Οι σημερινοί αντιρατσιστικοί αγώνες και η αλληλεγγύη δίνουν μια εικόνα του τι μπορεί να γίνει η Ευρώπη
Ο Μάικλ Χαρντ είναι αμερικανός πολιτικός φιλόσοφος, ιδιαίτερα γνωστός για τα βιβλία «Αυτοκρατορία», «Πλήθος: Πόλεμος και δημοκρατία στην εποχή της αυτοκρατορίας» και «Κοινοπολιτεία», που έγραψε μαζί με τον Τόνι Νέγκρι και τα οποία από πολλούς έχουν χαρακτηριστεί ως «τα κομμουνιστικά μανιφέστα του 21ου αιώνα». Ο Χαρντ, στη συνέντευξη που παραχώρησε στην «Εποχή», μιλά για τη σύγκρουση των πολιτισμών που θρέφει ο ρατσισμός, η οποία επιχειρεί να αποκρύψει την ταξική σύγκρουση. Επικαλείται το όραμα της Ευρώπης των λαών και επαναφέρει στη συζήτηση την πολιτική της αγάπης ως μέρος ενός σχεδίου για την απελευθέρωση.
Τη συνέντευξη πήρε ο Δημήτρης Γκιβίσης
Πώς θα περιγράφατε σήμερα την παγκόσμια τάξη; Τι έχει αλλάξει από την εποχή που γράψατε την «Αυτοκρατορία»;
Περισσότερο στρέφομαι σε αυτό που δεν έχει αλλάξει. Πρώτον, όταν μαζί με τον Τόνι (Νέγκρι) αρχίσαμε να γράφουμε την «Αυτοκρατορία», η διαίσθησή μας ήταν ότι οι ΗΠΑ δεν είναι πλέον ικανές να διοικούν τον κόσμο μονομερώς. Οι ΗΠΑ έχουν πράγματι κάνει ιμπεριαλιστικές προσπάθειες κατά τα τελευταία 15 χρόνια, αλλά έχουν αποτύχει. Η υπόθεσή μας δεν ήταν μόνο για την παρακμή των ΗΠΑ, αλλά για το ότι κανένα έθνος – κράτος δεν είναι πια σε θέση να διοικεί όλη την υφήλιο με τον τρόπο που το έκαναν οι παλιές ιμπεριαλιστικές δυνάμεις. Αυτό δεν σημαίνει ότι τα έθνη – κράτη δεν είναι πλέον σημαντικά, αλλά ότι είναι μέρος μιας αναδυόμενης μεγαλύτερης παγκόσμιας δομής εξουσίας, που εκτός από τα κυρίαρχα εθνικά κράτη περιλαμβάνει υπερεθνικούς οργανισμούς, όπως το ΔΝΤ, καθώς και διάφορους μη κρατικούς φορείς με άνισες, εναλλασσόμενες, και συχνά αντικρουόμενες δυνάμεις. Αυτό εξακολουθεί να περιγράφει τη σύγχρονη κατάσταση. Σκεφτείτε την τρόικα, όπως την αντιμετωπίζει η Ελλάδα ως ένα πρόσωπο, ως μια παρουσία αυτής της αναδυόμενης παγκόσμιας δομής της εξουσίας. Ένα άλλο πράγμα που δεν έχει αλλάξει, είναι ότι η έννοια της σύγκρουσης των πολιτισμών χρησιμεύει ως πρωταρχική βάση για αντιδραστικές ιδεολογίες. Αυτές οι ιδέες υπήρχαν ήδη από τη δεκαετία του 1990 (το ομώνυμο δοκίμιο του Σάμιουελ Xάντιγκτον δημοσιεύτηκε το 1993), αλλά μετά τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου 2001 αυτό το πλαίσιο κυριάρχησε στους κύκλους της δεξιάς ελίτ και των λαϊκίστικων σχεδίων στις ΗΠΑ και την Ευρώπη, και έγινε η βάση για ρατσιστικές, αντιμεταναστευτικες, και αντιμουσουλμανικές ιδεολογίες. Θυμηθείτε, επίσης, ότι οι αντιδραστικές ισλαμικές δυνάμεις χρησιμοποιούν μια παρόμοια ιδεολογία της «σύγκρουσης των πολιτισμών». Οι αντιδραστικές δυνάμεις και στις δύο πλευρές αντικατοπτρίζουν η μία την άλλη και οι επιθέσεις στο Παρίσι τις έχουν επανενεργοποιήσει και ενδυναμώσει.
Ποιον κίνδυνο διαβλέπετε;
Είναι σαφές ότι υπάρχει ο κίνδυνος αναβίωσης μιας αντιδραστικής «πολιτισμικής» ιδεολογίας στη Γαλλία, την Ευρώπη και τις ΗΠΑ. Η κατάσταση θυμίζει εκείνη κατά τη διάρκεια του γαλλο-πρωσικού πολέμου το 1870, όταν ο Μαρξ κάλεσε τους γάλλους και γερμανούς εργάτες να μην επηρεάζονται από τις επικλήσεις των κυρίαρχων τάξεων σε εθνικιστικά αισθήματα. Οι γάλλοι και οι γερμανοί εργάτες δεν είχαν κανένα λόγο να πολεμήσουν, έτσι τους παρακίνησε να αναγνωρίσουν την κοινή τους θέση και να μετατρέψουν τον εθνικιστικό πόλεμο σε ταξικό πόλεμο. Σήμερα είμαστε μπροστά σε μια παρόμοια πρόκληση (που είναι σίγουρα τόσο δύσκολη όσο και εκείνη που αντιμετώπιζε ο Μαρξ), προκειμένου να αντιμετωπίσουμε τα πανίσχυρα καλέσματα σε ρατσιστικές, θρησκευτικές και πολιτισμικές συγκρούσεις.
Το στοίχημα των κινημάτων
Πώς βλέπετε σήμερα τον κύκλο των αγώνων που ξεκίνησε το 2011 με τα κινήματα της αντίστασης και της αξιοπρεπείας (15Μ, Occupy, κ.λπ.); Θεωρείτε ότι εξακολουθούν να επηρεάζουν τις παραδοσιακές μορφές πολιτικής εκπροσώπησης; Και αν ναι, με ποιον τρόπο;
Ο κύκλος αυτών των αγώνων, στον οποίο θα περιελάμβανα την Τυνησία και την Αίγυπτο, καθώς και τη Βραζιλία και την Τουρκία το 2013, είχε πολύ βαθιές κοινωνικές και πολιτικές επιπτώσεις, αλλά δεν κατάφερε να καταλήξει στα αποτελέσματα που ελπίζαμε. Σε αρκετές περιπτώσεις, μάλιστα, οι εξελίξεις υπήρξαν καταστροφικές. Είναι σημαντικό να έχουμε κατά νου, ωστόσο, ότι αυτές οι μάχες δεν τελειώνουν. Ακόμα και όταν είναι κρυμμένες από την κοινή θέα, εξακολουθούν να έχουν τη δυνατότητα να ξεπηδούν και πάλι και να συνεχίζεται ο αγώνας. Είναι αδύνατο, βέβαια, να πω πολλά για αυτούς τους αγώνες γενικά, η κάθε κατάσταση είναι πολύ σύνθετη. Επιτρέψτε μου, όμως, να δώσω λίγες ενδείξεις των αγώνων στην Ισπανία που ακολούθησαν το κύμα του 15M. Οι νίκες στις δημοτικές εκλογές στην Μαδρίτη και τη Βαρκελώνη, καθώς και η δύναμη της εθνικής εκστρατείας του Ποδέμος, είναι σίγουρα οι καρποί της δυναμικής του 15Μ, που συνεχίστηκε στις «mareas» (παλίρροιες) υπεράσπισης της δημόσιας υγείας, της εκπαίδευσης, της κατοικίας, κ.λπ. Βλέπω αυτά τα εκλογικά σχέδια ως στοιχήματα που έθεσαν οι ακτιβιστές: το θέμα δεν είναι να βρούμε νέους ηγέτες οι οποίοι θα εκπροσωπούν τα κινήματα -έτσι ώστε οι κινήματα να μην είναι πλέον απαραίτητα-, αλλά να οικοδομήσουμε μορφές διακυβέρνησης που θα δημιουργήσουν χώρο για τα κινήματα και θα συμβάλουν στην ανάπτυξή τους. Δεν είναι σαφές ποια θα είναι τα αποτελέσματα, αλλά νομίζω ότι είναι ένα στοίχημα που αξίζει να το επιχειρήσουμε.
Με το έργο σας εισαγάγατε μαζί με άλλους την έννοια των «κοινών». Αρκετοί ισχυρίζονται ότι η κληρονομιά των κινημάτων των Πλατειών και των Occupy συνεχίζεται στους τόπους της αλληλεγγύης, παραγωγής και υπεράσπισης των κοινών και της φροντίδας των προσφύγων που φτάνουν εδώ στην Ευρώπη. Συμφωνείτε με αυτό; Πώς βλέπετε τη νέα διατομική πολιτική υπεράσπισης των κοινών και πρόσβασης στην ιδιότητα του πολίτη;
Ναι, αναγνωρίζω αυτήν τη συνέχεια, από την έννοια των «κοινών» και την κληρονομιά των κινημάτων των Πλατειών μέχρι τον αγώνα κατά των εθνικών συνόρων και των αντιμεταναστευτικών πολιτικών. Έχω εμπνευστεί τους τελευταίους μήνες από αυτούς τους αγώνες σε όλη την Ευρώπη, πολλοί είναι χωρίς προηγούμενη ακτιβιστική εμπειρία και από ανθρώπους που πολλές φορές ηρωικά υποδέχτηκαν και φρόντισαν τους πρόσφυγες σε αντίξοες συνθήκες. Αυτές οι προσπάθειες έχουν δώσει μια εικόνα του τι μπορεί να γίνει η Ευρώπη, μια Ευρώπη για την οποία αξίζει να αγωνιστούμε. Μετά τις επιθέσεις στο Παρίσι, φυσικά, οι προσπάθειες αυτές θα γίνουν πιο δύσκολες και οι φωνές -και η βία- των ξενοφοβικών και ρατσιστικών στοιχείων θα γίνουν ακόμη πιο ισχυρές. Βρισκόμαστε αντιμέτωποι με μια ακραία πρόκληση.
Η πολιτική της αγάπης
Παρατηρώντας τις πρακτικές των «υπό-χρεων υποκειμένων», διαπιστώνει κανείς τις αλλαγές που αυτές επιφέρουν τόσο στην πολιτική όσο και στους εαυτούς τους. Πιστεύετε ότι επιφέρουν κάποια ανανέωση του κοινωνικού δεσμού γενικότερα;
Οι αγώνες ενάντια στο χρέος έχουν τη δυνατότητα να επαναφέρουν ή να δημιουργήσουν νέους κοινωνικούς δεσμούς. Το έργο αυτών των αγώνων είναι να καταστήσουν σαφές πως το χρέος είναι ένα εργαλείο του κοινωνικού ελέγχου και να αποδομήσουν την εξατομίκευσή του, δηλαδή, να αναδείξουν ότι κανείς δεν είναι μόνος και ότι είναι πάρα πολλοί αυτοί που αντιμετωπίζουν την ίδια κατάσταση. Αγωνιζόμενοι ενάντια στην εξατομίκευση του χρέους και το διαχωρισμό που επιφέρει, μπορούμε να οικοδομήσουμε το είδος της κοινωνικοποίησης που αναφερόμαστε.
Δεδομένου ότι σε ένα πολύ ενδιαφέρον κεφάλαιο της «Κοινοπολιτείας» επαναφέρετε την ιδέα της «αγάπης», πιστεύετε ότι, παρά το κακόφημο χριστιανικό παρελθόν της έννοιας, μπορούν να υπάρξουν «πολιτικές της αγάπης»;
Από τη μία πλευρά, δεν βλέπω γιατί η αγάπη θα πρέπει να απορριφτεί ως πολιτική δύναμη ακριβώς λόγω του δυσφημησμένου χριστιανικού παρελθόντος της, ή για το μουσουλμανικό ή εβραϊκό παρελθόν της, δεδομένου ότι και εκείνες οι θρησκευτικές παραδόσεις έχουν συνδεθεί με την αγάπη όσο ο χριστιανισμός. Από την άλλη πλευρά, νομίζω ότι είναι παραγωγική και θεμιτή η θέσπιση από όλες τις θρησκευτικές παραδόσεις στοιχείων που είναι πολιτικά χρήσιμα. Αυτές οι παραδόσεις δεν είναι ομοιογενείς: η μια μπορεί και πρέπει να αγκαλιάζει ορισμένες πτυχές της άλλης και να απορρίπτει κάποιες άλλες. Όλα αυτά όμως δεν είναι πραγματικά η ουσία, γιατί δεν νομίζω ότι η θρησκεία είναι ο πιο χρήσιμος χώρος για να αναζητήσουμε μια πολιτική της αγάπης. Ένα πρώτο βήμα θα ήταν να αφαιρέσουμε την αγάπη μακριά από όλες τις συναισθηματικές φόρμουλες.
Τι ακριβώς εννοείτε;
Θα ήταν χρήσιμο, για παράδειγμα, να σκεφτούμε πώς ο Τσε Γκεβάρα και ο Μάο Τσε Τουνγκ μιλούν για την αγάπη των ανθρώπων, ή ακόμα καλύτερα, πώς ο Μακιαβέλι και ο Σπινόζα (δύο από τους λιγότερο συναισθηματικούς ευρωπαίους πολιτικούς στοχαστές), τοποθετούν την αγάπη στο επίκεντρο της πολιτικής. Η αγάπη είναι πολιτική σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, γιατί κατονομάζει τους πιο ισχυρούς δεσμούς που δημιουργούμε μεταξύ μας και σηματοδοτεί μια διαδικασία πολιτικού και κοινωνικού μετασχηματισμού. Αλλά για τις πολιτικές της αγάπης, πρέπει κανείς να ξεκινήσει από την αναγνώριση ότι υπάρχουν πολλές μορφές αγάπης, και ότι ορισμένες από αυτές είναι εξαιρετικά καταστροφικές όταν κατευθύνονται πολιτικά. Για παράδειγμα, συνηθίζεται να αντιλαμβανόμαστε την αγάπη ως ένα δεσμό με τους όμοιούς μας (οι εβραϊκές και χριστιανικές έννοιες της αγάπης προς τον πλησίον συχνά είναι σε αυτήν την κατεύθυνση), ή ακόμη και ως μια διαδικασία εξομοίωσης μέσω της συγχώνευσης. Η πολιτική που βασίζεται σε αυτή τη μορφή της αγάπης μπορεί να είναι τρομακτική. Για παράδειγμα, οι οπαδοί της λευκής υπεροχής και άλλοι ρατσιστές θα πρέπει να ερμηνευτούν όχι μόνο για το μίσος τους προς τους άλλους, αλλά περισσότερο για την αγάπη στους όμοιούς τους, την αγάπη στη λευκότητα. Αν μια πολιτική αγάπης είναι μέρος ενός σχεδίου για την απελευθέρωση, τότε η αγάπη πρέπει να γίνει αντιληπτή ως σχέση των διαφορετικών, όπως η αγάπη του ξένου, η αγάπη του άλλου. Αυτό είναι ένα αναγκαίο σημείο αφετηρίας.
Υβριδικές συνδικαλιστικές οργανώσεις
Ποιες προοπτικές θεωρείτε ότι υπάρχουν για την οργάνωση της εργασίας στον 21ο αιώνα, σε μια εποχή που μεγάλο κομμάτι της εργατικής τάξης εργάζεται σε συνθήκες επισφάλειας και βρίσκεται σε συνεχή εργασιακή περιπλάνηση;
Τα παραδοσιακά εργατικά συνδικάτα πρέπει να βρουν τρόπους να ανοιχτούν, και να συμπεριλάβουν όσους εργάζονται σε διαφορετικές συνθήκες: αυτούς που έχουν πλήρες ωράριο, όσους εργάζονται με μερική απασχόληση, τους επισφαλείς, τους μετανάστες, τους χωρίς χαρτιά, ακόμη και εκείνους που δεν παίρνουν μισθό. Ένας τρόπος για να γίνει αυτό είναι μέσω των μορφών του «κοινωνικού συνδικαλισμού», που είναι υβριδικές μορφές που φέρνουν κοντά τα παραδοσιακά εργατικά συνδικάτα με τα δυναμικά κοινωνικά κινήματα. Η σταθερότητα και η οργάνωση των δομών των συνδικάτων θα μπορούσε να συνδυαστεί με ακτιβιστικές πρακτικές και με το άνοιγμα σε ένα ευρύ φάσμα κοινωνικών αγώνων. Τέτοιες υβριδικές οργανώσεις είναι ένας τρόπος για τα εργατικά σωματεία για να γίνουν πιο ισχυρά στις σύγχρονες κοινωνικές συνθήκες.
