Τα κυρίαρχα ΜΜΕ οικοδομήθηκαν στη λογική της αλληλεξάρτησης με την πολιτική εξουσία
Την ώρα που συνεχίζεται η συζήτηση στη Βουλή το νομοσχέδιο για την επαναλειτουργία της ΕΡΤ, τα κυρίαρχα ΜΜΕ εξαπολύουν επίθεση στην κυβέρνηση επί παντός επιστητού. Συζητάμε με τον πανεπιστημιακό στο τμήμα Επικοινωνίας, Μέσων και Πολιτισμού του Παντείου, Νίκο Λέανδρο, για το ρόλο των ΜΜΕ και της δημοσιογραφίας και το πώς μπορεί να αντιμετωπιστεί η διαπλοκή στο χώρο της ενημέρωσης.
Τη συνέντευξη πήρε η Ιωάννα Δρόσου
Τις τελευταίες βδομάδες βλέπουμε να αποτελούν πρώτη είδηση, θέματα τα οποία δεν επιβεβαιώνονται και έχουν ως στόχο να πλήξουν την αξιοπιστία της κυβέρνησης και των μελών της. Γιατί τα κυρίαρχα ΜΜΕ έχουν επιλέξει αυτή την επιθετική στάση;
Στην ιδιωτική τηλεόραση, από τη στιγμή της ίδρυσής της, επικράτησαν τακτικές εντυπωσιασμού, αδυναμίας συζήτησης και υπερβολών. Έτσι, πολύ συχνά, προβάλλονται θέματα που εξυπηρετούν τον πολιτικό προσανατολισμό της ιδιοκτησίας, τα οικονομικά της συμφέροντα και την επιδίωξη διατήρησης ενός κυρίαρχου ρόλου στην πολιτική διαδικασία. Θα λέγαμε πως τα κυρίαρχα Μέσα οικοδομήθηκαν στη λογική της αλληλεξάρτησης με την πολιτική εξουσία, καθώς έχουν ενταχθεί σε ευρύτερες οικονομικές αυτοκρατορίες, λειτουργώντας ως τμήμα της οικονομικής και πολιτικής ολιγαρχίας. Το φαινόμενο της διαπλοκής είναι διαχρονικό, έχει σημαντικότατες αρνητικές επιπτώσεις στη λειτουργία της δημοκρατίας και της οικονομίας, ενώ έχει καταγγελθεί από πολλoύς πολιτικούς τα προηγούμενα χρόνια, όπως για παράδειγμα τον Κ. Καραμανλή και τον Γ. Παπανδρέου, χωρίς όμως να υπάρξει αντιμετώπιση του προβλήματος. Για να επιστρέψω στο ερώτημά σας, πρόκειται για ένα πρόβλημα της ελληνικής δημοκρατίας, το οποίο έχει οξυνθεί το τελευταίο διάστημα, καθώς φαίνεται ότι οι «βαρόνοι των Μέσων» ανησυχούν ιδιαίτερα με τις εξαγγελίες της κυβέρνησης ότι θα απαιτήσει την εκπλήρωση των οικονομικών τους υποχρεώσεων. Γι’ αυτό και τα κυρίαρχα ΜΜΕ επιλέγουν να προβάλλουν ορισμένα θέματα, που θεωρούν ότι θίγουν την κυβέρνηση και ό,τι ευνοεί την καλλιέργεια ενός κλίματος ανησυχίας και δυσπιστίας, ούτως ώστε να επέλθει φθορά της νέας κυβέρνησης όσο το δυνατόν γρηγορότερα.
Περί διαπλοκής
Αναφερθήκατε στη διαπλοκή των ΜΜΕ. Πώς θα μπορούσε αυτή να αντιμετωπιστεί;
Το πρόβλημα ξεκίνησε στις αρχές της δεκαετίας του ’80, όταν πολλές αθηναϊκές εφημερίδες εθνικής κυκλοφορίας πέρασαν υπό τον έλεγχο επιχειρηματιών από το χώρο της ναυτιλίας, των κατασκευών και της βιομηχανίας. Οξύνθηκε στο τέλος της δεκαετίας του ’80, με την κατάργηση του κρατικού μονοπωλίου, την είσοδο των ιδιωτικών συμφερόντων στη ραδιοφωνία και την τηλεόραση και τον έλεγχο του οπτικοακουστικού χώρου από λίγους επιχειρηματίες. Το νομοθετικό πλαίσιο, που δημιουργήθηκε για να εμποδίσει τη συγκέντρωση της ιδιοκτησίας και τη δημιουργία ολιγοπωλίου, δεν εφαρμόστηκε ποτέ, όπως δεν δόθηκαν ποτέ μόνιμες άδειες στους τηλεοπτικούς σταθμούς εθνικής εμβέλειας, με αποτέλεσμα στο τηλεοπτικό πεδίο να δημιουργηθούν συνθήκες ασυδοσίας. Σε πολλές περιπτώσεις δεν υπήρξε έλεγχος των στοιχειωδών οικονομικών υποχρεώσεων των καναλιών, ούτε λογιστικός έλεγχος. Η περίπτωση του ΑLTER είναι από την άποψη αυτή χαρακτηριστική. Αυτό που μπορεί να γίνει είναι κατ’ αρχήν να υπάρξει και να εφαρμοστεί ένα σαφές νομοθετικό πλαίσιο, το οποίο θα γίνεται σεβαστό και θα επιβάλλει τον ανταγωνισμό και τη διαφάνεια, ενώ ταυτόχρονα θα διαμορφώνει συνθήκες λειτουργίας του δημόσιου ραδιοτηλεοπτικού φορέα με κοινωνικό έλεγχο. Ωστόσο, θα πρέπει να τονίσουμε ότι, πέραν του τι γίνεται στο χώρο των μαζικών μέσων, μεγάλη σημασία έχουν και οι εξελίξεις στο πεδίο του διαδικτύου και των κοινωνικών μέσων. Σήμερα οι κοινωνικές οργανώσεις και μεμονωμένοι πολίτες έχουν τη δυνατότητα να παράγουν περιεχόμενο και να διαμορφώνουν τις συνθήκες πληροφόρησης με τρόπους που αποτελούν αντίβαρο στα προβλήματα που μπορεί να υπάρχουν στο χώρο των μαζικών μέσων.
Ζητήθηκε από τα κανάλια να ικανοποιήσουν μέρος των οικονομικών τους υποχρεώσεων. Η απάντηση των μεγαλοκαναλαρχών ήταν ότι δεν χρωστάμε, αλλά μας χρωστάτε, λόγω των διαφημίσεων των πολιτικών κομμάτων.
Τα χρέη των κομμάτων δεν έχουν καμία σχέση με τα χρέη των καναλιών προς το κράτος. Τα κανάλια μπορούν να διεκδικήσουν και να πάρουν τα χρήματά τους από όποιον ιδιώτη τους χρωστά ή από τα κόμματα. Όμως, οι υποχρεώσεις τους προς το κράτος είναι κάτι διαφορετικό και σαφώς πρέπει να εξυπηρετούνται. Πάντως, η Forthnet, η οποία ελέγχει τη Nova, ανακοίνωσε πως αναγνωρίζει τις υποχρεώσεις της και θα τις εκπληρώσει. Συνεπώς, δεν ταυτίζονται όλοι με αυτά τα επιχειρήματα, τα οποία άλλωστε δεν έχουν καμία βάση.
Βλέπουμε πως τα κυρίαρχα ΜΜΕ εκφράζουν λόγο μίσους για συγκεκριμένες κοινωνικές ομάδες. Το ΕΣΡ, μέχρι στιγμής, δεν έχει παρέμβει. Τι πιστεύετε ότι πρέπει να γίνει για να παύσει η διάδοση τέτοιων ιδεών;
Το πρόβλημα αυτό δεν αφορά μονάχα τα κυρίαρχα μέσα, αλλά και το διαδίκτυο. Συχνά μεταδίδονται απόψεις, πληροφορίες και άλλο υλικό με περιεχόμενο μίσους και ξενοφοβίας ή καλλιέργειας στερεοτύπων. Η κατάσταση αυτή δηλητηριάζει την ελληνική κοινωνία. Το ΕΣΡ μπορεί και πρέπει να παρέμβει, όμως είναι φανερό πως έχει αποτύχει στο ρόλο του, με δική του ευθύνη, αλλά και με ευθύνη της Πολιτείας. Δεν είναι λίγες οι φορές που τα Μέσα, με υπουργική απόφαση, απαλλάχθηκαν από πρόστιμα του ΕΣΡ. Ήταν και αυτή η πρακτική μέρος της διαπλοκής και της αλληλεξάρτησης πολιτικής εξουσίας και Μέσων. Επειδή, όμως, το επικοινωνιακό πεδίο είναι πλέον χαοτικό με άπειρες πηγές πληροφόρησης, χρειάζεται και η ίδια η κοινωνία να δραστηριοποιηθεί. Ιδιαίτερη ευθύνη έχει η εκπαιδευτική κοινότητα για την ανάπτυξη της κριτικής ικανότητας και της ευαισθησίας των πολιτών και ιδιαίτερα των νέων, όπως και οι δημοσιογράφοι για το σεβασμό της δεοντολογίας, την προώθηση της πολυφωνίας και την αντικειμενική παρουσίαση των γεγονότων.
Ο ρόλος της δημοσιογραφίας σήμερα
Τα κυρίαρχα ΜΜΕ δεν μεταδίδουν πια ειδήσεις, αλλά καταθέτουν άποψη για το πώς πρέπει να συνεχιστεί η διαπραγμάτευση, τι νόμους πρέπει να ψηφίσει η κυβέρνηση κ.ο.κ. Ποιος πιστεύετε ότι πρέπει να είναι ο ρόλος των ΜΜΕ;
Ο ρόλος της δημοσιογραφίας σήμερα είναι πολύ σημαντικός, ενδεχομένως σημαντικότερος από ότι παλιά, γιατί σε συνθήκες «πληροφοριακής καταιγίδας» ο πολίτης έχει ανάγκη να γνωρίζει τι είναι αληθινό και τι όχι. Το πρώτο που χρειάζεται, λοιπόν, είναι η αλήθεια, η περιγραφή του γεγονότος να είναι ακριβής και να υπάρχει πάντοτε εξακρίβωση της πληροφορίας. Το δεύτερο είναι να μπαίνει ένα πλαίσιο πρόσθετων πληροφοριών, έτσι ώστε ο αναγνώστης ή ο θεατής να μπορεί να σχηματίσει τη δική του άποψη σχετικά με τις αιτίες ή τις επιπτώσεις των γεγονότων. Δυστυχώς, οι συνθήκες εργασίας που επικρατούν στα ελληνικά Μέσα εμποδίζουν την αναβάθμιση της δημοσιογραφίας, ώστε να ανταποκριθεί στις δύσκολες σημερινές συνθήκες σε ένα περιβάλλον που αλλάζει ταχύτατα. Ιδιαίτερα οι προβεβλημένοι δημοσιογράφοι της τηλεόρασης λειτουργούν ως πολιτικοί αναλυτές προβάλλοντας κυρίως τις προσωπικές τους απόψεις, στο πλαίσιο της στρατηγικής του καναλιού, ενώ βλέπουμε το παράδοξο τα κανάλια να παρουσιάζουν τις ίδιες ειδήσεις συνήθως με την ίδια ιεράρχηση, διαμορφώνοντας σε μεγάλο βαθμό την ατζέντα της συζήτησης χωρίς όμως σφαιρική κάλυψη των γεγονότων και με αποκλεισμό πάρα πολλών σημαντικών θεμάτων που αφορούν την τρέχουσα δραματική κοινωνική πραγματικότητα. Γι’ αυτό άλλωστε και μια αυξανόμενη μερίδα των πολιτών στρέφεται προς άλλες πηγές πληροφόρησης εγκαταλείποντας τα κεντρικά τηλεοπτικά δελτία.
Έχουμε δει σε αναλύσεις περί εμπιστοσύνης των πολιτών στους θεσμούς πως ο κόσμος δηλώνει πως δεν εμπιστεύεται τα ΜΜΕ για την ενημέρωσή του. Θα μπορούσαμε να πούμε πως μετά την κατάρρευση του πολιτικού συστήματος, κατέρρευσε και το κύρος των ΜΜΕ;
Η κατάρρευση του κύρους των ΜΜΕ προηγήθηκε της κατάρρευσης του δικομματισμού. Όπως δείχνουν όλες οι έρευνες τόσο στην Ελλάδα όσο και από τη Eurostat, οι έλληνες πολίτες εμφανίζονται οι πλέον δύσπιστοι και με αρνητική γνώμη για την τηλεόραση και τις εφημερίδες, ενώ η άποψή τους είναι περισσότερο θετική για το ραδιόφωνο και ιδίως για το διαδίκτυο. Αυτό εξηγεί και τη δραματική μείωση της μέσης ημερήσιας κυκλοφορίας των πολιτικών εφημερίδων εθνικής κυκλοφορίας ήδη από τη δεκαετία του ’90, με αποτέλεσμα σήμερα να είναι σε προπολεμικά επίπεδα. Η απαξίωση αυτή οφείλεται στην άποψη ότι τα κυρίαρχα Μέσα δεν εξυπηρετούν τις ανάγκες της ενημέρωσης, αλλά σκοπιμότητες των ιδιοκτητών τους, ενώ βέβαια τα τελευταία χρόνια η μείωση της κυκλοφορίας σχετίζεται επίσης με την οικονομική κρίση και τη στροφή μεγάλου μέρους του κοινού στο διαδίκτυο. Θα πρέπει πάντως να τονίσουμε ότι μιλάμε για τα κυρίαρχα Μέσα και όχι για το σύνολο, καθώς υπάρχουν Μέσα, όπως για παράδειγμα τοπικές εφημερίδες σε πολλές περιφέρειες της χώρας, τα οποία ανταποκρίνονται στο ρόλο τους και παλεύουν μέσα σε αντίξοες συνθήκες.
Η ΕΡΤ ως δημόσιος φορέας και όχι κρατικός
Αυτές τις μέρες συζητείται η επανίδρυση της ΕΡΤ. Ποια η άποψή σας για το νομοσχέδιο;
Θεωρώ πως καλώς αποτελεί μία από τις προτεραιότητες της κυβέρνησης. Το «μαύρο» στην ΕΡΤ ήταν μια πράξη ακραίας καταστροφής, πρωτοφανής για τα ευρωπαϊκά δεδομένα. Σαφώς η ΕΡΤ έχρηζε αναδιάρθρωσης, ανανέωσης και απαλλαγής από τα δεσμά των κρατικών παρεμβάσεων, αλλά δεν έγινε γι’ αυτό το κλείσιμό της. Η πράξη αυτή έπληξε το κύρος της χώρας, τους εργαζόμενους, αλλά και τον ίδιο τον οργανισμό. Έπρεπε, λοιπόν, αυτό το λάθος να διορθωθεί επειγόντως. Όσον αφορά το νομοσχέδιο θα ήθελα πολύ πιο τολμηρές κινήσεις στα ζητήματα του κοινωνικού ελέγχου. Αν και θα πρέπει να δούμε την τελική διαμόρφωση του νομοσχεδίου, νομίζω ότι παραμένει ένας κρατικός και όχι δημόσιος ραδιοτηλεοπτικός φορέας. Παραμένει, δηλαδή, ο πολύ έντονος κρατικός έλεγχος, δεν υπάρχει το στοιχείο της ανεξαρτησίας και της αυτονομίας, η οποία θα βοηθούσε στην ανάπτυξη του φορέα. Προβλέπονται κάποια συμβούλια κοινωνικού ελέγχου σε περιφερειακό επίπεδο, των οποίων όμως ο ρόλος είναι συμβουλευτικός. Πρέπει, πιστεύω, οι θεσμοί κοινωνικού ελέγχου να ενισχυθούν ενδεχομένως και με τη δημιουργία κεντρικού συμβουλίου κοινωνικού ελέγχου, με συμμετοχή κοινωνικών φορέων, με σαφείς αρμοδιότητες και ουσιαστικό λόγο όσον αφορά τον προσανατολισμό και τη στρατηγική ανάπτυξης του οργανισμού.
