Η ελληνική κρίση αποκαλύπτει τα προβλήματα της Ευρώπης
Τι σημαίνει πολύπολικός κόσμος σήμερα, με ποιες προϋποθέσεις μπορεί να είναι λιγότερο επικίνδυνος; Πού οφείλεται η οικονομική ανισορροπία που τον διακρίνει; Διαφέρει το φαινόμενο των πολυεθνικών σήμερα, από αυτό τού πρόσφατου παρελθόντος; Ποιος ο ρόλος της Κίνας; Ποια πολιτική θα μπορούσε να έχει η Αριστερά έναντι αυτών των νέων δεδομένων γενικά και ειδικά μια χώρα, με τους πρόσθετους περιορισμούς όπως η Ελλάδα; Για όλα αυτά συζητήσαμε με τον καθηγητή Διεθνούς Οικονομίας στο Πανεπιστήμιο του Τορίνο και φίλο της Ελλάδας και του ΣΥΡΙΖΑ Τζοβάνι Μπαλσέ, ο οποίος πρόσφατα επισκέφθηκε τη χώρα μας ως προσκεκλημένος του Οικονομικού Πανεπιστημίου της Αθήνας.
Τη συνέντευξη πήραν ο Παύλος
Κλαυδιανός και η Τόνια Τσίτσοβιτς
Κρίνοντας την κατάσταση της οικονομίας στην Ευρώπη σήμερα, ποια είναι τα ποιοτικά της χαρακτηριστικά; Το επίσημο σχέδιο για την Ευρώπη έχει ισορροπία;
Η Ευρώπη είναι ακόμη σε διαφορετική φάση σε σχέση με τον υπόλοιπο κόσμο. Οι ΗΠΑ, η Ιαπωνία, η Κίνα, που είναι πιο πραγματιστικές χώρες, εφάρμοσαν επεκτατικές δημοσιονομικές πολιτικές, που τις βοήθησαν να βγουν από την κρίση. Αντίθετα, στην Ευρώπη υπάρχει μια αντιφατική πολιτική. Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα ασκεί επεκτατική νομισματική πολιτική, εισάγει μεγάλη ρευστότητα στο σύστημα, αλλά οι δημοσιονομικές πολιτικές, που είναι ο δεύτερος πυλώνας της οικονομικής πολιτικής, είναι υφεσιακές. Τα αποτελέσματα τα βλέπουμε όλοι. Αυτή η ιδεολογία μάς φέρνει πίσω στη δεκαετία του ‘30, όταν μπροστά στη μαζική ανεργία της Μεγάλης Ύφεσης οι οικονομικές πολιτικές έδιναν την προτεραιότητα στη μείωση του χρέους. Μετά ήρθε ο Ρούζβελτ με το New Deal.
Η Γερμανία και η Βόρεια Ευρώπη δεν έχουν το πρόβλημα του χρέους, έχουν πολύ χαμηλή ανεργία, αλλά επιβράδυναν τη μεγέθυνση. Η γερμανική οικονομία έχει πολύ ισχυρή βιομηχανία και ένα μοντέλο μεγέθυνσης που ρυμουλκείται από τις εξαγωγές. Θα έπρεπε να προωθηθεί η εσωτερική ζήτηση και να αυξηθούν οι μισθοί.
Η ελληνική περίπτωση αποκάλυψε όλα αυτά τα προβλήματα;
Ναι. Η Ευρώπη, όπως αποδεικνύει και το πρόβλημα της Ελλάδας, δεν είναι σε θέση να διατυπώσει μια πολιτική αλληλεγγύης, έχει πολλές εσωτερικές συγκρούσεις και εθνικούς εγωισμούς: για παράδειγμα τον φορολογικό ανταγωνισμό, τον μη εναρμονισμό των φόρων επί των κερδών, την έλλειψη κοινής δημοσιονομικής πολιτικής. Έχουμε ενιαίο νόμισμα, αλλά όχι ένα κράτος. Είμαι πολύ ικανοποιημένος από το αποτέλεσμα των τελευταίων εκλογών στην Ελλάδα, επειδή πιστεύω, όπως ο Τζόζεφ Στίγκλιτς, ότι η Ελλάδα μπορεί να βοηθήσει την Ευρώπη, να δώσει μια ώθηση, για να αλλάξει η οικονομική πολιτική. Η Ιταλία έχει μακροπρόθεσμη βιομηχανική παρακμή, το χρέος της είναι ίσο με το 130% του ΑΕΠ, είχαμε τρία χρόνια ύφεσης και φτωχοποίησης, η ανεργία είναι πολύ υψηλή. Οι νέοι πτυχιούχοι δεν βρίσκουν δουλειά και μεταναστεύουν. Είχα την ελπίδα ότι Γαλλία και Ιταλία θα ήταν περισσότερο ανοιχτές στις προτάσεις της Ελλάδας, έστω και χωρίς τέλειο συντονισμό. Απογοητεύτηκα από την ευθυγράμμιση της κυβέρνησής μας με τις γερμανικές θέσεις.
Ένας πολυπολικός κόσμος χωρίς διεθνείς θεσμούς
Ο πολυπολικός κόσμος είναι, άραγε, καλύτερος από το διπολικό;
Είναι καλύτερος, αλλά και πιο επικίνδυνος, γιατί ένας μονοπολικός ή διπολικός κόσμος, όπως τον καιρό της βρετανικής ηγεμονίας πριν από το 1914 ή της ηγεμονίας των ΗΠΑ στο δεύτερο μισό του 20ού αιώνα, ήταν και πιο σταθερός. Ένας πολυπολικός κόσμος είναι και πιο συγκρουσιακός, πιο ασταθής. Υπάρχει ένα πρόβλημα μακροοικονομικής ισορροπίας. Τα ισοζύγια πληρωμών σε παγκόσμιο επίπεδο είναι ένα παιχνίδι με μηδενικό άθροισμα, τα πλεονάσματα και τα ελλείμματα ισορροπούνται. Στο παρελθόν, οι ΗΠΑ με ένα ελλειμματικό ισοζύγιο πληρωμών ήταν ο μεγάλος αγοραστής στην παγκόσμια οικονομία. Ήταν ένας «ένοπλος οφειλέτης», για να παραφράσουμε τον Μακιαβέλι, που ήταν σε θέση να ασκήσει μια πολιτική και στρατιωτική εξουσία πάνω στους πιστωτές του. Πριν από τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο, από το 1870 ως το 1914, αυτός ήταν ο ρόλος τής Μεγάλης Βρετανίας, που είχε χρέος προς τον υπόλοιπο κόσμο, αλλά είχε την αυτοκρατορία. Τώρα οι ΗΠΑ δεν είναι πλέον ο μεγάλος τελικός αγοραστής, και η Κίνα, όπως η Γερμανία, η ΕΕ, είναι καθαροί εξαγωγείς. Αυτό προκαλεί μια παγκόσμια ανισορροπία.
Αυτό είναι αλήθεια, αλλά είναι πιο δημοκρατικό το διεθνές σύστημα.
Απουσιάζουν, όμως, διεθνείς θεσμοί, νομιμοποιημένοι από τη δημοκρατία και αντιπροσωπευτικοί, που να είναι σε θέση να διαχειρίζονται τις συγκρούσεις. Υπάρχει λίγος συντονισμός των οικονομικών πολιτικών. Είναι πολύ ελλιπής μια πολιτική παγκόσμιας governance. Έπειτα από την κρίση του Διεθνούς Οργανισμού Εμπορίου (WTO) λείπουν διεθνείς θεσμοί που να είναι σε θέση να παίξουν αποτελεσματικά αυτόν το ρόλο.
Οι ΗΠΑ φαίνεται να αντιλαμβάνονται πρώτες ότι ο κόσμος είναι πολυπολικός. Γι’ αυτό ενδιαφέρεται τόσο πολύ ο Ομπάμα για την οικονομική πολιτική της Ευρώπης;
Ναι, αλλά ενδιαφέρεται και για την οικονομική πολιτική της Κίνας, που είχε πάρα πολύ μεγάλη μεγέθυνση ως εξαγωγέας. Η Κίνα τροποποιεί βαθμιαία το μοντέλο ανάπτυξής της, αναπτύσσοντας την εσωτερική ζήτηση. Στις πλουσιότερες βιομηχανικές περιφέρειες, δηλαδή στα νοτιοανατολικά, μεταξύ Σαγκάης και Καντόν, υπήρξαν μεγάλα κοινωνικά κινήματα και αυξήθηκαν πολύ οι μισθοί, κι έτσι κάποιες πολυεθνικές που ενδιαφέρονται μόνο για το κόστος εργασίας, μετέφεραν την παραγωγή από την Κίνα στο Βιετνάμ ή σε άλλες περιοχές.
Γιατί η Γαλλία, η Ιταλία, η Γερμανία παίρνουν μέρος στην τράπεζα των BRICS;
Για να έχουν πρόσβαση στις νέες αγορές. Πρόσφατα το Ηνωμένο Βασίλειο προσχώρησε στην Ασιατική Τράπεζα Επενδύσεων Υποδομής, που είναι υπό κινέζικη επιρροή, προς δυσαρέσκεια των Αμερικανών. Το City θέλει να φροντίσει τα συμφέροντά του στην Ασία. Η ιστορία των BRICS είναι παράξενη. Τον πρώτο καιρό αυτά τα αρχικά έβαζαν μαζί πολύ διαφορετικές χώρες μόνο επειδή μεγεθύνονταν γρήγορα. Όμως στις ίδιες τις χώρες άρεσε αυτή η ιδέα και δημιούργησαν θεσμούς για τον συντονισμό τους. Σήμερα η Ρωσία έχει μεγάλα οικονομικά προβλήματα, με την πτώση της τιμής του πετρελαίου, ενώ η Κίνα και η Ινδία εξακολουθούν να μεγεθύνονται, έστω και με πολλές αντιθέσεις.
Η νέα γενιά πολυεθνικών έχει έδρα τον … Νότο
Ποια είναι η εικόνα των πολυεθνικών σήμερα;
Για πολλά χρόνια το μοντέλο ήταν το αμερικάνικο: δηλαδή, μια ολιγοπωλιακή επιχείρηση, πολύ μεγάλη, με τεχνολογικό μονοπώλιο, με brand, δηλαδή πολύ ισχυρή αρχικά στις ΗΠΑ, η οποία εξαπλώνεται στον υπόλοιπο κόσμο. Έπειτα είχαμε άλλα μοντέλα, το γιαπωνέζικο, το κορεάτικο και τις ευρωπαϊκές πολυεθνικές. Εδώ και δεκαπέντε χρόνια, υπάρχει το φαινόμενο των πολυεθνικών των αναδυόμενων χωρών, κατά το 40% κινεζικών, αλλά και ινδικών, βραζιλιάνικων ή μεξικάνικων.
Σε τι βασίζονται;
Κυρίως σε δύο λόγους: Πρώτον, είναι εξαγωγείς, που αρχίζουν μετά να παράγουν και στην Αφρική, στη Μέση Ανατολή ή στις πρώην σοβιετικές δημοκρατίες: είναι το μοντέλο επένδυσης Νότος-Νότος. Δεύτερον, υπάρχουν επίσης οι άμεσες επενδύσεις Νότου- Βορρά, για παράδειγμα μια ινδική εταιρεία που επενδύει στις ΗΠΑ ή στην Ευρώπη. Αυτό μπορεί να φαίνεται παράδοξο, επειδή χώρες με χαμηλό μισθό επενδύουν σε χώρες με υψηλό μισθό. Ο λόγος είναι ότι θέλουν να αγοράσουν τεχνολογία και εμπορικά brand που δεν έχουν. Για παράδειγμα, μια κινέζικη επιχείρηση, η Geely, το 2010 αγόρασε τη Volvo, που ήταν πολύ ανώτερη σε τεχνολογία, αλλά βρισκόταν σε κρίση. Οι Κινέζοι είχαν μεγάλο cash, γιατί η αγορά τους σε αυτοκίνητα είναι η μεγαλύτερη του κόσμου. Πολλές κινέζικες επιχειρήσεις ανήκουν ακόμη στο κράτος, στην κεντρική κυβέρνηση ή στις περιφέρειες και στους δήμους.
Και η Ινδία έχει πολλές πολυεθνικές;
Ναι, η Ινδία έχει πολυεθνικές, πχ στη φαρμακοβιομηχανία, στο λογισμικό, στο χάλυβα. Όταν μια ινδική επιχείρηση αγοράζει μια επιχείρηση στην Ευρώπη, δεν κλείνει το εργοστάσιό της για να εξάγει από την Ινδία. Το ίδιο ισχύει για τις κινέζικες επιχειρήσεις. Οι πολυεθνικές δεν είναι πάντα τεράστιες επιχειρήσεις. Αν μια χώρα θέλει να προσελκύσει επενδύσεις σε μια περιφέρεια ή σε μια πόλη, πρέπει να προσπαθήσει να έχει μια διαπραγματευτική εξουσία με τις πολυεθνικές. Για παράδειγμα, στο Τορίνο που υπάρχει η παράδοση της αυτοκινητοβιομηχανίας, η Τζένεραλ Μότορς επένδυσε στη μηχανική των κινητήρων, οι Κινέζοι έχουν επενδύσει στο ντιζάιν. Αν αναπτύξεις τις υποδομές, την εκπαίδευση, την έρευνα, έχεις πόρους που μπορείς να διαπραγματευτείς.
Αν μια περιοχή προσφέρει μόνο φορολογικά κίνητρα, δηλαδή λιγότερους φόρους, οι πολυεθνικές έρχονται μόνο για λόγους κόστους. Και επειδή υπάρχει ανταγωνισμός ανάμεσα στις περιοχές, όλοι προσφέρουν περισσότερα φορολογικά κίνητρα, και στο τέλος χάνουν. Για την Κίνα, η Ελλάδα είναι ενδιαφέρουσα, γιατί οι Κινέζοι κοιτάζουν πολύ προς την Ανατολική Ευρώπη και τα Βαλκάνια. Το ενδιαφέρον τους για τον Πειραιά εντάσσεται σ’ αυτή την οπτική. Η Ελλάδα θα έπρεπε να έχει μια σφαιρική οπτική, να διαπραγματευτεί μια συνεργασία, στο εσωτερικό της οποίας θα μπορούσε να προτείνει στους Κινέζους να επενδύσουν σε τομείς υψηλής έντασης γνώσης, ή στις πράσινες τεχνολογίες. Στην Ελλάδα οι ανθρώπινοι και οι τεχνολογικοί πόροι δεν λείπουν.
Διαπραγμάτευση όχι από θέση αδυναμίας
Ποια θα μπορούσε να είναι η θέση του ΣΥΡΙΖΑ απέναντι στις πολυεθνικές, καθώς η Ελλάδα έχει μεν ανάγκη από επενδύσεις, αλλά αυτές πιο πολύ συνδέονται με τις ιδιωτικοποιήσεις.
Ακριβώς γι’ αυτό μίλησα για την Κίνα και τον Πειραιά. Νομίζω ότι οι Κινέζοι κατανοούν ότι το ελληνικό κράτος πρέπει να διατηρήσει την κυριαρχία του. Στην Κίνα οι πολυεθνικές υπόκεινται σε κανόνες και σε κάποιους τομείς είναι υποχρεωμένες να λειτουργούν σε κοινοπραξίες. Για παράδειγμα, η Volkswagen και η GM στην Κίνα επιχειρούν μέσω εταιρειών στις οποίες το 50% του κεφαλαίου είναι κινέζικο και το 50% γερμανικό ή αμερικάνικο, γιατί ο νόμος τούς υποχρεώνει να κινηθούν κατ’ αυτό τον τρόπο. Είναι δυνατό να τους προταθούν συνεργασίες, κοινοπραξίες και ταυτόχρονα να προταθούν άλλα προγράμματα, για παράδειγμα στον τομέα της πράσινης ενέργειας. Οι Κινέζοι επενδύουν στον τομέα της ηλιακής ενέργειας στην Ευρώπη, επειδή έχουν μιμηθεί με επιτυχία τη γερμανική τεχνολογία. Στην Ελλάδα έχετε καλούς μηχανικούς, καλά πανεπιστήμια, νησιά και ήλιο. Φυσικά, η Ελλάδα πρέπει να στοχεύσει σε μια διαφοροποιημένη στρατηγική, η Κίνα είναι μόνο μια από τις πολλές ευκαιρίες. Επίσης, ο αγροτοδιατροφικός τομέας, ή ένα διαφορετικό μοντέλο τουρισμού προσφέρουν ευκαιρίες.
* Ο Τζοβάνι Μπαλσέ είναι καθηγητής διεθνούς οικονομίας στο πανεπιστήμιο του Τορίνο. Έχει πραγματοποιήσει έρευνες για τις πολυεθνικές επιχειρήσεις, την αυτοκινητοβιομηχανία και τις αναδυόμενες χώρες.
