Η αλλαγή ξεκίνησε από κάτω προς τα πάνω
Τη συνέντευξη πήρε
ο Δημήτρης Γκιβίσης
Στην Ελλάδα πολλοί θεωρούν ότι σε αυτήν την πολιτική συγκυρία που έχει δημιουργηθεί στις δύο χώρες, υπάρχουν όλες οι προϋποθέσεις για να δοθεί μια οριστική λύση στο Μακεδονικό. Ποιες είναι οι σκέψεις σου;
Κατά τη γνώμη μου, και οι δύο κυβερνήσεις είναι πλέον προετοιμασμένες και ενδιαφέρονται να δώσουν λύση στην παράλογη διαφωνία για το όνομα, αλλά και για την ιστορία και την ταυτότητα της Δημοκρατίας της Μακεδονίας και των μακεδόνων πολιτών. Από μια εσωτερική άποψη, πρέπει να καταλάβουμε ότι οι μακεδόνες πολίτες δεν είναι μόνο εθνικά Μακεδόνες. Η χώρα μας έχει εφαρμόσει όλο το εύρος των δικαιωμάτων των μειονοτήτων, και πέρα από αυτό, αλλά η εσωτερική δυναμική της εθνοπολιτικής εμπόδισε την ανάπτυξη μιας ολοκληρωμένης κοινωνίας. Αντί αυτής, καταλήξαμε σε ένα εθνοκρατικό καθεστώς που κατηγόρησε όλες τις κριτικές φωνές σαν προδότες, μισθοφόρους, κλπ. Η διαφωνία με την Ελλάδα έχει παίξει επίσης σημαντικό ρόλο από αυτή την άποψη. Στη Δημοκρατία της Μακεδονίας η πλειοψηφία, εδώ και πολύ καιρό, αγκάλιασε την εθνικιστική πλατφόρμα και ήταν δύσκολο να ανατραπεί, αλλά μια μαζική αντίσταση σε αυτή κατάφερε να την ρίξει. Εξωτερικά, το θέμα δεν αφορά μόνο τις δύο χώρες. Με όλους τους γείτονές μας προσπαθούμε να αναπτύξουμε φιλικές σχέσεις γειτονίας, αλλά μας στοιχειώνουν τα φαντάσματα του παρελθόντος, η βαλκανική πολιτική στο χειρότερό της, σαν να αρνείται να πεθάνει το «μακεδονικό ζήτημα», σαν να μην κινηθήκαμε ποτέ από το μακρινό 19ο αιώνα. Δεν υποστηρίζω εδώ μια ηθικά ανώτερη θέση, αλλά εκείνοι που προκάλεσαν τα προβλήματα από μια θέση ισχύος πρέπει να καταλάβουν, να ξεδιαλύνουν το χάος που αυτοί δημιούργησαν και να σταματήσουν να κάνουν ζημιά. Επομένως, το ερώτημα είναι αν πραγματικά υπάρχει αρκετή δύναμη στην ελληνική κοινωνία για να ξεπεράσει τα λάθη του παρελθόντος, πιο μακρινά και πιο πρόσφατα, και να αντιμετωπίσει την πραγματικότητα: ότι υπάρχουν άνθρωποι που είχαν αναπτύξει μια ξεχωριστή πολιτική ταυτότητα και απέκτησαν κρατική υπόσταση, για περισσότερο από επτά δεκαετίες τώρα. Αυτό έχει επίσης επιπτώσεις στα εσωτερικά ζητήματα της Ελλάδας, καθώς υπάρχουν άνθρωποι που διεκδικούν μια χωριστή εθνοτική ταυτότητα, οι οποίοι αντιμετωπίζονται σαν εχθροί του κράτους μόνο για αυτό το γεγονός. Οι συνθήκες θα είναι κατάλληλες μόνο αν μπορούμε να προχωρήσουμε προς αυτή την κατεύθυνση.
Ο αντι-εθνικισμός από τα κάτω
Η κυβέρνηση Ζάεφ παρατηρούμε ότι ακολουθεί μια διαφορετική πολιτική σε σχέση με τον εθνικισμό, που καλλιέργησε για 11 χρόνια η κυβέρνηση Γκρουέφσκι. Σε κοινωνικό επίπεδο υπάρχουν αντίστοιχες μετατοπίσεις;
Η αλλαγή που επισημαίνεις ξεκίνησε από κάτω προς τα πάνω, πολύ πριν αναλάβει ο Ζάεφ το αξίωμα. Η Σοσιαλδημοκρατική Ένωση της Μακεδονίας, στην οποία ηγείται, απλά αναγνώρισε αυτήν την ενέργεια που ρέει από τα διάφορα κοινωνικά κινήματα που αντιστάθηκαν στον εθνικισμό του Γκρουέφσκι. Ήταν τα αριστερά κινήματα, όπως η Solidarnost, που επέβαλαν την αρχή της διγλωσσίας, της υπερεθνικότητας και του αντιεθνικισμού στους εαυτούς τους. Ήταν οι φοιτητές που εξέδωσαν τις δίγλωσσες ανακοινώσεις από τις ολομέλειές τους, ήταν οι διαδηλωτές που ένωσαν τη μακεδονική και την αλβανική σημαία κατά τη διάρκεια των διαμαρτυριών και τύπωσαν δίγλωσσα και πολυγλωσσικά κείμενα διαμαρτυρίας. Ο Ζάεφ απλώς αγκάλιασε αυτές τις εξελίξεις και τώρα προσπαθεί να τις θεσμοθετήσει, αν και δεν θα είναι ποτέ το ίδιο, δεδομένου ότι οι δυναμικές είναι πάντα διαφορετικές όταν οδηγούνται από κάτω προς τα επάνω και όταν διαχειρίζονται από την κορυφή προς τα κάτω. Στη Δημοκρατία της Μακεδονίας ο εθνικισμός επικρίθηκε για μεγάλο χρονικό διάστημα, αλλά οι αρνητικές διεθνείς και εσωτερικές εξελίξεις οδήγησαν στο ξέσπασμα της δυσαρέσκειας που αναπτύχτηκε με το καθεστώς του Γκρουέφσκι. Ασχολούμαι με τις διεθνοτικές σχέσεις στη Δημοκρατία της Μακεδονίας για περισσότερο από δύο δεκαετίες, και το πιο κοινό, η δήλωση που ακούω συχνά, είναι ότι είναι οι πολιτικοί, και όχι οι άνθρωποι, αυτοί που διαφωνούν, διαιρούν και δημιουργούν συγκρούσεις. Τώρα έχουμε διαφορετικά διατιθέμενους πολιτικούς σε θέσεις ισχύος.
Στην πολύ ενδιαφέρουσα διεθνή ημερίδα για το Μακεδονικό που διοργάνωσε το προηγούμενο Σάββατο στη Θεσσαλονίκη το Ινστιτούτο «Νίκος Πουλαντζάς», αναφέρθηκες στην έρευνά σου σχετικά με το πώς αυτοπροσδιορίζονται σήμερα οι κάτοικοι της Δημοκρατίας της Μακεδονίας, καθώς και στο πόσο σημαντικά θεωρούν συγκεκριμένα ιστορικά πρόσωπα. Ποια είναι τα σημαντικότερα σημεία της;
Λοιπόν, έκπληξη: η δημοφιλία του Μεγάλου Αλεξάνδρου πέφτει. Ήταν πάντα πίσω από τον Γκότσε Ντέλτσεφ και τον Τίτο, αλλά τώρα είναι ακόμα λιγότερο δημοφιλής από ποτέ. Πολλές άλλες έρευνες στη χώρα μαρτυρούν το ίδιο. Το πιο σημαντικό είναι ότι οι νέες γενιές είναι πιο δύσκολο να πειστούν για το μεγαλείο του, ή για το μεγαλείο άλλων ιστορικών προσώπων. Οι εθνοτικές διχόνοιες, οι ιδεολογικές και κομματικές σχέσεις μαρτυρούν το γεγονός περαιτέρω, αφού η ισχυρότερη υποστήριξη του Μεγάλου Αλεξάνδρου προέρχεται από την πολιτική δεξιά και την τωρινή αντιπολίτευση. Είναι δύσκολο να βρει υποστήριξη σε άλλους κοινωνικούς χώρους. Τέλος, είναι μόνο 5% αυτοί που αυτοπροσδιορίζονται ως αρχαίοι Μακεδόνες, και η μεγάλη πλειοψηφία απλώς αναγνωρίζονται ως πολίτες της Δημοκρατίας της Μακεδονίας.
Η απογοήτευση από τη διεθνή κοινότητα
Στη χώρα σου υπάρχουν δυνάμεις που αντιδρούν στην προσπάθεια της κυβέρνησης Ζάεφ να βρεθεί λύση στο θέμα του ονόματος. Ποιο θεωρείς ότι είναι το κοινό στοιχείο στη σκέψη τους;
Για πολύ μεγάλο διάστημα επιτρεπόταν στην Ελλάδα να βλάπτει τη Δημοκρατία της Μακεδονίας, και όταν λέω ότι της επιτρεπόταν, κατηγορώ την αποκαλούμενη διεθνή κοινότητα ότι ήταν συνεργός του ελληνικού εθνικισμού τη δεκαετία του 1990, πριν και μετά. Αυτή η συνεχής στάση με τα δυο σταθμά έχει μειώσει την αξιοπιστία εκείνων των θεσμών, στους οποίους πρέπει να ελπίζουμε, έστω και διστακτικά. Αυτό επιτρέπει σε πολλούς να ισχυρίζονται ότι δεν αξίζει να παραιτηθούμε από το όνομα, την αξιοπρέπεια μας στην πραγματικότητα, προκειμένου να συμμετάσχουμε σε ένα κλαμπ με κλειστές πόρτες, στις οποίες σπάσαμε πολλές φορές τις μύτες μας στο παρελθόν. Η προδοσία των αξιών της διεθνούς τάξης δεν είναι κάτι καινούργιο για τη χώρα μου, που βρίσκεται τακτικά σε θέση θύματος παρά θύτη, οπότε δεν είναι δύσκολο να προκαλέσει και τη λογική και το συναίσθημα προς αυτή την κατεύθυνση. Ωστόσο, απαιτείται να χειραφετηθούμε από αυτές τις εμπειρίες και υπάρχουν πολλοί που είναι έτοιμοι για αυτό. Όχι μόνο μερικοί σύντροφοί μου, που είναι ικανοί να το κάνουν ώστε να δώσουν ένα καλύτερο μέλλον, αλλά είναι πραγματικά μια ηρωική προσπάθεια που αναμένεται από πολλούς και δεν μπορώ να προβλέψω την τελική έκβαση.
Η πόρτα των μικρών γειτόνων
Τελειώνοντας, και γνωρίζοντας ότι έχεις ασχοληθεί ιδιαίτερα με τη σχέση εθνοκρατίας και δημοκρατίας, θα ήθελα να μας πεις πώς εκφράζεται αυτή στη χώρα σου, όπου δεν υπάρχει ένα κύριο και μοναδικό πολιτικό υποκείμενο.
Στα Βαλκάνια, μια περιοχή με μακρόχρονη ποικιλομορφία, η εισαγωγή του εθνικισμού ήρθε όπως ο καρκίνος. Δημιούργησε διαστρεβλωμένες ιστοριογραφίες, εξασθένησε την αμοιβαία εμπιστοσύνη, συνέβαλε στην άνοδο του μιλιταρισμού και αδιάκοπα προκάλεσε εχθροπραξίες και αγριότητες. Η εθνοκρατία είναι μια σύγχρονη εκδήλωση των εθνικιστικών αυταρχικών καθεστώτων, που δημιουργεί εθνοτικά πολιτικά θέματα, αποκλείει τον πολιτικό λόγο των πολιτών και εμποδίζει τη δημοκρατία να αναδυθεί ανάμεσα στους εθνικά διαιρεμένους πολίτες. Τα πολιτικά θέματα ορίζονται σύμφωνα με τις έννοιες του αίματος, της γέννησης σε μια ομάδα, της πολιτιστικής και ιστορικής κληρονομιάς. Το μόνο που χρειάζεται είναι να την αναμίξετε με ένα «έδαφος» και να πάρετε μια βρώμικη λάσπη, όχι μια δημοκρατική κοινωνία. Στην ανάπτυξη των εναλλακτικών αντιλήψεων στον εθνικισμό, κατά την εξέταση των αυτοχθόνων μοντέλων της πολυπολιτισμικότητας ή των τρόπων διαπραγμάτευσης της διαφορετικότητας, η έννοια της «γειτονικής πόρτας» αναδύεται ως η πιο επεξηγηματική. Στις περισσότερο ή λιγότερο διαχωρισμένες οικιστικές γειτονιές στο προ-σύγχρονο παρελθόν στα Βαλκάνια, υπήρχε πάντα μια μικρή πόρτα ανάμεσα στις δύο αυλές που συνδέουν τους γείτονες. Η «πόρτα των μικρών γειτόνων» ήταν πάντα εκεί, κρυμμένη από το δρόμο, παρέχοντας στενή επικοινωνία σε καλές και δύσκολες στιγμές, μια πόρτα ανοικτή για βοήθεια και αλληλεγγύη, που παρέχει τις βάσεις για τη δημιουργία της κοινότητας.
