Μοναδική περίπτωση στην ιστορία των επαναστάσεων
Τον Φεβρουάριο του 2007 κυκλοφόρησε η βιογραφία του Φιντέλ Κάστρο με την υπογραφή του ευρύτερα γνωστού από την «Μοντ Ντιπλοματίκ» Ιγνάσιο Ραμονέ. Μια βιογραφία ιδιόμορφη, όπως και ο ίδιος ο τίτλος του βιβλίου δείχνει: «Φιντέλ Κάστρο, Μια βιογραφία για δύο φωνές», αποτέλεσμα πολλών συναντήσεων και συζητήσεων των δύο ανδρών. Λίγες εβδομάδες μετά την κυκλοφορία του βιβλίου, η «Ουμανιτέ» ζήτησε από τον Ιγνάσιο Ραμονέ μια συνέντευξη με αφορμή αυτή την έκδοση, στην οποία ο γάλλος διανοητής περιγράφει την εικόνα που είχε αποκομίσει από τις συναντήσεις του με τον Φιντέλ και από το υλικό που είχε συγκεντρώσει για τη βιογραφία του.
Από τη συνέντευξη αυτή δημοσιεύουμε το μεγαλύτερο μέρος.
Έχετε πει ότι ο Φιντέλ Κάστρο δεν είναι μια κοινή προσωπικότητα, είναι ένα «ιερό τέρας». Πολλοί πιστεύουν, αντίθετα, ότι είναι ένας δικτάτορας. Πώς βλέπει ο ίδιος αυτές τις αμφίσημες κρίσεις για τον εαυτό του;
Τον είχα ρωτήσει να μου πει πώς βιώνει αυτή τη σχέση έρωτα και μίσους που προκαλεί. Μου απάντησε με μετριοφροσύνη ότι δεν υπάρχει κανένας λόγος που να δικαιολογεί μια τέτοια αγάπη. Και πρόσθεσε πως ήταν πάντοτε αντίθετοι με την προσωπολατρεία. Ό,τι έπραξαν ήταν αυτό που είχαν υποσχεθεί, όπως όλοι πρέπει να κάνουν. Δηλαδή, εφάρμοσαν κοινωνικές μεταρρυθμίσεις, βοήθησαν τους ανθρώπους, την εκπαίδευση, τον πολιτισμό. Το θεωρούσε φυσικό. Όσο για την απέχθεια, δεν μπορούσε να την κατανοήσει. Δεν έχω στα χέρια μου όλες τις εξουσίες, μου είπε. Έχουμε συλλογική ηγεσία.
Είναι σαφές ότι ο Κάστρο συγκεντρώνει κάποιες πολύ σημαντικές λειτουργίες: πρώτος γραμματέας του κόμματος, πρόεδρος του κρατικού συμβουλίου, πρωθυπουργός, ηγέτης του στρατού. Όμως, κατά τη γνώμη μου, το κύρος του δεν προέρχεται από αυτές τις θέσεις. Προέρχεται από τη συμβολική του θέση σαν μοναδική περίπτωση στην ιστορία των επαναστατικών εμπειριών. Υπήρξε ο σημαντικός θεωρητικός, ο νικητής στο πεδίο της μάχης, ο ιδρυτής του κράτους και ο πολιτικός ηγέτης αυτής της χώρας επί πενήντα χρόνια. Κατά κάποιο τρόπο, είναι μια σύνθεση του Λένιν και του Τρότσκι. Παρότι θαυμάζει επίσης τον Μάο, τον στρατιωτικό ηγέτη, του προσάπτει την προσωπολατρεία που καλλιέργησε, η οποία τον μετέτρεψε σε ζωντανό θεό, πράγμα απαράδεκτο.
Ένας Ναπολέων της Κούβας
Ο ίδιος προσπάθησε να το αποφύγει, παρότι το κύρος του είναι τεράστιο σ’ όλη τη χώρα. Μήπως, λοιπόν, λειτουργεί σαν δικτάτορας; Αν δόσουμε στον όρο την έννοια που είχε στη ρωμαϊκή εποχή, στην αρχαιότητα, θα λέγαμε «ναι». Τελικά, είναι ένας Ναπολέων της Κούβας. Με τη διαφορά ότι ο Κάστρο έκανε πολύ λιγότερους καταστροφικούς πολέμους. Αυτές οι δύο όψεις συνδυάζονται στο πρόσωπό του και κάνουν ακόμα πιο πολύπλοκη την προσωπικότητά του. Και το ξέρει.
Μήπως νοιάζεται για την υστεροφημία του; Ο ίδιος λέει ότι δεν τον ενδιαφέρει. Όταν τον κοιτάς από μια απόσταση, βλέπεις ότι οι διαστάσεις της προσωπικότητάς του ξεπερνούν τα όρια της χώρας του. Όμως αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι κατάφερε να μεταμορφώσει μια αποικία των ΗΠΑ, μια περιθωριοποιημένη χώρα, που ζούσε με τη μονοκαλλιέργεια του ζαχαροκάλαμου, σε μια πραγματική πολιτική, αλλά και στρατιωτική δύναμη. Η Κούβα σήμερα, για πρώτη φορά στην ιστορία της, δεν εξαρτάται από μια αυτοκρατορία, αφού είχε υποστεί την κυριαρχία της Ισπανίας, των ΗΠΑ και της ΕΣΣΔ. Από το 1992 οι Κουβανοί εξαρτώνται πια μόνο από τον εαυτό τους. Κατά βάθος, τώρα είναι που αρχίζει γι’ αυτούς μια νέα ιστορία.
Μπορούμε να πούμε ότι αναζητούν το δικό τους δρόμο, δηλαδή;
Ναι, σήμερα αυτό συμβαίνει. Η Κούβα έχει βρει τη φυσική της ατμόσφαιρα. Πριν από την επανάσταση δεν ήταν μια λατινοαμερικάνινη χώρα, ήταν κάτι σαν το Πόρτο Ρίκο. Δεν ανήκε στη Λατινική Αμερική, γιατί είχαν κλέψει την ανεξαρτησία της οι ΗΠΑ (…) Η σχέση της τοπικής ελίτ με τη Λατινική Αμερική δεν ήταν φυσική. Ο Φιντέλ και η επανάσταση επανέφεραν την Κούβα στο φυσικό χώρο της. Των ώρα, όμως, που πνευματικά εντασσόταν στη Λατινική Αμερική, οι ΗΠΑ την απόκοβαν από αυτήν για λόγους πολιτικούς: την έδιωξαν από τον Οργανισμό Αμερικανικών Κρατών το 1963. Σήμερα πια, πενήντα χρόνια μετά την επανάσταση, η Κούβα αποκτά με τις λατινοαμερικανικές χώρες σχέσεις πολλαπλές χάρη στην αίγλη τής επανάστασης στη λαϊκή συνείδηση.
Ο Κάστρο συχνά αναφέρεται στον Τσε, για τον οποίο μιλάει με θαυμασμό. Ωστόσο, συχνά οι σχέσεις τους έχουν περιγραφεί σαν σχέσεις συγκρουσιακές.
Ο Τσε ήταν σίγουρα ο πιο σημαντικός πνευματικός σύντροφός του. Ο Φιντέλ Κάστρο δίνει την εντύπωση μοναχικού ανθρώπου. Μιλάει με όλους, βέβαια, περιτριγυρίζεται από ενδιαφέροντες ανθρώπους, αλλά κανείς δεν μπορεί ν’ ανοίξει διάλογο μαζί του. Κανείς δεν αντικατέστησε τον Τσε Γκεβάρα, με τον οποίο μπορούσε να συζητάει ανοιχτά, σαν φίλος και σαν θεωρητικός της επανάστασης. Όλα αυτά που λέγονται περί εχθρότητας ανάμεσά τους, αποδεικνύονται αβάσιμα, όταν γνωρίσεις την ιστορία τους ως το τέλος, όταν ο Τσε γύρισε κρυφά στην Κούβα, για να φύγει με προορισμό τη Βολιβία.
Το έλλειμμα πολιτικής ελευθερίας
Ποια νομίζετε ότι είναι η κληρονομιά που αφήνει ο Κάστρο στην Κούβα και τους Κουβανούς;
Είναι μια κληρονομιά θετική για τους μεν, αρνητική για τους δε. Όμως θα σημαδεύει τη χώρα για τους δύο επόμενους αιώνες. Ο Φιντέλ είναι αυτός που αναμόρφωσε ριζικά την Κούβα. Κατά κάποιο τρόπο εφηύρε τους Κουβανούς και την ιδιότητα του Κουβανού. Θα βαρύνει πολύ στη μελλοντική πορεία της χώρας, που τη σημάδεψε βαθειά. Ήταν αυτός που ανεβάζοντας το πολιτιστικό επίπεδό τους, πραγματοποίησε μια πραγματική πολιτιστική επανάσταση.
Είναι, επίσης, ο άνθρωπος που χρειάστηκε να διοικήσει τη χώρα του σε κατάσταση πολιορκίας, απομόνωσης λόγω της νησιωτικής φύσης της και αποκλεισμού λόγω του εμπάργκο που επέβαλαν οι ΗΠΑ. Δηλαδή, υποχρεώθηκε να διοικήσει μια χώρα σε πολύ δύσκολες συνθήκες. Και χρειάστηκε δύο φορές να ξαναρχίσει από το μηδέν: μετά την επανάσταση και το μποϋκοτάζ των ΗΠΑ, και μετά την αποχώρηση των σοβιετικών. Οποιαδήποτε χώρα σε τέτοιες συνθήκες θα ζούσε σε κατάσταση αποσύνθεσης. Ήταν μια περίοδος φτώχειας. Και, επίσης, έλλειψης πολιτικής ελευθερίας, ελευθερίας της έκφρασης και της πληροφόρησης. Οι Κουβανοί είχαν εκπαίδευση, αλλά δεν είχαν πλουραλισμό. Υπήρχε ένα και μόνο κόμμα.
Αναμφισβήτητα, πολύ λίγοι άνθρωποι σημάδεψαν τη ζωή της χώρας τους όσο εκείνος. Η πολιτική μακροβιότητά του είναι μοναδική. Τα αποτυπώματα αυτά ίσως σβήσουν μια μέρα. Οι Κουβανοί ταυτίζονται σήμερα με τις κατακτήσεις της επανάστασης, τις δημόσιες υπηρεσίες, την εκπαίδευση, την υγεία. Η τεράστια πλειονότητά τους δεν σκέφτεται να τις εγκαταλείψει. Όμως, είναι πιθανό να υπάρξουν προφανώς πολλές αλλαγές.
Δεν έβλεπε την Κούβα σαν πρότυπο για τους άλλους
Θα μπορούσαμε να πούμε ότι ο Φιντέλ Κάστρο, ως προς τις αντιλήψεις του για τον κόσμο, είναι ένας οραματιστής; Ποια η γνώμη του για την παγκοσμιοποίηση και την εναλλακτική παγκοσμιοποίηση;
Ο Κάστρο είναι σοσιαλιστής. Το επαναλαμβάνει συχνά: «Είμαι μαρξιστής-λενινιστής». Κατά τη γνώμη του, μια κοινωνία οργανωμένη με βάση το κεφάλαιο και το κέρδος, με τη διαμεσολάβηση της αγοράς, είναι μια κοινωνία χωρίς μέλλον. Άλλωστε, στις σημερινές συνθήκες, μάλλον δεν υπάρχει, γιατί και τη φύση ακόμα την εξαντλούμε. Η άποψή του είναι οικολογική. Είναι ριζοσπάστης οικολόγος εδώ και πολύ καιρό. Γι’ αυτούς τους δύο λόγους (μαρξιστής και οικολόγος) θεωρεί ότι ο υπερφιλελευθερισμός και η παγκοσμιοποίηση δεν είναι λύσεις. Δεν μπορεί να συλλάβει μια ανθρωπότητα 7 δισεκατομμυρίων να ζει με τη σπατάλη που χαρακτηρίζει τις ΗΠΑ.
Ο Φιντέλ είναι σοσιαλιστής, θέλει το μοίρασμα, την ισότητα, τι διεύρυνση των πλεονεκτημάτων για όλους, αλλά δεν είναι δογματικός. Ποτέ δεν μιλάει για κάποιο σοσιαλιστικό πρότυπο εφαρμόσιμο σε κάθε περίσταση. Θα σας πει ότι αναζητάει να βρει λύσεις για την Κούβα, κι ότι οι άλλες χώρες χρειάζεται να βρουν τις δικές τους λύσεις. Γι’ αυτό το λόγο δεν θέλησε ποτέ να κάνει εξαγωγή της κουβανέζικης Επανάστασης. Οι Κουβανοί βοήθησαν πολλές χώρες, όπου οι συνθήκες και οι άνθρωποι ευνοούσαν την εξέγερση, κι ας μην είχαν σχέσεις με την Κούβα. Γι’ αυτό δεν παρενέβησαν ποτέ στο Μεξικό. Σέβονται πάρα πολύ τη διεθνή νομιμότητα.
Μετά τον Κάστρο τι;
Ό ίδιος φρόντισε να μας δώσει μια ιδέα γι’ αυτό. Ό,τι συμβαίνει σήμερα στην Κούβα, προϊδεάζει για ό,τι θα συμβεί μετά το θάνατό του. Θα υπάρξει συνέχεια. Δεν συμμερίζομαι την ανάλυση εκείνων, που κυρίως στις ΗΠΑ και τη Φλόριντα ή σε μερικές δικές μας εξημμένες κεφαλές, πιστεύουν ότι ο κόσμος θα ξεσηκωθεί και θα υπάρξει ανατροπή. Άλλοι λένε ότι η Κούβα θα ακολουθήσει το δρόμο του Βιετνάμ ή της Κίνας. Το πιο πιθανό είναι ότι θα ακολουθήσει τον κουβανέζικο δρόμο (…) Έχουν το δικό τους δρόμο. Δεν είναι ο δρόμος του πλουτισμού. Δεν θα ριχτούν στην αγκαλιά κανενός. Είναι ανεξάρτητοι ήδη από το 1992.
