Το μήνυμα της συμφωνίας είναι κατεξοχήν φιλοευρωπαϊκό και αντιεθνικιστικό
Η συμφωνία των Πρεσπών μπορεί να επηρεάσει και την επίλυση άλλων εθνικών διαμαχών στα Βαλκάνια, λέει στην «Εποχή» ο Τσαβντάρ Μαρίνοβ, που ασχολείται με τη σύγχρονη ιστορία των Βαλκανίων. Παράλληλα, αναφέρεται στα μηνύματα της συμφωνίας και στα προφανή οφέλη για την ανάπτυξη των σχέσεων ανάμεσα στις δύο χώρες.
Τη συνέντευξη πήρε
ο Δημήτρης Γκιβίσης
Ποια είναι η αποτίμηση που κάνεις για τη συμφωνία των Πρεσπών;
Πρόκειται για έναν πολύ σημαντικό σε συμβολικό επίπεδο συμβιβασμό, που έχει και γεωπολιτικές πλευρές. Προφανώς, σε μεγάλο βαθμό η συμφωνία αυτή προτάθηκε, μέχρι και επιβλήθηκε, από τα δυτικά κέντρα εξουσίας, όπως η ΕΕ και το ΝΑΤΟ, στα πλαίσια μίας γεωπολιτικής στρατηγικής: «σταθεροποίηση» των Δυτικών Βαλκανίων κατά τους κυρίαρχους φιλελεύθερους κανόνες έναντι ορισμένων «προκλήσεων», όπως η ρωσική επιρροή στην περιοχή. Αυτό δεν είναι υποχρεωτικά κακό. Να υπενθυμίσω, ότι η πολιτική προσέγγιση της Ελλάδας και της Βουλγαρίας κατά τη δεκαετία του 1960 επίσης αποτελούσε μία σειρά πολιτικών αποφάσεων που επιβλήθηκαν «από πάνω». Αντίθετα με τις θεωρίες της συμφιλίωσης και της διατήρησης της ειρήνης, αυτή η διαδικασία ήταν επιτυχής χωρίς τη συμμετοχή των «κοινωνιών των πολιτών»: οι ελληνικές κυβερνήσεις εκείνη την εποχή, και το τότε βουλγαρικό καθεστώς, έβαλαν τέλος σε μία σκληρή εθνικιστική διαμάχη, ιδιαίτερα γύρω από το Μακεδονικό, που είχε διαρκέσει έναν αιώνα. Σήμερα για τους Βούλγαρους «Ελλάδα» σημαίνει μάλλον «διακοπές στη Χαλκιδική» -όχι «αυτή που μας πήρε το Κιλκίς». Δυστυχώς, αυτή η ελληνο-βουλγαρική «συμφιλίωση» έγινε δυνατή επειδή τα Σκόπια πήραν το ρόλο της Σόφιας στον στίβο του Μακεδονικού.
Ποιο είναι το μήνυμα που περνάει αυτή η συμφωνία σε μια περίοδο που στην Ευρώπη παρατηρούμε την άνοδο των λαϊκίστικων και εθνικιστικών πολιτικών δυνάμεων;
Το μήνυμα είναι κατεξοχήν φιλοευρωπαϊκό και αντιεθνικιστικό. Η σχεδόν ιδανική «σκηνοθεσία» της υπογραφής στο τοπίο των Πρεσπών -φυσικά πανέμορφο, αλλά και φορτισμένο με ένα τραυματικό παρελθόν σφοδρών εθνικών διαμαχών- είχε και την συμβολική φιλοδοξία να επιστρέψει στην Ευρώπη ως μία ελπίδα που εντωμεταξύ χάθηκε σε αρκετές χώρες. Στον ευρωπαϊκό δημόσιο χώρο, όμως, το Μακεδονικό ζήτημα είναι μάλλον περιθωριακό και άγνωστο. Το όφελος είναι τουλάχιστον σαφέστατο για την ανάπτυξη των πολιτικών, οικονομικών κτλ. σχέσεων ανάμεσα στις δύο χώρες, όπως και για τους διεθνείς οργανισμούς στις Βρυξέλλες. Αυτοί κέρδισαν μία μικρή, αλλά απαραίτητη, νίκη που επιδεικνύει τη δυνατότητά τους να επιλύουν περίπλοκα ζητήματα ως αναπόφευκτοι πολιτικοί παράγοντες.
Οι θετικές επιπτώσεις
Ποια θεωρείς ότι είναι η σημασία αυτής της συμφωνίας για τα Βαλκάνια; Τι δρόμους ανοίγει για τη φιλία και την συνεργασία των λαών της περιοχής;
Ελπίζω ότι η συμφωνία θα έχει θετικές επιπτώσεις για τους ανθρώπους στα Σκόπια, αλλά και στη Θεσσαλονίκη και την Αθήνα. Για πολλούς εξωτερικούς παρατηρητές, η ελληνική αδιαλλαξία για την ονομασία της πρώην γιουγκοσλαβικής δημοκρατίας είναι α(δια)νόητη και οι Έλληνες περνιούνται συχνά για παράλογοι εθνικιστές. Επίσης, η έλλειψη ανεκτικότητας από ελληνικής πλευράς έτρεφε εθνικιστικές αντιδράσεις από την άλλη πλευρά και έδωσε αφορμή για την πολιτική της «αρχαιοποίησης» της κυβέρνησης Γκρούεφσκι. Η καινούρια συγκυρία μπορεί να ανοίξει χώρους επικοινωνίας μεταξύ Ελλήνων και (Σλαβο)Μακεδόνων. Στην ουσία, η αρχαιοπληξία που φαντάζονται οι Έλληνες είναι μάλλον περιθωριακό φαινόμενο στη (βορειο;)μακεδονική κοινωνία, ενώ υπάρχουν ισχυρές αντιδράσεις σε αυτήν στο πολιτικό επίπεδο και στο επίπεδο της διανόησης. Σε πολλές περιπτώσεις εκεί υπάρχουν και φιλικά αισθήματα για την Ελλάδα που έχουν σχέση με τον τουρισμό (ακόμα από τη γιουγκοσλαβική περίοδο), αλλά και με κάποιες γενικές ιδέες πολιτισμικής εγγύτητας με τους Έλληνες. Όσον αφορά το θέμα του αλυτρωτισμού ως προς το ελληνικό έδαφος, μου φαίνεται ότι ο σχετικός λόγος στα Σκόπια δεν ξεπερνάει τα όρια του ελληνικού λόγου περί των «χαμένων πατρίδων» και των «ομογενών» σε κάποιες από αυτές. Οι αγανακτισμένοι από αυτό το θέμα θα έπρεπε να αναρωτηθούν πώς είναι δυνατόν να υπάρχουν π.χ. τηλεοπτικές εκπομπές για τον ελληνισμό της Σμύρνης, ή με ποια αισθήματα οι ίδιοι επισκέπτονται την Κωνσταντινούπολη -ακόμα και το Μοναστήρι της (Βόρειας) Μακεδονίας. Νομίζω ότι τελικά οι πολίτες των δύο χωρών θα βρουν από την άλλη πλευρά των συνόρων λογικούς ανθρώπους και όχι υποχρεωτικά τα εθνικιστικά ζόμπι που υπάρχουν παντού στην περιοχή. Η συμφωνία στους Ψαράδες (Νίβιτσι) αποτελεί βέβαια και πολιτικό «προηγούμενο» το οποίο μπορεί να επηρεάσει και την επίλυση άλλων εθνικών διαμαχών στα Βαλκάνια.
Πώς αντιμετωπίζει η κοινή γνώμη στη Βουλγαρία τη συμφωνία για το Μακεδονικό; Και ποια είναι η επίσημη θέση της βουλγαρικής κυβέρνησης;
Η βουλγαρική κοινωνία έχει ένα μάλλον μετριοπαθές ενδιαφέρον για τις σχέσεις ανάμεσα στην Αθήνα και τα Σκόπια και τη σχετική συμφωνία. Γενικά, οι Βούλγαροι γελοιοποιούν τις (βορειο;)μακεδονικές αξιώσεις για την αρχαιότητα και τον Μεγαλέξανδρο, αλλά θεωρούν και την ελληνική αγανάκτηση ως κάτι το «αστείο». Ταυτόχρονα, όμως, δεν βρίσκουν «αστεία» τα (ξαν)ανοικτά ζητήματα ιστορίας και γλώσσας ανάμεσα στη Σόφια και τα Σκόπια. Η κυβέρνηση Μπορίσοφ ενέκρινε τη συμφωνία των Πρεσπών. Ωστόσο, πριν από μερικούς μήνες η υπουργός εξωτερικών Ζαχάριεβα είχε δηλώσει ότι η Βουλγαρία δεν μπορεί να δεχτεί την ονομασία «Βόρεια Μακεδονία» λόγω της ύπαρξης της (επίσης βόρειας) Μακεδονίας του Πιρίν μέσα στη βουλγαρική επικράτεια. Ο Μπορίσοφ είχε κάνει την ίδια δήλωση νωρίτερα. Η συμφωνία προκάλεσε εθνικιστικές αντιδράσεις από κάποιους πολιτικούς κύκλους (μεταξύ οποίων και το Σοσιαλιστικό, το πρώην Κομμουνιστικό, Κόμμα). Στην ουσία, η επιτάχυνση της ένταξης των Δυτικών Βαλκανίων στην ΕΕ ήταν η μοναδική σημαντική φιλοδοξία της βουλγαρικής προεδρίας του Συμβουλίου της ΕΕ που τελειώνει τώρα. Επομένως, η βουλγαρική κυβέρνηση φαίνεται να βλέπει στη συμφωνία και μία νίκη για τη δική της γραμμή.
Η στάση της Βουλγαρίας
Θα μπορούσε αυτή η συμφωνία, και η δυναμική που δημιουργείται εξαιτίας της, να συμβάλει μακροπρόθεσμα και στην επίλυση των ιστορικών εκκρεμοτήτων που υπάρχουν στις σχέσεις της Βουλγαρίας με τη Δημοκρατία της Μακεδονίας; Θεωρείς ότι υπάρχουν οι προϋποθέσεις για να ανοίξει ένας διάλογος πάνω σε μια άλλη και διαφορετική βάση;
Ανάμεσα στη Βουλγαρία και τη (Βόρεια;) Μακεδονία υπάρχει μία άλλη δυναμική σχέσεων εξαιτίας της ιδιαίτερης στάσης της βουλγαρικής πολιτικής τάξης και κοινής γνώμης ως προς την πρώην γιουγκοσλαβική δημοκρατία. Αυτή η στάση είναι πατροναριστική: οι (Σλαβο)Μακεδόνες είναι «δικοί μας συγγενείς» που απλά δεν γνωρίζουν την «ιστορική αλήθεια» (ότι είναι Βούλγαροι και μιλάνε βουλγαρική διάλεκτο). Η καινούργια πολιτική συγκυρία έδωσε στη Σόφια την αφορμή να βάλει ξανά τους δικούς της όρους για την ένταξη των Σκοπίων στους δυτικούς διεθνείς οργανισμούς. Πρόκειται, δηλαδή, για την αναγνώριση από τα Σκόπια του βουλγαρικού ιστορικού διηγήματος για το σλαβικό παρελθόν της Μακεδονίας -από το Μεσαίωνα μέχρι τον 20ο αιώνα με την ΕΜΕΟ, την Εξέγερση του Ίλιντεν, κτλ. Μετά την υπογραφή της διμερούς «Συμφωνίας για Φιλία και Καλή Γειτονία» το περσινό καλοκαίρι, έγιναν ορισμένα βήματα επαναπροσέγγισης. Συγκροτήθηκαν επίσημα και δύο επιτροπές ιστορικών, Βούλγαρων και (Σλαβο)Μακεδόνων, που αναμένεται να συζητήσουν πάνω στις ιστορικές εκκρεμότητες. Δυστυχώς, οι πρώτες δηλώσεις της βουλγαρικής επιτροπής δεν αφήνουν καμία αμφιβολία: η Σόφια πάλι απαιτεί από τα Σκόπια να αναγνωρίσουν τη βουλγαρική «ιστορική αλήθεια». Νομίζω, όμως, ότι η συμφωνία των Πρεσπών αποτελεί μέρος μίας πολιτικής στρατηγικής σε διεθνές επίπεδο, η οποία ίσως θα μπορέσει να «ηρεμήσει» την εθνικιστική έξαρση και των ιστορικών και ορισμένων πολιτικών κύκλων στη Βουλγαρία. Άλλο θέμα είναι σε ποιο βαθμό η σημερινή βουλγαρική κυβέρνηση, που τόσο ένθερμα εγκρίνει τη συμφωνία και την ευρωπαϊκή ένταξη των Βαλκανίων, δεν είναι αυτή που επίσης πυροδοτεί με διαφορετικούς τρόπους τον βουλγαρικό εθνικισμό.
Σημ: Ο Τσαβντάρ Μαρίνοβ είναι λέκτορας στα πανεπιστήμια της Σόφιας και του Πλόβντιβ και πρώην ερευνητής της Γαλλικής Σχολής στην Αθήνα. Ασχολείται κυρίως με την ιστορία της σύγχρονης Μακεδονίας, την οικοδόμηση της πολιτιστικής κληρονομιάς και τις πολιτικές χρήσεις του παρελθόντος στα Βαλκάνια.
