Του Παντελή Κυπριανού
Η πανδημία του κορωνοϊού συνιστά μία κρίσιμη κατάσταση. Όπως όλες οι κρίσιμες καταστάσεις συγχρονίζει τις έγνοιες και την καθημερινότητα όλων μας, κυβερνώντων και κυβερνωμένων. Καθημερινά μιλάμε γι αυτό. Τα μάτια και τα αυτιά μας είναι στραμμένα στα ΜΜΕ, στους ειδικούς. Ως κριτική κατάσταση, η πανδημία έχει δύο ιδιαιτερότητες: το εύρος της και το κλείσιμο στο σπίτι. Δεν αφορά έναν τόπο, είναι πλανητική. Δεν υπάρχει ένας ορατός εχθρός για να ψέξουμε. Έτσι, του προσδίδουμε διαστάσεις που θέλουμε ή φανταζόμαστε: αόρατος, ύπουλος.
Κατά δεύτερον, τις συνέπειες. Στις κρίσιμες καταστάσεις (εξεγέρσεις, συρράξεις, πολιτικές, οικονομικές κρίσεις…) οι πολίτες βγαίνουν έξω, στο δημόσιο χώρο, διαδηλώνουν, ξεσπούν στον «εχθρό». Τώρα, με εξαιρέσεις όπως οι άνθρωποι της υγείας, μένουμε σπίτι. Δεν ψάχνουμε τον εχθρό, επιδιώκουμε να μη μας βρει και μας χρησιμοποιήσει ως φορείς διασποράς. Η δεύτερη συνέπεια αφορά τον τρόπο που σκεφτόμαστε. Σε ορισμένες κρίσεις, κυρίως τις πολιτικές, στρεφόμαστε στο μέλλον. Όλα φαίνονται δυνατά, γινόμαστε οραματιστές. Σήμερα γίνεται το αντίθετο. Στρεφόμαστε στους εαυτούς μας, στο παρόν. Στο ρυθμό του μη μας βρει το κακό, να μη βλάψουμε τους γύρω, να περάσει και βλέπουμε.
«Δεν είναι για τώρα»
Μπροστά στον κίνδυνο, ιδιαίτερα μάλιστα σ’ ένα ζήτημα τόσο εξειδικευμένο όπως ο κορωνοϊός, εύλογα η πρωτοβουλία ανήκει στους κυβερνώντες και τους ειδικούς. Ο κόσμος με κομμένη ανάσα, με εύλογη ανησυχία ακολουθεί και τηρεί αυτά που συνιστούν. Δεν πρόκειται για πειθαρχία, πολιτική υπακοή ή ανυπακοή. Πρόκειται για κάτι πιο σύνθετο από την επιβίωση ως τη συλλογική ενοχή. Επιβίωση από την πανδημία, αλλά και επιβίωση από τις συνέπειές της, οικονομικές, ψυχολογικές και πάει λέγοντας.
Από την άλλη πλευρά, αισθανόμαστε ένοχα γιατί με τον λόγο που έχει καλλιεργηθεί ενδέχεται να βλάψουμε τους δικούς του. Γι’ αυτό και, σε αρκετές περιπτώσεις, οι υπερβολές ακόμη και μέσα στα σπίτια με την ελαχιστοποίηση των συναντήσεων με τους δικούς μας. Ενοχή ακόμη γιατί όλοι γνωρίζουμε ότι το δημόσιο σύστημα υγείας δεν είναι στα καλύτερά του, ότι στέκεται στα πόδια του οριακά, με προσωπικό που έχει βρεθεί πολλάκις στο παρελθόν αλλά και σήμερα στα όρια της απόλυσης ή της παραίτησης. Ενοχή γιατί αν δεν τηρηθούν οι οδηγίες των ειδικών το σύστημα θα καταρρεύσει και μαζί του οι άνθρωποί του, προσωπικό και ασθενείς.
Όλα αυτά έχουν ως συνέπεια την απόσυρση από το δημόσιο χώρο. Μένουμε σπίτι, ακούμε τους ειδικούς. Να περάσει το κακό. Όλοι μας η προσοχή είναι στραμμένη σε αυτό. Δεν ακούμε πολύ τι λέγεται και τι γίνεται πέρα από αυτό, ακόμη κι αν η συζήτηση αφορά αρκετούς από μας. Όλο αυτό συνοψίζεται σε τρία μότο. «Προέχει η ζωή», «δεν είναι για τώρα», «να περάσει και βλέπουμε». Στη συνθήκη αυτή αποδυναμώνονται δραστικά ο πολιτικός διάλογος. Αντίθετα, οτιδήποτε λεχθεί έστω και λίγο διαφορετικό είναι σχεδόν καταδικασμένο να μην ακουστεί, χειρότερα να απονομιμοποιηθεί και να απονομιμοποιήσει αυτόν ή αυτήν που το εκφέρει.
Εικόνες δεκαετίας του 1990
Η κυβέρνηση λογικά στη συνθήκη αυτή έχει την πρωτοβουλία των κινήσεων. Είχε δύο εναλλακτικές. Να ενεργήσει συναινετικά με τα άλλα κόμματα. Ή να αξιοποιήσει την κρίση –όπως γίνεται συχνά σε τέτοιες καταστάσεις- για δικό της όφελος. Επέλεξε τη δεύτερη λύση γνωρίζοντας ότι η λογική «δεν είναι για τώρα» της λύνει τα χέρια. Ακόμη και όταν κόμματα της αντιπολίτευσης θέλησαν να σπάσουν το οιονεί μονοπώλιο της στο λόγο, τα μηνύματά τους δεν πέρασαν στα ΜΜΕ.
Η αξιοποίηση της κρίσης από την κυβέρνηση δεν εκπλήσσει. Στόχος της είναι η συγκρότηση ενός κομματικού συστήματος ενάμιση κόμματος: ένα κόμμα κυβερνά και ένα άλλο θα αντιπολιτεύεται. Μόνο που η έκβαση του εγχειρήματος δεν είναι αυτονόητη. Η ΝΔ είναι ιδεολογικά ετερογενής, μη ελεγχόμενη από τον Κυριάκο Μητσοτάκη. Στην κρίση, το σχέδιο αυτό διαγράφεται ευκρινέστερα, ανακαλεί το πολιτικό σκηνικό της χώρας μετά το θάνατο του Ανδρέα Παπανδρέου.
Ο Μητσοτάκης σε ρόλο Σημίτη και ο Τσίπρας σε ρόλο Έβερτ. Με τον Σημίτη, το ΠΑΣΟΚ μεταλλάχτηκε από κόμμα λαϊκό σε κόμμα των αστικών στρωμάτων των πόλεων. Απέναντι του είχε τη ΝΔ του Έβερτ η οποία έχασε μέρος από τα αστικά της ερείσματα και στηρίχτηκε κυρίως σε λαϊκά στρώματα.. Ο Σημίτης είχε όραμα, τον εκσυγχρονισμό, το οποίο συγκίνησε τα αστικά στρώματα, ιδιαίτερα τους κατόχους πολιτισμικού κεφαλαίου.
Ένα ανάλογο σχήμα διαγράφεται και τώρα. Κοινά ανάμεσα στους Μητσοτάκη και Σημίτη υπάρχουν. Γόνοι αστικών οικογενειών που εκλέχτηκαν πρόεδροι χωρίς να έχουν τον έλεγχο του κόμματός τους. Βέβαια έχουν και σημαντικές διαφορές, διαφορετικές πολιτικές και πνευματικές διαδρομές. Η μεγαλύτερη διαφορά έγκειται στο ότι ο Σημίτης πρόβαλε πετυχημένα ένα όραμα. Ο Μητσοτάκης δεν έχει. Ως αντιστάθμισμα γι’ αυτό φιλοτεχνείται συστηματικά η εικόνα του μετριοπαθούς και τελευταία, συμπληρωματικά, του αποφασιστικού ηγέτη. Στόχος είναι να αντλήσει, όπως ακριβώς και ο Σημίτης, τη νομιμοποίησή του, από το εκλογικό σώμα για να μην εξαρτάται από τον κομματικό μηχανισμό.
Για να περάσει η εικόνα του μετριοπαθούς και αποφασιστικού ηγέτη δεν αρκεί η αυτοπροβολή στην οποία κατέφυγε συχνά ο Κ. Μητσοτάκης, από τις αρχές Μάρτη και ύστερα. Χρειάζεται μία διαρκής υπόμνηση και εξύμνηση των ηγετικών του ικανοτήτων. Ούτε αυτό είναι δεδομένο. Όπως και ο Σημίτης, ο Μητσοτάκης δεν είναι ιδιαίτερα χαρισματικός. Στην περίπτωση Σημίτη, η λύση εντοπιζόταν στη διαρκή απαξίωση του Έβερτ για τον μη καλό χειρισμό της ελληνικής γλώσσας, τα πολλά σαρδάμ και άλλα. Στην περίπτωση Μητσοτάκη, τα πράγματα δεν είναι τόσο εύκολα, καθώς ο Τσίπρας δεν έχει τις αδυναμίες του Έβερτ, τουναντίον. Σε κάθε περίπτωση, τα ΜΜΕ θα παίξουν το ρόλο τους. Να αποθεώσουν τον ένα, να ψέξουν τον άλλο. Γι’ αυτό στην καταχνιά της κρίσης η κυβέρνηση δείχνεται και θα συνεχίζει να είναι εξαιρετικά απλόχερη.
* Ο Π. Κυπριανός είναι καθηγητής στο πανεπιστήμιο Πατρών
