Donald Barthelme, Κάποιοι από μας απειλούσαμε τον φίλο μας τον Κόλμπι και άλλα διηγήματα (μτφ. Γιώργος Λαμπράκος, εκδ. Οκτώ, 2025)
Θανάσης Μήνας
Δεκαετίες μετά τον πρόωρο θάνατό του, ο Ντόναλντ Μπαρθέλμι (1931 – 1989) ίσως να είναι ο πιο παραγνωρισμένος Αμερικανός διηγηματογράφος του περασμένου αιώνα, που εξακολουθεί να αποτελεί απόλαυση να διαβάζεται και να ξαναδιαβάζεται. Επικεντρώθηκε κυρίως σε σουρεαλιστικά, απρόβλεπτα διηγήματα. Πειραματίστηκε με τη μορφή ασταμάτητα και απροσδόκητα από τη μια ιστορία στην άλλη. Θαύμαζε μια πλειάδα δημιουργών — Σάμιουελ Μπέκετ, Αρθούρο Ρεμπώ, Φραντς Κάφκα, Αλέν Ρομπ-Γκριγέ, Σι Τζέι Πέρελμαν. Ο ίδιος συνομιλούσε στα έργα του με σύγχρονούς του συγγραφείς όπως ο Ρόμπερτ Κούβερ, ο Τόμας Πύντσον και ο Γουίλιαμ Χ. Γκας. Μπορούσε να διασκεδάσει τους αναγνώστες, αλλά σπάνια τους έκανε να γελάσουν δυνατά. Και συνέθετε κάθε ιστορία σαν να ήταν μια ιδιοσυγκρασιακή περιπέτεια σχεδιασμένη να μην ευχαριστήσει κανέναν άλλον παρά τον εαυτό του.
Ζωή και καριέρα
Ο Ντόναλντ Μπαρθέλμι γεννήθηκε στη Φιλαδέλφεια στις 7 Απριλίου 1931. Η οικογένεια μετακόμισε στο Τέξας δύο χρόνια αργότερα και ο πατέρας του έγινε καθηγητής αρχιτεκτονικής στο Πανεπιστήμιο του Χιούστον, όπου ο Μπαρθέλμι αργότερα σπούδασε δημοσιογραφία.
Το 1951 έγραψε τα πρώτα του άρθρα για την Houston Post. Δύο χρόνια αργότερα, ο Μπαρθέλμι κατατάχθηκε στον στρατό των ΗΠΑ. Μετά τον πόλεμο της Κορέας, συνέχισε τις σπουδές του στη φιλοσοφία στο Πανεπιστήμιο του Χιούστον. Αν και συνέχισε να παρακολουθεί μαθήματα στο πανεπιστήμιο μέχρι το 1957, δεν έλαβε ποτέ πτυχίο. Σύχναζε σε μαύρα jazz κλαμπ του Χιούστον, ακούγοντας καινοτόμους αυτοσχεδιαστές, μια εμπειρία που επηρέασε τη μετέπειτα συγγραφή του.
Ο Μπαρθέλμι δίδαξε για σύντομα χρονικά διαστήματα στο Πανεπιστήμιο της Βοστώνης, στο Πανεπιστήμιο του Μπάφαλο και στο City College της Νέας Υόρκης. Το 1961 έγινε διευθυντής του Μουσείου Σύγχρονης Τεχνών του Χιούστον. Την ίδια χρονιά δημοσίευσε το πρώτο του διήγημα. Το 1963 ακολούθησε η δημοσίευση στο περιοδικό New Yorker του εκτενούς διηγήματος “L’Lapse”, μιας παρωδίας του σεναρίου της ταινίας Η έκλειψη του Αντονιόνι. Το περιοδικό θα συνέχιζε να δημοσιεύει μεγάλο μέρος της πρώιμης δουλειάς του Μπαρθέλμι.
Το 1964 συνέλεξε τις πρώτες του ιστορίες στη συλλογή Come Back, Dr. Caligari, για την οποία έλαβε σημαντική κριτική αναγνώριση ως καινοτόμος στη μορφή του διηγήματος. Το ύφος του —μυθοπλαστικές και δημοφιλείς φιγούρες σε παράλογες καταστάσεις, π.χ. το «The Joker’s Greatest Triumph»— βρήκε αρκετούς μαθητές και θα συνέβαλλε στον καθορισμό της σύντομης φόρμας για τις επόμενες δεκαετίες.
Ο Μπαρθέλμι δημοσίευσε εν ζωή πάνω από εκατό διηγήματα, τα οποία συγκεντρώθηκαν αρχικά στις συλλογές City Life (1970), Sadness (1972), Amateurs (1976), Great Days (1979) και Overnight to Many Distant Cities (1983). Πολλές από αυτές τις ιστορίες αργότερα ανατυπώθηκαν και αναθεωρήθηκαν ελαφρώς για τις συλλογές Sixty Stories (1981), Forty Stories (1987) και Flying to America (2007). Έγραψε επίσης τέσσερα μυθιστορήματα: Snow White (1967), The Dead Father (1975), Paradise (1986), The King (1990).
Έφυγε από τη ζωή από καρκίνο του λάρυγγα στις 23 Ιουλίου 1989.
Έξω από τις νόρμες
Η μυθοπλασία του Μπαρθέλμι χαιρετίστηκε από ορισμένους ως βαθιά πειθαρχημένος πειραματισμός και χλευάστηκε από άλλους ως άνευ νοήματος, ακαδημαϊκός μεταμοντερνισμός. Ο ίδιος διάβαζε συστηματικά φιλοσοφία, κυρίως Πασκάλ, Χούσερλ, Χάιντεγκερ, Κίρκεγκωρ, Σαρτρ και Καμύ. Επηρεάστηκε επίσης από τη θεατρική γραφή του Ιονέσκο και του Μπέκετ. Από τους σύγχρονούς του Αμερικανούς πεζογράφους θαύμαζε κυρίως τον Γουίλιαμ Χ. Γκας, τον Σ. Τζ. Πέρελμαν και τον Τόμας Πύντσον. Ήταν επίσης λάτρης του Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες. Το έργο του συνομιλεί με εκείνο σπουδαίων διηγηματογράφων όπως ο Ρέιμοντ Κάρβερ και ο Τομπάιας Γουλφ.
Αυτοί οι λεγόμενοι «βρόμικοι ρεαλιστές» συγγραφείς δημιούργησαν σύντομες και χαλαρά δομημένες ιστορίες για χαμένους ανθρώπους σε διαλυμένες σχέσεις, που αλλάζουν συνεχώς σπίτια και δουλειές και δεν είναι ποτέ απόλυτα ευτυχισμένοι όπου κι αν βρίσκονται. Οι ιστορίες τους ήταν συνήθως ακολουθίες σύντομων, εκκεντρικών, τέλεια σχηματισμένων μικρών σκηνών. Είτε άγριες, είτε παράξενα απίστευτες, είτε πολύ πιστευτές, με αντανακλάσεις της κοινής, άφατης και εντελώς σουρεαλιστικής ανθρώπινης ζωής μας.
Ο Μπαρθέλμι στα ελληνικά
Διηγήματα του Μπαρθέλμι έχουν στο παρελθόν εμφανιστεί στις συλλογές Ανάμεσα σε ερωτιδείς και αγγέλους (μτφ. Κλαίτη Σωτηριάδου-Μπαράχας, εκδ. Απόπειρα, 2010) και Κωμικές ιστορίες (μτφ. Κ. Παπαδημάτου, Δ. Παπαγρηγοράκη, Μ. Σαρατσιώτη, Μ. Ταυρή, εκδ. Εξάντας, 2007). Ουσιαστικά η συλλογή Κάποιοι από μας απειλούσαμε τον φίλο μας τον Κόλμπι και άλλα διηγήματα είναι το πρώτο συγκεντρωτικό βιβλίο του που κυκλοφορεί στη χώρα μας. Η μετάφραση της γλώσσας του Μπαρθέλμι, που είναι γεμάτη παγίδες και διφορούμενα ακόμα και όταν μοιάζει «εύκολη», είναι πολύ απαιτητική – και στο παρόντα τόμο έχει γίνει εξαιρετική δουλειά.
Η συλλογή περιλαμβάνει εννιά αντιπροσωπευτικά διηγήματα του συγγραφέα που ανανέωσε ριζικά τη μικρή φόρμα στη μεταπολεμική αμερικανική πεζογραφία, ενώ περιλαμβάνεται και ένα δοκίμιο του μεταφραστή για τη ζωή και το έργο του.
Μια παρέα αναζητά τον πιο ευχάριστο τρόπο τιμωρίας ενός φίλου· ένας μεγιστάνας αγοράζει μια πόλη και τη διαμορφώνει σύμφωνα με τα παρανοϊκά του σχέδια· ένας μελαγχολικός βασιλιάς νοσταλγεί τη σχέση του με ένα ατίθασο τελώνιο· ένα γιγάντιο μπαλόνι αναστατώνει τη ζωή των κατοίκων της Νέας Υόρκης.
Το ύφος του Μπαρθέλμι είναι τελείως προσωπικό και παντελώς ανορθόδοξο, έξω από κάθε νόρμα. Μια ιστορία μπορεί να αποτελείται από μια μακρόσυρτη πρόταση, μια άλλη να αποτελείται σχεδόν εξ ολοκλήρου από ερωτήσεις, και ακόμα περισσότερες αποτελούνται εξ ολοκλήρου από διαλόγους. Οι ιστορίες του συχνά μοιάζουν με πεινασμένα κολάζ από διάφορα πράγματα που ο συγγραφέας έχει δει, φανταστεί, μιμηθεί και ακούσει – γι’ αυτό και η τυπική παράγραφος του Μπαρθέλμι είναι γεμάτη με παρεκβάσεις, Τη συλλογή ανοίγει το ομώνυμο διήγημα, ένα από τα κορυφαία του. Μια ομάδα φίλων εξηγούν επιγραμματικά στην πρώτη παράγραφο ότι ο Κόλμπι έχει παραβιάσει κάποια θεμελιώδη αρχή με έναν απροσδιόριστο τρόπο (με απλά λόγια, «το παράκανε»). Η ομάδα αποφασίζει ότι πρέπει να κρεμαστεί για αυτήν την παράβαση και αμέσως ασχολείται με το πώς πρέπει να διεξαχθεί η υπόθεση, συζητώντας λεπτομέρειες όπως οι προσκλήσεις, η μουσική που θα παιχτεί και ο τύπος του μηχανισμού αγχόνης που θα χρησιμοποιηθεί. Η ίδια η βία υποβαθμίζεται σε αυτή την ιστορία, αλλά η αποφασιστικότητα με την οποία αυτή η παρέα φίλων συζητά το γεγονός αποδεικνύει την ενσωμάτωση της βίας στην κοινωνία.
Η φιλία είναι ένα άλλο βασικό θέμα. Η ομάδα των ανδρών, οι οποίοι έχουν όλοι διαφορετικά επαγγέλματα (ο ένας είναι αρχιτέκτονας, ο άλλος έχει υπηρεσία ενοικίασης αυτοκινήτων κ.ο.κ.) και φαίνεται να είναι πολύ εξοικειωμένοι και άνετοι μεταξύ τους: ο δεσμός τους επιτρέπει να συζητούν θέματα πρακτικά και αποτελεσματικά, μετακινούμενοι από τη μία υλικοτεχνική πτυχή στην άλλη μέσα σε μια παράγραφο, με μόνο μικρές διαφωνίες. Όλοι αυτοί οι τύποι συμφωνούν, ωστόσο, ότι συμπεριφέρονται με απόλυτη ηθική ευθύτητα απαγχονίζοντας τον φίλο τους. Καμία άλλη ομάδα, σύμφωνα με τους ίδιους, δεν γνωρίζει τον Κόλμπι καλύτερα, και έτσι είναι προνόμιο της ομάδας να καθορίσει την τιμωρία του. Η ειρωνεία του διηγήματος, η πλοκή και οι χαρακτήρες του θέτουν υπό αμφισβήτηση ποιος είναι ο σωστός ορισμός της φιλίας.
Ο Μπαρθέλμι είναι μια ανάμνηση μιας εποχής που έχει περάσει προ πολλού: ένας συγγραφέας πρόθυμος να αναλάβει στυλιστικά ρίσκα, που καταφέρνει να είναι επιπόλαιος και πνευματικά σοβαρός ταυτόχρονα∙ ένας συγγραφέας που δεν φοβάται να είναι σκόπιμα δύσκολος ή να κάνει τον αναγνώστη να ξεκαρδιστεί στα γέλια. Ο Μπαρθέλμι ήθελε οι αναγνώστες του να κοπιάζουν, αλλά ήταν γενναιόδωρος στην ανταμοιβή.
