«Κάποτε, Καισαριανή, ήσουν ένα αστέρι,
έλαμψες για μια στιγμή στο στερέωμα και
χάθηκες για πάντα στο χάος της Ιστορίας.»
Μάριος Χάκκας
«Τι κι αν μ’ ανοίγουνε πληγές
εγώ αντέχω τις φωτιές
Μάνα μη λυπάσαι,
μάνα μη με κλαις.»
Κώστας Βίρβος
Ο Walter Benjamin υποστήριζε ότι η μηχανική αναπαραγωγή μιας φωτογραφίας την αποσπά από τη μοναδική της «εδώ και τώρα» παρουσία, αποδυναμώνοντας την αύρα της. Με τις φωτογραφίες των 200 εκτελεσμένων της Καισαριανής, που είδαν πρόσφατα το φως της δημοσιότητας στο πλαίσιο μιας διαδικτυακής δημοπρασίας, συνέβη κάτι διαφορετικό. Εδώ η απώλεια της αύρας σημαίνει ότι η φωτογραφία παύει πια να αποτελεί αποκλειστικό αντικείμενο αρχείου ή ιστορικό τεκμήριο και μετατρέπεται σε πολιτικό εργαλείο μαζικής κυκλοφορίας. Όσο ευρέως διακινούνται στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, οι φωτογραφίες των 200 καθίστανται σημεία σημερινής ταύτισης.
Ωστόσο, η αδιάκοπη επανεμφάνισή τους δεν συνεπάγεται απαραίτητα βαθύτερη κατανόηση. Όσες φορές κι αν τις κοινοποιήσουμε, όσο κι αν τις ξαναδούμε να επανέρχονται ως αλγοριθμικό μοτίβο επανάληψης στην ψηφιακή ροή της οθόνης, τόσο ανίκανοι παραμένουμε να εξακριβώσουμε το ψυχικό υπόστρωμα της στιγμής, τόσο αμήχανοι να συλλάβουμε πραγματικά το μελλοθάνατο βλέμμα, να καταλάβουμε το «πώς».
Στο εξαιρετικό του βιβλίο, «Ελληνικός κομμουνισμός: Μια διεθνική ιστορία (1912-1974)» (εκδ. Αντίποδες), ο Καρπόζηλος παραπέμπει σε μια ενδιαφέρουσα διατύπωση του Βρετανού ιστορικού Tony Judt για να περιγράψει το βασικό χαρακτηριστικό των κομμουνιστών του προηγούμενου αιώνα, «στράτευση μέχρι σημείου αυταπάρνησης σε μια εγκόσμια πίστη».
Οι εικονιζόμενοι δεν υπήρξαν ούτε θεοί ούτε δαίμονες. Ήταν απλοί άνθρωποι και εργαζόμενοι. Άνθρωποι που ασφυκτιούσαν μέσα σε πολλαπλές μορφές καταπίεσης και στρατεύτηκαν σε μια ιδέα και σε μια πολιτική πρακτική που, ας μην ξεχνάμε, στον ελληνικό μεσοπόλεμο ήταν απολύτως στοχοποιημένη και περιθωριοποιημένη. Για μεγάλο μέρος της ελληνικής (αλλά και της ευρωπαϊκής) κοινωνίας, ο κομμουνισμός εμφανιζόταν ως εξωγενής, δηλητηριώδης και αντεθνική ιδεολογία μιας διεθνούς συνομωσίας, οι φορείς του αντιμετωπίζονταν ως εχθροί, ως «ξένοι» μέσα στο ίδιο το έθνος.
Το Ιδιώνυμο (Νόμος 4229 του 1929) ήταν άλλωστε ο ειδικός νόμος της κυβέρνησης Βενιζέλου που ποινικοποιούσε την εξάπλωση «ανατρεπτικών» ιδεών, στοχεύοντας κυρίως στην καταστολή του κομμουνισμού και της συνδικαλιστικής δράσης. Το δικτατορικό καθεστώς του Μεταξά θωράκισε περαιτέρω το νομικό οπλοστάσιο της εξουσίας και έτσι το 1937, πολλοί κομμουνιστές, τροτσκιστές και συνδικαλιστές οδηγήθηκαν κρατούμενοι στο φρούριο της Ακροναυπλίας, στις φυλακές της Κέρκυρας και σε μικρά νησιά του Αιγαίου. Αργότερα, παραδόθηκαν ως λάφυρο στις Γερμανικές κατοχικές δυνάμεις.
Από αυτούς επελέγησαν οι 200 ως το εξιλαστήριο θύμα για τα αντίποινα των Ναζί -μετά την επίθεση του ΕΛΑΣ στην 41η Μεραρχία Οχυρών και τη δολοφονία του Ναζί υποστράτηγου Φράντς Κρεχ στη Λακωνία καθώς και την απαγωγή του στρατηγού Κράιπε από τις Βρετανικές Επιχειρήσεις Ειδικών Αποστολών (SOE) και την Κρητική αντίσταση.
Η Ελλάδα δεν έγινε ποτέ Λαϊκή Δημοκρατία- πιθανώς σε αντίθεση με τις προσδοκίες πολλών από τους εικονιζόμενους. Η δυτικού τύπου φιλελεύθερη δημοκρατία που οικοδομήθηκε με επώδυνους αποκλεισμούς και άνισες διαδικασίες κατάφερε, παρ’ όλα αυτά, να ενσωματώσει τον ελληνικό κομμουνισμό στην επίσημη εθνική αφήγηση, έστω εκ των υστέρων. Κυρίως τη δεκαετία του ’80 μέσω της αναγνώρισης της Εθνικής Αντίστασης. Έτσι, οι ίδιες εικόνες που κάποτε θα αποτελούσαν τεκμήρια ενοχοποίησης μετασχηματίζονται σήμερα σε σύμβολα αναγνώρισης, περηφάνιας και αντι-ναζιστικής μνήμης.
Ίσως γι’ αυτό η επαναλαμβανόμενη εμφάνισή τους να λειτουργεί ως μια νέα, αντιφατική μορφή αύρας, όχι πλέον η μοναδικότητα του αυθεντικού αντικειμένου, αλλά η επίμονη επιστροφή μιας αγωνιστικής παρακαταθήκης, ενός ηθικού σθένους που μας καλεί σε επιφυλακή. Οι φωτογραφίες μάς υπενθυμίζουν επίσης πόσο εύκολα ο δημόσιος λόγος κατασκευάζει «ανθέλληνες», «προδότες», «εσωτερικούς εχθρούς» και πόσο αληθινά επικίνδυνο για τη δημοκρατία μας είναι αυτό το ολισθηρό μονοπάτι.
Η εγκόσμια πίστη δεν υπάρχει σήμερα. Υπάρχει όμως η Μνήμη κι η Ιστορία. Το πάθος για τη λευτεριά.
Ογδόντα χρόνια αργότερα από εκείνη την Πρωτομαγιά του ‘44, αυτοί οι Γιοι της Γερακίνας φαίνεται να βρίσκουν μια καθυστερημένη δικαίωση, μια μορφή αθανασίας.
* Τον περασμένο Δεκέμβρη επισκέφτηκα για πρώτη φορά το Σκοπευτήριο Καισαριανής. Σκεφτόμουν πόσο χρήσιμο θα ήταν για τη συλλογική μας ιστορία, για τη νεολαία μας, να οργανωθούν σχολικές εκδρομές στο μνημείο και στο μουσείο Εαμικής Εθνικής Αντίστασης. Πόσο ωφέλιμο είναι να συζητάμε ανοιχτά και δημόσια το παρελθόν του τόπου. Και πόσο λυτρωτικό είναι να διαβάζουμε και να μνημονεύουμε Μάριο Χάκκα.
