Την επιγραφή, με τα μεγάλα γράμματα να επιτονίζουν την αποφθεγματική βεβαιότητά της, που ταυτίζει το δέλτα της δημοσίευσης με το δέλτα της δικαιοσύνης, τη βλέπουμε επί δύο αιώνες, τον 20ό και τον 21ο, στην αίθουσα εκδηλώσεων της ΕΣΗΕΑ: «Η δημοσίευση είναι η ψυχή της δικαιοσύνης». Από κάτω η υπογραφή: Ιωάννης Ιάκωβος Μάγερ. Να, λοιπόν, ένα από τα θέματα που ήρθαν αρκετές φορές στις κουβέντες μου με τη Φανή Πετραλιά. Τη Φανούλα μας.
Όταν κάποια στιγμή αμφισβητήθηκε η πατρότητα του ενεπίγραφου αφορισμού, ζήτησε τη γνώμη μου. «Τελικά είναι ή δεν είναι του Μάγερ;», με ρώτησε με την τρυφερή πιεστικότητα που τη διέκρινε. Μ’ εκείνη την αυθόρμητη, ασκηνοθέτητη και αφτιασίδωτη ευγένεια που κι αυτήν την ομόρφαινε και στους άλλους γύρω της δώριζε μιαν αναπάντεχη γαλήνη.
Και, μα την αλήθεια, η ανθεκτική πραότητά της την ξεχώριζε μέσα σε ένα συνδικαλιστικό τοπίο που, όσο το γνώρισα, έπαιρνε ώρες ώρες να αγριεύει και να ερωτοτροπεί ακόμα και με τις μεθόδους της προσωπικής προσβολής. Δεν τ’ άντεχε αυτά η Φανή. Τη λυπούσαν κατάβαθα. Και λέω ότι για την ψυχική της ωραιότητα, τη μεταδοτική ηρεμία της, και βέβαια για το σφριγηλό της πνεύμα αλληλεγγύης και τον ανυποχώρητο ιδεαλιστικό, ναι, ιδεαλιστικό, αγώνα της την τίμησαν και την ξανατίμησαν αμέτρητες φορές με την ψήφο τους οι συνάδελφοι δημοσιογράφοι.
Όσα είδα στη δημόσια παρουσία της την έφερναν κοντά, πάρα πολύ κοντά, σε όσα άκουγα από την πεθερά μου, τη Βικτωρία Καρκαγιάννη, που, Αμαλιαδαία αυτή, δόξαζε τον πυργιώτη γιατρό Πετραλιά, θείο της Φανής: «Τις τσέπες του τις είχε τρύπιες. Απ’ τους φτωχούς που αρρώσταιναν δεν έπαιρνε ούτε αυγό». Ένας ιδεαλιστής δηλαδή. Σαν τη Φανή. Που καμάρωνε, και με το δίκιο της, όποτε της μετέφερα τα λόγια της πεθεράς μου.
Άλυτα και εκκρεμή
Το πρόβλημα της υπογραφής του Μάγερ το αφήσαμε άλυτο με τη Φανή. Της έλεγα κατά καιρούς όσα εντόπιζα στο ψάξιμό μου, αλλά η οριστική απάντηση έμενε ανεύρετη, προς συζήτηση. Πιθανόν επειδή είναι αδύνατο πια να τελεσιδικήσουμε. Τόσο σφιχτά μπλεγμένο είναι το νήμα που συνδέει τα Ελληνικά Χρονικά και τον Σβίτσερο, όπως αποκαλούσαν οι Μεσολογγίτες τον ελβετό γιατρό, αυτόν τον άχρι τέλους φιλέλληνα, που σκοτώθηκε στην Έξοδο μαζί με τη μεσολογγίτισσα σύζυγό του και τα δύο παιδιά τους, με τον άγγλο θεωρητικό φιλόσοφο του Δικαίου και επίσης θερμού φιλέλληνα Ιερεμία Μπένθαμ. Το ίδιο το φυλλάδιο της αναγγελίας-διαφήμισης της εφημερίδας, που κυκλοφόρησε στις 18 Δεκεμβρίου 1823, περιείχε ένα κείμενο του Μάγερ και ένα απόσπασμα από το περί ελευθεροτυπίας δοκίμιο του Μπένθαμ.
Τα Ελληνικά Χρονικά κυκλοφόρησαν με μότο τη φράση «Τα πλείω οφέλη, τοις πλείοσι» που λανθασμένα αποδίδεται στον Φραγκλίνο ενώ είναι του Μπένθαμ, δημοσιεύει δε σε συνέχειες πραγματεία του «Άγγλου Νομοδιδασκάλου Κυρίου Ιερεμίου Βενθάμου», η οποία αρχίζει με τις ακόλουθες διαχρονικές παραδοχές: «ΠΕΡΙ ΔΗΜΟΣΙΟΤΗΤΟΣ. Ο πρώτος και αναγκαίος Νόμος, δια του οποίου μόνον μία Συνταγματική Πολιτεία ειμπορεί να εκλύση εις εαυτήν την κοινήν εμπιστοσύνην, και να οδεύη σταθερώς και ασφαλώς προς το τέλος της συστάσεώς της, ήγουν εις στον φωτισμόν και ευδαιμονίαν ολοκλήρου του Έθνους, είναι ο της Δημοσιότητος». Η βαθιά σχέση του Μπένθαμ, εισηγητή του ωφελιμισμού και υποστηρικτή της κατάργησης της δουλείας και των ίσων δικαιωμάτων ανδρών και γυναικών, με το δικό μας 1821 είναι εναργέστατα αποτυπωμένη στο βιβλίο Ο Ιερεμίας Μπένθαμ και η Ελληνική Επανάσταση που εξέδωσε η Βουλή των Ελλήνων το 2012 με επιμέλεια του Κωνσταντίνου Παπαγεωργίου, άριστου γνώστη του έργου του Άγγλου νομομαθούς και κοινωνικού μεταρρυθμιστή.
Όλοι οι ζώντες οι περιλειπόμενοι αφήνουμε πολλά προβλήματα άλυτα, γιατί ζούμε την κάθε ημέρα μας σαν να ’χουμε τον χρόνο με το μέρος μας, σαν να μη φεύγει ολοταχώς, σέρνοντάς μας σαν αθύρματά του ευτελή ή σαν θηράματά του αμήχανα. «Έχουμε καιρό, ο θάνατος δεν μας αφορά, ούτε και τους δικούς μας αφορά» λέμε από μέσα μας, γιατί αυτό πρέπει να κάνουμε, για ν’ αντέχουμε. Ο χρόνος όμως, το άλλο όνομα του θανάτου, μας εμπεριέχει. Και φεύγουν οι άνθρωποι γύρω μας, δίπλα μας, και, πολύ αργά πια, συνειδητοποιούμε ότι πολλά έμειναν εκκρεμή. Αυτό προπάντων: Δεν προλάβαμε να τους δείξουμε πόσο τους εκτιμάμε και πόσο τους αγαπάμε. Πόσο ανάγκη τούς έχουμε.
Το δόγμα της
Τη Φανή την πρωτογνώρισα από τα γραπτά της. Η καλλιεργημένη γραφή τους, το ερευνητικό τους βάθος και το ελεύθερο και μαχητικό τους πνεύμα τούς πρόσφεραν την ανάσα εκείνη που τους επέτρεπε να πολεμούν, συχνά νικηφόρα, με τον εκ γενετής εφήμερο χαρακτήρα των δημοσιογραφικών κειμένων μας. Συναντηθήκαμε έπειτα συστεγασμένοι σε αριστερά ψηφοδέλτια ποικίλων ονομασιών, που τελικά καταστάλαξαν στον τίτλο «Συσπείρωση Δημοσιογράφων – Δούρειος Τύπος», ένα εγχείρημα εξαιρετικά ενδιαφέρον, αφού τουλάχιστον για ορισμένα χρόνια συνένωσε φωνές και ψυχές από διαφορετικούς -και ενίοτε αντιτιθέμενους- τόπους της μη δογματικής Αριστεράς, ανανεωτικής τε και ριζοσπαστικής.
Κι ήρθε ο καιρός και βρεθήκαμε να συνεδριάζουμε με τις καρέκλες μας δίπλα δίπλα. Πρώτα ως μέλη του ΔΣ του Μορφωτικού Ιδρύματος της ΕΣΗΕΑ. Από το 1999, όταν πρωτολειτούργησε το Ίδρυμα, μετά τη σχετική σπουδαία απόφαση του Δ.Σ της ΕΣΗΕΑ, προεδρεύοντος του Αριστείδη Μανωλάκου, και για δυο-τρεις ακόμα θητείες μου εκεί. Κι έπειτα, στα χρόνια 2005-2007, στο ΔΣ της ΕΣΗΕΑ, εκλεγμένοι, μαζί με τον Δημήτρη Τρίμη, με το ισχυρότατο τότε ψηφοδέλτιο της «Συσπείρωσης».
Σ’ αυτήν την πολύχρονη συνύπαρξη, στις χαρούμενες και στις στενάχωρες στιγμές της, γνωριστήκαμε πολύ καλύτερα με τη Φανή. Και μπόρεσα έτσι να δω πραγματωμένα τα δέλτα που όριζαν τον χαρακτήρα της. Για τη γενναία Φανή, φανατική της ελευθεροφωνίας και της ελευθεροτυπίας, το δόγμα που εξισώνει τη δημοσίευση με τη δικαιοσύνη ίσχυε απολύτως. Ήταν ο εργασιακός της νόμος. Το δόγμα της. Το ρήμα «δημοσιεύω» δεν το ζούσε μόνο με τη σημασία τού «κοινολογώ» αλλά και με το νόημα του «είμαι στην υπηρεσία του δήμου, του λαού» που είχε η λέξη αυτή κατά την αρχαιότητα. Έτσι εννοούσε τη δημοσιογραφία, έτσι τη ζούσε: σαν ιερή λειτουργία της δημοκρατίας και σαν οχυρό της. Τα γραπτά της ήταν προσανατολισμένα στην προάσπιση της υπέρ των αδυνάμων δικαιοσύνης, στη θερμή υποστήριξη όσων αδικούνταν και έπασχαν εξαιτίας του φύλου ή της φυλής τους.
Το πεπρωμένο της
Ακάματα δραστήρια και δημιουργική, νοηματοδοτούσε με τον δικό της τρόπο όποιο συνδικαλιστικό αξίωμα κι αν αναλάμβανε, όποια υποχρέωση κι αν φορτωνόταν, πάντα πρόθυμη. Και ο απλός συντονισμός μιας συνεδρίας σε κάποια ημερίδα αν της χρεωνόταν, τον διεκπεραίωνε με φιλοτιμία σπάνια, προσεχτικά και σε βάθος προετοιμασμένη, όχι σαν να επρόκειτο για κατιτίς το γραφειοκρατικό και το ρουτινιάρικο.
«Ηθος ανθρώπω δαίμων», είχε δίκιο ο Ηράκλειτος. Το ήθος μας, ο χαρακτήρας μας, είναι το πεπρωμένο μας. Και το ήθος της Φανής, το πεπρωμένο της, το κύριο δέλτα της, ήταν πιστεύω η δοτικότητά της. Δοτικότητα αυτόματη και αυτονόητη. Αμερόληπτη και απροσωπόληπτη. Έτσι την αγαπήσαμε και πάντα θα την αγαπάμε. Έτσι θα τη θυμόμαστε και θα τη μελετάμε.
* Ομιλία στην εκδήλωση τιμής και αγάπης για τη Φανή Πετραλιά που οργάνωσε το Μορφωτικό Ίδρυμα της ΕΣΗΕΑ (31 Ιανουαρίου 2025).
