Η διείσδυση της ακροδεξιάς στο ευρωπαϊκό συνδικαλιστικό κίνημα, ιδιαίτερα στο γερμανικό, είναι μια δυσάρεστη πραγματικότητα. Στην Ελλάδα, αυτή την εξαιρετικά δυσάρεστη κατάσταση παρουσίασε και ανέλυσε ο Κλάους Ντέρε, καθηγητής Κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο της Ιένας, στη 14η ετήσια διάλεξη στη μνήμη του Νίκου Πουλαντζά που διοργάνωσε το ομώνυμο Ινστιτούτο τον περασμένο Δεκέμβριο. Η «Εποχή», θέλοντας να συμβάλει στη συζήτηση γι’ αυτό το σοβαρό ζήτημα δημοσιεύει σήμερα δύο κείμενα. Το πρώτο έχει γραφτεί από τον κοινωνιολόγο Μπέρνχαρντ Μύλερ, συνεκδότη του γνωστού γερμανικού περιοδικού Sozialismus, και αναφέρεται στα αποτελέσματα έρευνας μιας ομάδας γερμανών μαρξιστών οικονομολόγων και κοινωνιολόγων, η οποία δημοσιεύτηκε το 2018. Το δεύτερο κείμενο είναι ένα μικρό απόσπασμα άρθρου του αντιπροέδρου της Συνομοσπονδίας Ευρωπαϊκών Συνδικάτων (ΣΕΣ), Πέτερ Σέρερ, που δημοσιεύτηκε στο europea.blog το 2019.
Χ.Γο.
Η επιδεινούμενη κατάσταση των εργαζομένων και ο δεξιός λαϊκισμός στο χώρο εργασίας
Του Μπέρνχαρντ Μύλερ*
Η μελέτη μας* για το δεξιό λαϊκισμό και τα εργατικά συνδικάτα δείχνει ότι η καθημερινή ζωή των ανθρώπων (στην εργασία και στις αλληλεπιδράσεις τους με το κράτος πρόνοιας) είναι πρόσφορο έδαφος για το δεξιό λαϊκισμό. Η έρευνα περιγράφει λεπτομερώς τον τρόπο με τον οποίο εκδηλώνεται ο δεξιός λαϊκισμός στους χώρους εργασίας. Αυτοί που ρωτήθηκαν, ανέφεραν ένα ευρύ φάσμα απτών αποδείξεων αυτού του δεξιού λαϊκισμού, που εκτείνεται από την επιφυλακτική έκφραση ανησυχιών και φόβων απέναντι στους πρόσφυγες μέχρι ρητά ξενοφοβικές και ρατσιστικές εκφράσεις στο χώρο εργασίας ή στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Υπήρξαν, επίσης, πληροφορίες για συμμετοχή εργαζομένων στο ακροδεξιό γερμανικό κόμμα AfD (Εναλλακτική για τη Γερμανία) και αναφορές στη διείσδυση του κόμματος στους συνδικαλιστικούς εκπροσώπους.
Γενικώς υπάρχει μια συζήτηση για την «αλλαγή κλίματος» που πραγματοποιήθηκε κατά τη διάρκεια της εισροής προσφύγων το 2015. Αυτό το γεγονός ενήργησε ως καταλύτης. Ο μεγάλος αριθμός εκείνων που αναζητούσαν καταφύγιο και η εμφανής έλλειψη κυβερνητικού ελέγχου στη διαχείριση του τεράστιου αριθμού των αιτούντων άσυλο πυροδότησε και τροφοδότησε τον φόβο και την αγανάκτηση. Το τρομερό συναίσθημα του θυμού που διαπιστώσαμε στις προηγούμενες μελέτες μας συνέχισε να οξύνεται εξ αιτίας της περαιτέρω επιδείνωσης των εργασιακών συνθηκών και επέτεινε τις συγκρούσεις για τη διανομή των πόρων. Οι πρόσφυγες έγιναν το εξιλαστήριο θύμα για τις κοινωνικές στερήσεις και τις ανησυχίες των εργατών.
Οι εργαζόμενοι, που έχουν συρθεί ήδη προς τα δεξιά, άρχισαν τώρα να εκφράζουν τις απόψεις τους πιο ανοιχτά και μεγαλόφωνα. Οι εκφράσεις που αναφέρονται στους πρόσφυγες έχουν συνήθως ένα απλό επιχείρημα: «δείτε πόσα πράγματα μας στερούν». Αυτή η ξενοφοβική στάση είναι μια μορφή ρατσισμού, όπου οι διαχωριστικές γραμμές μεταξύ των προκλητικών εκφράσεων, που δεν είναι ισχυρά εδραιωμένες σε δεξιές προκαταλήψεις, και του λεκτικού στιγματισμού και της περιθωριοποίησης, που εγγράφονται σε ακροδεξιές απόψεις, δεν είναι ευδιάκριτες.
Η σταδιακή ανάπτυξη των ακροδεξιών απόψεων
Δεν υπάρχει άμεση συσχέτιση μεταξύ των συνθηκών σε ένα χώρο εργασίας και των πολιτικών θέσεων: η σύνδεση γίνεται με πολλά μικρά βήματα. Και, φυσικά, δεν υπάρχει κάποια αναπόφευκτη σύνδεση μεταξύ της κατάστασης στο χώρο εργασίας και των ακροδεξιών απόψεων.
Οι περισσότεροι εργάτες από τους οποίους πήραμε συνέντευξη άρχιζαν να μας μιλούν κάνοντας μια γενική επισκόπηση της κατάστασης στο χώρο εργασίας τους και των συγκεκριμένων εργασιακών τους συνθηκών. Σε γενικές γραμμές οι συντευξιαζόμενοι μας είπαν ότι η θέση τους χειροτερεύει. Εδώ το σημείο αναφοράς δεν είναι κάποια συγκεκριμένη χρονική στιγμή με βάση την οποία οι εργάτες θα μπορούσαν να κάνουν μια γενική δήλωση του τύπου «πριν, όλα ήταν καλύτερα» ∙ η εμπειρία τους αφορά μάλλον μια διαρκή αναταραχή. Η συνεχής πίεση και η μόνιμη ανασφάλεια για τις θέσεις εργασίας τους, το χαμηλό εισόδημά τους και οι άσχημες εργασιακές συνθήκες έχουν προσληφθεί ως «η κρίση». Στο ερώτημα για τους λόγους που βρίσκονται πίσω από αυτήν την κατάσταση οι συμμετέχοντες στην έρευνα απάντησαν ότι η αιτία είναι η διαρκής αναδιάρθρωση των διαδικασιών μέσα στην επιχείρηση. Αυτή περιλάμβανε τη διάσπαση ομάδων, τις υπεργολαβίες, τον ανταγωνισμό μεταξύ διαφόρων τομέων της επιχείρησης, τα μέτρα μείωσης του κόστους, την αυξημένη πίεση για τη βελτίωση της παραγωγικότητας, και άλλους παράγοντες.
Οι συγκεκριμένες απόψεις είχαν διατυπωθεί και σε δύο προηγούμενες μελέτες μας που αφορούσαν τη συνειδητοποίηση της κρίσης, οι οποίες έγιναν το 2011 και το 2013. Σ’ αυτές είχαμε παρατηρήσει ότι οι επιπτώσεις στους εργάτες της «κατάστασης διαρκούς κρίσης» προσλαμβάνονταν ως χειρότερες από τις οικονομικές συνέπειες της χρηματοπιστωτικής κατάρρευσης της περιόδου 2008-2009. Και η εμπειρία αντιμετώπισης της συνεχούς απειλής που θέτει η διαρκής αναδιάρθρωση παράγει ένα υποκειμενικό συναίσθημα αυξημένης ανασφάλειας και δυσαρέσκειας που, σε πολλές περιπτώσεις, οδηγεί σε θυμό ή παραίτηση.
Περαιτέρω επιδείνωση των εργασιακών συνθηκών
Από τότε που διεξάγουμε τις μελέτες μας για την κρίση, η άποψή μας είναι ότι η κατάσταση στους χώρους εργασίας επιδεινώνεται συνεχώς. Οι σημερινοί εργάτες βρίσκονται κάτω από σχεδόν διαρκή και αδιάλειπτη πίεση. Τα παράπονα για την αυξανόμενη πίεση στην εργασία δεν είναι κάτι νέο ∙ ο εξορθολογισμός, η προσπάθεια ενίσχυσης της επιχειρησιακής αποδοτικότητας, έχουν γίνει μέρος της καθημερινής εργασιακής ζωής. Όμως η πίεση που ασκείται στους εργάτες για την αύξηση της παραγωγικότητας έχει αυξηθεί κατά πολύ και αυτό συνδυάζεται κάποιες φορές με υπερβολικές μορφές ελαστικοποίησης της εργασίας. Ακόμα και μετά την έξοδο από τη χειρότερη φάση της χρηματοπιστωτικής κρίσης, οι επιχειρήσεις συνεχίζουν να ασκούν πιέσεις με στόχο την προώθηση των διαδικασιών αναδιάρθρωσης, οι οποίες περιλαμβάνουν μέτρα όπως το κλείσιμο εργοστασίων, η περικοπή θέσεων εργασίας, και η εφαρμογή στρατηγικών που προωθούν την επισφάλεια. Ένα παράδειγμα είναι η έννοια του «κέντρου κέρδους» της Ζίμενς.
Αυτή η κατάσταση επιβαρύνεται με τη νεοφιλελεύθερη αναδιάρθρωση των συστημάτων κοινωνικής πρόνοιας, που αφαιρεί κάποια προστατευτικά δίκτυα τα οποία λειτουργούσαν υπέρ των εργατών. Έτσι, η διαρκής κατάσταση κρίσης, δεν σημαίνει μόνο ανασφάλεια, εντάσεις και ώθηση των εργαζομένων στα όρια της φυσικής αντοχής τους ∙ οδηγεί επίσης σε μια καθοδική πορεία επιδείνωσης των συνθηκών απασχόλησης τουλάχιστον ενός μέρους του εργατικού δυναμικού.
Αυτοί που βρίσκονται πίσω απ�� το επιτυχημένο οικονομικό μοντέλο της Γερμανίας φιλοτεχνούν μια διαφορετική εικόνα, σύμφωνα με την οποία οι συνθήκες για ανάπτυξη, πλούτο και περισσότερες θέσεις εργασίας ουδέποτε ήταν καλύτερες και ο φόβος κοινωνικού αποκλεισμού βρίσκεται σε κάμψη. Είναι φανερό ότι η απόκλιση μεταξύ της επίσημης εικόνας και των πραγματικών συνθηκών απασχόλησης και διαβίωσης που βιώνουν οι εργάτες έχει αυξηθεί.
Ταχύρρυθμη αναδιάρθρωση
Αυτό που ισχυριζόμαστε ότι συμβαίνει είναι μια αύξηση της ”εντατικοποίησης», δηλαδή των δυσκολιών που αντιμετωπίζουν οι εργάτες. Παράλληλα με τις αναδιαρθρωτικές διεργασίες που επιβάλλει η αγορά, οι οποίες υπάρχουν εδώ και αρκετό καιρό αλλά έχουν αυξηθεί σε ένταση και έκταση, παρατηρούμε σήμερα την εμφάνιση νέων καταστάσεων όπως η ψηφιοποίηση, η απεξάρτηση από τον άνθρακα, και οι νέες αλυσίδες προσφοράς, που ενεργούν ως καταλύτες, επιταχύνοντας την αναδιοργάνωση.
Η θεωρία μας περί εντατικοποίησης δεν περιλαμβάνει μόνο την ώθηση για αύξηση της απόδοσης των εργατών με την απαίτηση από αυτούς να κάνουν όλο και πιο πολλά, αλλά την ευρύτερη προοπτική μιας κοινωνίας προσανατολισμένης στην εργασία, το πλαίσιο ρύθμισης και οδηγιών της οποίας φαίνεται να αποσαφηνίζονται. Βέβαια, αυτή η εντατικοποίηση συνεπάγεται την περαιτέρω επισφάλεια των εργασιακών συνθηκών που ήδη βρίσκεται σε προχωρημένο στάδιο, καθώς και αυτό που προσλαμβάνεται ως απώλεια της αναγνώρισης και παραβίαση της αξιοπρέπειας εκείνων που ανήκουν στον φαινομενικά ασφαλή πυρήνα του εργατικού δυναμικού. Από τους εργάτες απαιτείται ένα υψηλό επίπεδο παραγωγικότητας, αλλά οι ίδιοι γίνονται επίσης παραλήπτες (αν και με έμμεσο τρόπο) του μηνύματος ότι η εργασία τους έχει πάψει να εκτιμάται ως σημαντική. Συνέπεια όλων αυτών είναι ο φόβος του αποκλεισμού, καθώς και της απώλειας του ελέγχου και των προοπτικών τους.
Δεν είναι μόνο οι κοινωνικές παθολογίες και η κοινωνική αστάθεια που οδηγούν στην εξάπλωση των δεξιών λαϊκιστικών και ακροδεξιών απόψεων ∙ υπάρχει ήδη το εύφορο έδαφος γι’ αυτές τις απόψεις στους χώρους εργασίας.
Να εφεύρουμε ένα νέο πλαίσιο κανόνων και διακυβέρνησης
Σ’ αυτό το σημείο υπεισέρχεται στη συζήτηση ο δεξιός λαϊκισμός με την υπόσχεση να επιβάλει την ασφάλεια και την τάξη (βλέπε, για παράδειγμα, την αφήγηση για την πολλά υποσχόμενη ανέγερση «τείχους» στα σύνορα). Μερικοί πιστεύουν ότι με την απομόνωση θα μπορέσουμε να εφεύρουμε ένα αποτελεσματικό νέο πλαίσιο κανόνων που θα προσφέρει μια νέα προοπτική: από την κάθετη αντιπαράθεση που προβλέπει η θεωρούμενη ως πεπαλαιωμένη αντίληψη περί της αντίθεσης κεφαλαίου-εργασίας στην οριζόντια διχοτόμηση ανάμεσα στους «μέσα» και τους «έξω», ανάμεσα σε «εμάς» και «αυτούς».
Ο νεοφιλελευθερισμός ανανέωσε την καπιταλιστική υπόσχεση ως μια μορφή κοινωνικής ουτοπίας: «η εργασία πρέπει να αρχίσει πάλι να ανταμείβεται», «ο κάθε άνθρωπος είναι υπεύθυνος για τη μοίρα του». Αλλά σε έναν κόσμο όπου τα χρόνια που δαπανήθηκαν σε εκπαιδευτικά ιδρύματα, η σκληρή δουλειά και η προσαρμογή στις ανάγκες της αγοράς εργασίας, δηλαδή οι συνεχείς προσπάθειες ατομικής βελτίωσης, δεν εξασφαλίζουν πια ένα σταθερό εισόδημα, η άποψη ότι ένα άτομο μπορεί να διαμορφώσει το πεπρωμένο του δεν έχει αντίκρισμα. Η υπόσχεση του νεοφιλελευθερισμού να δημιουργήσει μια κοινωνία όπου δεν θα χρειαζόμαστε ιδιαίτερες διασυνδέσεις για να πάμε μπροστά και όπου το σημείο αναφοράς θα είναι το άτομο-η καπιταλιστική ουτοπία όπως την φαντάστηκε η Μάργκαρετ Θάτσερ-δεν έχει πια μέλλον.
Ο δεξιός λαϊκισμός είναι ένα αντι-κίνημα και όχι, όπως πολλοί συμπεραίνουν αφού ρίξουν μια επιπόλαιη ματιά σε κάποιες πολιτικές του AfD, ένας μεταμφιεσμένος νεοφιλελευθερισμός. Αυτός ο λαϊκισμός δεν προσφέρει μια κοινωνική ουτοπία στο απομονωμένο άτομο αλλά αντλεί τη δύναμή του από νέες συλλογικές ταυτότητες.
Στις διαρθρωτικά αδύναμες περιοχές της Ανατολικής Γερμανίας έχει ξαφνικά ενσκήψει ένας τεράστιος αριθμός προβλημάτων. Τα θέματα γίνονται πολύ περισσότερο αισθητά εκεί, είτε λόγω του αυξημένου κινδύνου απώλειας των θέσεων εργασίας, είτε εξαιτίας του γεγονότος ότι η έλλειψη κάλυψης από συλλογικές συμβάσεις σε ορισμένες επιχειρήσεις έχει οδηγήσει σε ακόμα χειρότερες συνθήκες εργασίας.
Η ιδιαίτερη κατάσταση της Ανατολικής Γερμανίας
Το άγχος για το μέλλον και η έλλειψη προοπτικών εκδηλώθηκαν με έναν ιδιαίτερο τρόπο στην Ανατολική Γερμανία. Εδώ η περίοδος μετά την ενοποίηση στιγματίστηκε από την αποβιομηχάνιση, τη μαζική ανεργία και τη μαζική μετανάστευση: ολόκληρες περιοχές και οι πληθυσμοί τους παρακμάζουν. Αυτά συμβαδίζουν με την ευρεία απαξίωση των επιτευγμάτων των ανθρώπων σ’ αυτήν την περιοχή καθώς τα προσόντα και οι εμπειρίες τους έχασαν σχεδόν όλη την αξία τους. Η περαιτέρω απορρύθμιση της αγοράς εργασίας και η τεράστια επέκταση της επισφαλούς απασχόλησης έριξαν κι άλλο λάδι στη φωτιά.
Στους συμμετέχοντες στην έρευνα από τα κρατίδια της πρώην Ανατολικής Γερμανίας παρατηρήσαμε μια υποκειμενική αίσθηση απώλειας της αυτοεκτίμησης η οποία έχει πάρει πρωτοφανείς διαστάσεις. Επιπλέον, οι άνθρωποι δεν αισθάνονται ότι έχουν κάποια στήριξη από τους πολιτικούς και διαμαρτύρονται ότι τα θέματά τους αντιμετωπίζονται με αδιαφορία. Το αποτέλεσμα είναι μια όλο και πιο ακροδεξιά κριτική άποψη για το κατεστημένο.
Η αντίσταση στο δεξιό λαϊκισμό και την ακροδεξιά πρέπει να οδηγήσει σε μια πιο ενδελεχή εξέταση των υπερβολικών απαιτήσεων της αγοράς. Στο σημείο αυτό τα συνδικάτα δοκιμάζονται σε δύο μέτωπα: στην προσπάθεια αφ’ ενός να βελτιώσουν την οργανωτική ισχύ τους και αφ’ ετέρου να ωθήσουν τις αρμόδιες αρχές σε έναν επανασχεδιασμό της εργατικής πολιτικής.
Στα συνδικάτα πρέπει να δοθεί η δύναμη να προστατεύουν όλους τους μισθωτούς-τους εργαζόμενους, τους άνεργους, τους επισφαλώς εργαζόμενους και τους εξειδικευμένους εργάτες, τους μετανάστες κ.λπ.-και έτσι να αποτελούν ένα αντίβαρο στις υποσχέσεις της Δεξιάς για ασφάλεια που συνοδεύονται από αισθήματα θυμού και αγανάκτησης. Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να βάλουν την ταξική αλληλεγγύη στις ζωές των ανθρώπων και να καταπολεμήσουν τον στιγματισμό, την απαξίωση, τον ρατσισμό και τον αποκλεισμό.
* Η έρευνα έγινε από τους Ντίτερ Σάουερ, Ούρσουλα Στέγκερ, Γιοαχίμ Μπίσοφ, Ρίτσαρντ Ντέτγε και Μπέρνχαρντ Μύλερ, Rechtspopulismus und Gewerkschaften. Eine arbeitsweltliche Spurensuche, Αμβούργο 2018.
Τα εργατικά συνδικάτα και ο λαϊκισμός της ακροδεξιάς
Του Πέτερ Σέρερ
Επειδή τα μέλη μας δεν είναι απρόσβλητα από την ξενοφοβική και εθνικιστική προπαγάνδα, η Συνομοσπονδία Ευρωπαϊκών Συνδικάτων (ΣΕΣ) και το Ευρωπαϊκό Συνδικαλιστικό Ινστιτούτο προσπάθησαν σε ένα εσωτερικό εργαστήριο που διοργάνωσαν τον Ιανουάριο 2019, να δώσουν απάντηση στο ερώτημα γιατί έχει αυξηθεί η «ελκυστικότητα» των δεξιών λαϊκιστικών κομμάτων. Επίσης, η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή δημοσίευσε πρόσφατα μια ενδιαφέρουσα μελέτη περί της Στρατηγικής των Συνδικάτων της ΕΕ για την αντιμετώπιση της αυξανόμενης τάσης των συνδικαλιστών και των εργατών να ψηφίζουν δεξιούς λαϊκιστές και εθνικιστές. Η μελέτη τονίζει την ανάγκη να γίνουν τα συνδικάτα πιο δραστήρια και να έρχονται σε άμεση επαφή με τα μέλη τους έτσι ώστε να εξουδετερώσουν τα μέσα που χρησιμοποιούν τα λαϊκιστικά κόμματα (ρατσισμός, ξενοφοβία, αποκλεισμός…) προκειμένου γίνουν ελκυστικά.
Εξετάζοντας τις στρατηγικές και τις δράσεις των συνδικάτων για την αντιμετώπιση της αύξησης της δύναμης των κομμάτων της λαϊκιστικής δεξιάς, παρατηρούμε σημαντικές διαφορές μεταξύ των διαφόρων εργατικών οργανώσεων. Κάποιες είναι επικεντρωμένες στην αντίκρουση της κοινωνικής και οικονομικής πολιτικής των λαϊκιστικών κομμάτων, η οποία είναι συχνά εξαιρετικά εχθρική απέναντι στους εργαζόμενους. Κάποιες άλλες ακολουθούν τη στρατηγική «βάζουμε όρια και ανοίγουμε τις πόρτες μας», η οποία σημαίνει ότι υπάρχει η κόκκινη γραμμή της «άρνησης οποιασδήποτε συνεργασίας» στις περιπτώσεις ξενοφοβίας και ρατσισμού, αλλά ταυτόχρονα οι πόρτες των συνδικάτων είναι ανοιχτές για όσους απαιτούν σοβαρές λύσεις στα υπαρκτά προβλήματα. Για να είναι αποτελεσματική και επιτυχής η προσπάθεια απώθησης των λαϊκιστικών ακροδεξιών κομμάτων πρέπει να υπάρξει ένα δίκτυο που θα συνδέει όλα τα συνδικαλιστικά επίπεδα. Ο ρόλος που πρέπει να παίξουν οι ευρωπαϊκές συνδικαλιστικές δομές για τη λειτουργία ενός τέτοιου δικτύου είναι καθοριστικός. Οι κλαδικές και οι διακλαδικές συνδικαλιστικές οργανώσεις πρέπει να συνεργάζονται μεταξύ τους και με τα μέλη τους. Το Ευρωπαϊκό Συνδικαλιστικό Ινστιτούτο μπορεί να προσφέρει πληροφορίες που βασίζονται σε σοβαρές έρευνες και να λειτουργήσει ως η οργάνωση που θα δημιουργήσει μια πλατφόρμα συζήτησης.
Παρά το γεγονός ότι τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και η πρόσωπο με πρόσωπο επαφή έχουν πολύ μεγάλη σημασία, είναι αυτονόητο ότι τα συνδικάτα πρέπει να συμμετέχουν στις συζητήσεις των ΜΜΕ, στις συγκεντρώσεις, στις διαδηλώσεις και στις διαμαρτυρίες κατά της ξενοφοβίας, του ρατσισμού και των εθνικιστικών πολιτικών. Ταυτόχρονα, οι συνδικαλιστές οφείλουν να παίρνουν σαφή θέση στους χώρους εργασίας εναντίον των πολιτικών των δεξιών λαϊκιστών που βασίζονται στον αποκλεισμό και την μισανθρωπία.
Τα συνδικάτα πρέπει να διευκρινίσουν τη θέση τους για μια δίκαιη και βιώσιμη παγκοσμιοποίηση και για μια βαθιά πολιτική μεταρρύθμιση της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Αυτό το θέμα πρέπει να είναι αντικείμενο καθημερινού συνδικαλιστικού διαλόγου, εκπαίδευσης και δημόσιων σχέσεων. Το ζήτημα δεν είναι μόνο να επιβάλλουμε μια «Κοινωνική Ευρώπη». Τα συνδικάτα φέρουν την ευθύνη μιας προορατικής διαδικασίας διαλόγου για μια νέα μεταρρύθμιση της Ευρώπης και των θεσμών της. Το 14ο Συνέδριο της ΣΕΣ, που έγινε το Μάιο του 2019 στη Βιέννη, παρείχε μια εξαιρετική πλατφόρμα συζήτησης για μια δομική και θεμελιώδη αναμόρφωση της Ευρώπης. Το πολιτικό/κοινωνικό μανιφέστο (ΣΕΣ-Μανιφέστο 2019-2023) που υιοθετήθηκε από το ευρωπαϊκό συνδικαλιστικό κίνημα είναι μια στέρεη βάση για πολιτική δράση τόσο σε ευρωπαϊκό όσο και σε επιχειρησιακό επίπεδο. Ας φροντίσουμε να υπάρξει στην Ευρώπη ελευθερία, αλληλεγγύη και ισότητα για όλους τους ανθρώπους!
