φωτογραφία: eurokinissi
Ο πρωτογενής τομέας «χρεώνεται» με προβλήματα που δεν είναι «αγροτικά», αλλά οφείλονται σε αδυναμίες άλλων τομέων-κλάδων. Οι κινητοποιήσεις εκδηλώνονται με μία αφορμή. Πίσω από τις αφορμές υπάρχουν βαθύτερα αίτια. Ο πρωτογενής τομέας βρίσκεται σε μακροχρόνια κρίση και δίνει διαρκώς αφορμές για κινητοποιήσεις.i Ο ανακυκλούμενος αν και επείγων χαρακτήρας των προβλημάτων δυσχεραίνει την αντιμετώπισή τους με όρους στρατηγικής. Οι κινητοποιήσεις εκτονώνονται με πρόσκαιρης αποτελεσματικότητας «λύσεις». Οι αγρότες θα επανέρχονται όσο δεν δρομολογείται ένας ρεαλιστικός οδικός χάρτης για την ουσιαστική αντιμετώπιση των προβλημάτων.
Η διαδικασία της οικονομικής ανάπτυξης συνοδεύεται από αλλαγές στην τομεακή σύνθεση του ΑΕΠ.ii Οι δομικές ανακατατάξεις επηρεάζουν την κατανομή των πόρων, της προστιθέμενης αξίας και των εισοδημάτων, τις ανάγκες σε ανθρώπινο δυναμικό κλπ. Η επάρκεια της πολιτικής κρίνεται στη διαχείριση των επιπτώσεων που επιφέρουν οι δομικές ανακατατάξεις. Σε μία τυπική αναπτυξιακή διαδικασία, η προστιθέμενη αξία και των τριών τομέων αυξάνεται, αλλά με διαφορετικό ρυθμό. Ο ρυθμός του πρωτογενούς τομέα είναι βραδύτερος. Ως εκ τούτου, στη σύνθεση του ΑΕΠ των αναπτυγμένων οικονομιών κυριαρχεί ο τριτογενής τομέας, ακολουθεί ο δευτερογενής και έπεται ο πρωτογενής. Στην ΕΕ η συμμετοχή του πρωτογενούς τομέα (2024) είναι 1,6%, ενώ στις χώρες μέσου και χαμηλού εισοδήματος είναι 8,6% και 25,7% αντιστοίχως.iii
Στην περίπτωση της Ελλάδας, αν και ακολουθείται ο γενικός κανόνας, εντοπίζονται δυσμενείς αποκλίσεις,iv από αυτό που ονομάζεται «μέσο πρότυπο»,v οι οποίες συνοδεύονται από αδυναμίες του οικονομικού συστήματος και ανεπάρκειες της πολιτικής όσον αφορά τη διαχείριση των αλλαγών που προκύπτουν από τις δομικές ανακατατάξεις. Η απόκλιση έγκειται στο ότι, σε σχέση με αυτό που αντιστοιχεί στο επίπεδο ανάπτυξης της Ελλάδας, ο τριτογενής και ο πρωτογενής τομέας είναι υψηλότεροι ενώ ο δευτερογενής υπολείπεται. Επιπλέον, για μεγάλο χρονικό διάστημα, οι διαρθρωτικές αλλαγές δεν ήταν αποτέλεσμα του διαφορετικού ρυθμού μεγέθυνσης των τριών τομέων, αλλά του διαφορετικού ρυθμού συρρίκνωσης.vi
Το «έλλειμμα» στον δευτερογενή τομέα επηρεάζει άμεσα και έμμεσα τον πρωτογενή. Περιορίζει τη δυνατότητα απορρόφησης του πλεονάζοντος ανθρώπινου δυναμικού με συνέπεια την επιβάρυνση του κατά κεφαλήν αγροτικού εισοδήματος. διατηρεί σε σχετικά χαμηλό επίπεδο τις κλαδικές διασυνδέσεις μέσω των οποίων ο αγροτικός τομέας θα είχε πολλαπλά οφέλη όσον αφορά το κόστος παραγωγής, την παραγωγικότητα, την προστιθέμενη αξία, την εν γένει ανάπτυξη της υπαίθρου, με πολλαπλές θετικές πτυχές για τον αγροτικό τομέα κλπ. Με την περιορισμένη παραγωγική βάση αλληλεπιδρούν, ως αίτιο και αιτιατό, οι εισαγωγές. Ο πρωτογενής τομέας εξαρτάται καθοριστικά από τις εισαγόμενες εισροές, ενώ δυσχεραίνονται και οι όροι πρόσβασης στην εγχώρια αγορά για τα προϊόντα του.
Αναφορικά με τις αδυναμίες του οικονομικού συστήματος και τις ανεπάρκειες της οικονομικής πολιτικής, θα μπορούσαν, μεταξύ άλλων, να αναφερθούν, αφενός, η υποχώρηση κρίσιμων οργανωτικών μορφών και η απώλεια σχετικών υποδομών (π.χ. Ενώσεις Γεωργικών Συνεταιρισμών) που είναι σε θέση να συγκρατήσουν στην ύπαιθρο ένα τμήμα της προστιθέμενης αξίας, που όμως λόγω των δομικών αλλαγών μετατοπίζεται σε άλλους τομείς, και, αφετέρου, η υποβάθμιση της αγροτικής πολιτικής στη διαχείριση των πόρων της ΚΑΠ, με αποκορύφωμα την κακοδιαχείρισή τους.
Ασφαλώς και εντός του αγροτικού τομέα εντοπίζονται αδυναμίες και παθογένειες. Ωστόσο, μεγάλο τμήμα αυτού που εμφανίζεται ως «αγροτικό» πρόβλημα δεν είναι αγροτικό ή δεν είναι μόνο αγροτικό. Η αναζήτηση λύσεων μονομερώς στα όρια του αγροτικού τομέα είναι ατελέσφορη. Είναι αναγκαία μια ολιστική αναπτυξιακή στρατηγική, με προαπαιτούμενο την αναγνώριση του πολυδιάστατου ρόλου του αγροτικού τομέα (άμεσου και έμμεσου οικονομικού, περιβαλλοντικού, κλπ.). πρόκειται για κρίσιμο ζήτημα, καθώς η μειούμενη βιωσιμότητά του οξύνει τον ανταγωνισμό για τις χρήσεις γης, προκαλώντας μη αναστρέψιμες καταστάσεις. Η μονομερής ανάπτυξη (τουρισμός) και η αντιμετώπιση ενός προβλήματος (ενεργειακού) εις βάρος άλλων (περιβάλλον, παραγωγή τροφίμων) είναι ανορθολογική και αδιέξοδη.vii Υπό αυτή την έννοια, η χρόνια υποτίμηση και τα «κακώς κείμενα» του αγροτικού τομέα έχουν πολύ ευρύτερες δυσμενείς επιπτώσεις.
i Νικολαΐδης Ευ., Μ. Κουφίδη (2018) «Οι αγροτικές κινητοποιήσεις της περιόδου 2010-2016 στο πλαίσιο των δομικών, χρόνιων και νέων προβλημάτων του πρωτογενούς τομέα», στο Σερντεδάκις Ν. και Σ. Τομπάζος (επιμ.) Συλλογικές δράσεις και κοινωνικά κινήματα σε περιόδους κρίσης. Αθήνα, Gutenberg, σελ. 403-447.
ii Chenery, H.B. (1960). “Patterns of industrial growth”, The American Economic Review, 50(4), pp. 624-654.
iii Παγκόσμια Τράπεζα.
iv Νικολαΐδης Ευ. (2024), Η συμβολή του αγροτροφικού συστήματος στον μετασχηματισμό του αναπτυξιακού υποδείγματος, Αθήνα, ΙΝΕ-ΓΣΕΕ. https://shorturl.at/Q7Dbd
v Βλ. υποσημείωση ii.
vi Βλ. υποσημείωση iv.
vii Νικολαΐδης Ευ. (2023), Αναπτυξιακές προκλήσεις της ελληνικής γεωργίας υπό το πρίσμα των κλιματικών και ενεργειακών αλλαγών, Αθήνα, ΙΝΕ-ΓΣΕΕ. https://shorturl.at/O0Jb3
