Μια καινούργια λέξη εισήχθη στην καθημερινότητά μας το τελευταίο χρονικό διάστημα: «documenta». Είτε είσαι χρήστης των μέσων κοινωνικής δικτύωσης είτε πιστός αναγνώστης εφημερίδων είτε περιπατητής στις γειτονιές της Αθήνας είτε φιλότεχνος, σίγουρα έχεις πέσει πάνω της. Πρόκειται για καλλιτεχνικό γεγονός πανευρωπαϊκής εμβέλειας που στην παρούσα 14η διοργάνωσή του πραγματοποιείται και στην Αθήνα και το οποίο, αν και δεν πρόλαβε ακόμα να μας απασχολήσει από καλλιτεχνικής πλευράς, αφού εγκαινιάστηκε μόλις στις 8 Απριλίου και διαρκεί έως τις 16 Ιουλίου, απασχόλησε ιδιαίτερα και τους διαδικτυακούς σχολιαστές και τον Tύπο. Κατηγορήθηκε ήδη για έντονη αριστερή ταυτότητα, για δήθεν ευαισθησία, αλλά και ως αποικιοκρατικό και ως εκμεταλλευόμενο την κρίση.
Ας δούμε καταρχάς τί είναι η documenta. Είναι μια διεθνής καλλιτεχνική έκθεση που μαζί με την Μπιενάλε της Βενετίας αποτελούν τις δύο μεγάλες εκθέσεις σύγχρονης τέχνης στην Ευρώπη. Αφετηρία της αποτέλεσε η μεταπολεμική Γερμανία και σκοπό της η παρουσίαση της μέχρι τότε άγνωστης τέχνης στο κοινό, αφού στη ναζιστική Γερμανία οι εκθέσεις μοντέρνας τέχνης δεν ήταν ευπρόσδεκτες. Ξεκίνησε το 1955, με πρωτοβουλία του καλλιτέχνη Άρνολντ Μπόντε (Arnold Bode), στo πλαίσιo της Παγγερμανικής Ανθοκομικής Έκθεσης, αφιερωμένη στην «Τέχνη του 20ού αιώνα, ζωγραφική, γλυπτική, αρχιτεκτονική 1905-1955», όπως ήταν ο υπότιτλός της, και έχουν συμμετάσχει σε αυτή σπουδαίοι καλλιτέχνες, όπως ο Γιόζεφ Μπόις. Διοργανώνεται κάθε πέντε χρόνια στο Κάσελ της Γερμανίας, το οποίο ως πρωτεύουσα του πρώην πριγκιπάτου της Έσσης διαθέτει πολλά ανάκτορα, εκθεσιακούς χώρους και πάρκα. Ο φορέας που ανέλαβε τη διοργάνωση της έκθεσης, όπως μας ενημερώνει η Wikipedia, ήταν η «Ένωση για τη δυτική τέχνη», η οποία ιδρύθηκε το 1954 από μια ομάδα καλλιτεχνών και ιστορικών τέχνης υπό την ηγεσία του Μπόντε και τη συνδρομή του ιστορικού τέχνης Βέρνερ Χάφτμαν (Werner Haftmann). Ωστόσο, μετά τη μεγάλη αποδοχή που γνώρισε δημιουργήθηκε Ανώνυμη Εταιρεία για τη Ντοκουμέντα (documenta GmbH), στην οποία κύριος μέτοχος ήταν και είναι ο Δήμος του Κάσελ.
Φέτος, η 14η διοργάνωση επέλεξε ως εκθεσιακό τόπο και την Ελλάδα, πιο συγκεκριμένα την Αθήνα, με τίτλο «Μαθαίνοντας από την Αθήνα». Το αθηναϊκό σκέλος της documenta μοιράζεται σε 45 χώρους, ανάμεσά τους και το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης (ΕΜΣΤ), με πλούσιο πρόγραμμα δρώμενων και εκθέσεων. Υπάρχουν πέντε πυρήνες μέσα στον αστικό ιστό, στον Πειραιά, στην Ομόνοια, στο Σύνταγμα, στα Εξάρχεια και στην Ακρόπολη, ενώ συνολικά συμμετέχουν 160 καλλιτέχνες, εκ των οποίων 15 Έλληνες. Ήδη από τον περασμένο Σεπτέμβριο ξεκίνησε το πρόγραμμα δημοσίων δράσεων με επίκεντρο το Εκθεσιακό Κέντρο στο Πάρκο Ελευθερίας, με παράλληλες εκδηλώσεις και μια «παρέλαση» στη Διονυσίου Αρεοπαγίτου. Πρόκειται για ένα καλλιτεχνικό γεγονός που καταγράφεται από χιλιάδες δημοσιογράφους και παρακολουθείται από πολλούς περισσότερους επισκέπτες -συγκεκριμένα, η προηγούμενη διοργάνωση συγκέντρωσε σχεδόν 905.000 επισκέπτες. Μάλιστα, ήδη έχει σχεδιαστεί να γίνει έκθεση της συλλογής του ΕΜΣΤ στο Κάσελ στο Fridericianum.
Γιατί στην Αθήνα;
Όπως εξηγεί ο καλλιτεχνικός διευθυντής της φετινής documenta, ο πολωνός Άνταμ Σίμζικ, στην εκπομπή της Κατερίνας Ζαχαροπούλου, «Η εποχή των εικόνων» στην ΕΡΤ (webtv.ert.gr/ntokimanter/i-epochi-ton-ikonon/11fev2017-i-epochi-ton-ikonon), καθώς άρχισε να σκέπτεται και να γράφει την πρόταση που χρειαζόταν να υποβάλει στην επιτροπή επιλογής που αποφασίζει για τη θέση του καλλιτεχνικού διευθυντή, συνειδητοποίησε ότι δεν ήθελε να περιοριστεί στο μέρος που αναμφισβήτητα φέρει το ένδοξο βάρος της documenta, στο Κάσελ. Αντίθετα, ήθελε να κάνει κάτι που ίσως να ανταποκρινόταν ή καλύτερα να απαντούσε στην κατάσταση των πραγμάτων στην Ευρώπη τότε, το 2013. Η πρόθεσή του δεν ήταν να φέρει την documenta στην Αθήνα, αλλά να δουλέψει με αυτήν στην Αθήνα. Αυτο προσπάθησαν να κάνουν τα δύο τελευταία χρόνια. Η ιστορία της μάθησης, συνεχίζει ο Άνταμ Σίμζικ, συμβαδίζει με την ιστορία της Αθήνας, ως τόπο φιλοσοφίας κατά την αρχαιότητα και αργότερα. Η διαδικασία της μάθησης ενέχει αμφισημία, αφού είναι οργανωμένη συνήθως από πάνω προς τα κάτω. Η Ελλάδα συχνά την περίοδο του 2013-14 παρουσιαζόταν στη θέση αυτού που έπαιρνε μαθήματα από άλλους τόπους και άλλους τρόπους σκέψης. Μπορεί κάποιος να αναστρέψει αυτή την τάξη της συζήτησης και της μάθησης και να μεταφέρει το μέρος από όπου μαθαίνει; Με αυτό το σκεπτικό επελέγη η Αθήνα.
Επίκληση του ευρωπαϊκού πνεύματος
Στα εγκαίνια της documenta 14 στην Αθήνα, προσήλθε και ο πρόεδρος της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας Φρανκ Βάλτερ Σταϊνμάγερ, ο οποίος επισήμανε ότι «η documenta 14 θα μας δώσει την ευκαιρία να δούμε τα πράγματα από μια άλλη γωνία, μια φρέσκια και διαφορετική οπτική». Oι «New York Times» επισημαίνουν την πολιτική σημασία της επιλογής της Αθήνας: μπορεί αυτό το πολιτιστικό γεγονός να γίνει αφορμή για να επανεξεταστούν τα πολλά μέτωπα της ευρωπαϊκής κρίσης (οικονομικής, προσφυγικής, δημοκρατικών θεσμών) ακόμη, ίσως, και να μετατοπιστούν οι συσχετισμοί δυνάμεων της Ευρώπης. Την ίδια στιγμή το «Spiegel» διατύπωσε την άποψη ότι «η φετινή διοργάνωση εξακολουθεί να πατάει πάνω σε ένα κλισέ, από το οποίο στην πραγματικότητα θέλει να επωφεληθεί η γερμανική documenta, και όχι μόνο σε καλλιτεχνικό επίπεδο. Το κλισέ αυτό δεν είναι άλλο από τη στερεοτυπική προβολή της ρημαγμένης Ελλάδας της κρίσης.»
Αποικιοκρατική ή αβανταδόρικη για τον ΣΥΡΙΖΑ;
Παράλληλα, με όλα αυτά και ενώ η έκθεση μόλις έχει αρχίσει να εξελίσσεται, εκδηλώθηκε ήδη πυρ ομαδόν από συγκεκριμένους αρθρογράφους, οι οποιοι μάλιστα συνέπεσαν ως προς το στόχο με διαφορετικής αφετηρίας επίσης επιτιθέμενους. Όπως ένα γκράφιτι σε τοίχο που λέει: «Αρνούμαι να εξωτικοποιηθώ για να αυξήσω το πολιτισμικό σας κεφάλαιο». Ενώ άλλοι μιλάνε για πολιτισμικό καπιταλισμό και πολιτισμική αποικιοκρατία.
Για παράδειγμα, ο Τάκης θεοδωρόπουλος στην «Καθημερινή» σημειώνει: «Είχατε δει ποτέ αφίσες της Ρόζας Λούξεμπουργκ στην πλατεία Αυδή του Μεταξουργείου; Ε λοιπόν τώρα μπορείτε να τις δείτε και όχι μόνον να τις δείτε, αλλά και να ακούσετε εμπνευσμένες παρλάτες της Πολωνοεβραίας επαναστάτριας που κατέληξε συνιστώσα του ΣΥΡΙΖΑ». Ενώ ο Μιχάλης Τσιντσίνης, από την ίδια εφημερίδα: «Δεν υπάρχει ταβάνι στην ευαισθησία. Οταν το παίζεις ευαίσθητος, θα εμφανιστεί εύκολα κάποιος πιο ευαίσθητος από σένα. Το ίδιο και όταν το παίζεις αριστερός.
Αυτό φαίνεται ότι συνέβη στον Ανταμ Σίμτσικ. Ο καλλιτεχνικός διευθυντής της documenta έφερε τη μεγάλη γερμανική έκθεση στην Αθήνα από αριστερή ευαισθησία. Και κατέληξε να βρεθεί αντιμέτωπος με ένα ντόπιο αντικίνημα, που καταγγέλλει την πρωτοβουλία του ως “αποικιοκρατική”».
Ακόμα παραπέρα βρίσκεται το σχόλιο της Ζωής Κωνσταντοπούλου σε μέσο κοινωνικής δικτύωσης, όπου μεταξύ άλλων γράφει: «Οι δυνάμεις της Νεο-Ολοκληρωτικής Ευρωπαϊκής Δεσποτείας, με προεξάρχουσα τη Γερμανία, θέλουν να πάρουν τη ρεβάνς. Με όχημα τον Πολιτισμό και με κάποιους πρόθυμους να ανοίγουν τις πύλες για να υποδεχθούν μετά Βαΐων και Κλάδων τα “στρατεύματα”».
Ο πολιτισμός ως συνεκτική ύλη
Οι καλοπροαίρετοι είναι απλώς επόμενο να αναρωτηθούν πώς έφτασε ένα διεθνές πολιτιστικό γεγονός να επιφέρει τέτοια ειρωνεία, τέτοια επιθετικότητα, τέτοιους συσχετισμούς και τόσο προσβλητικό σχολιασμό άνευ επιχειρήματος άλλου εκτός των (παρά)πολιτικών απωθημένων που εύγλωττα παρατίθενται, πώς μπορεί μια καλλιτεχνική δράση να σχολιάζεται χωρίς ίχνος καλλιτεχνικής προσέγγισης.
Ίσως λειτουργεί διαφωτιστικά το πιο νηφάλιο κείμενο της Μαρίας Κατσουνάκη επίσης από την «Καθημερινή»: «Ο πολιτισμός συνιστά συνεκτική ύλη ακόμη και για τους ευρωσκεπτικιστές. Μπορεί να διαφέρουν τα αφηγήματα από χώρα σε χώρα αλλά οι αποκλίσεις εύκολα βρίσκουν πεδία συνύπαρξης. Λέξεις όπως “δημιουργία”, “ελπίδα”, “στιγμή” κ.ο.κ., για τις οποίες όσες παρανοήσεις και παρερμηνείες να υπάρξουν, όταν συναρτώνται με την καλλιτεχνική δημιουργία αποκτούν σχήμα, οδηγώντας στη σύνθεση αντιθέσεων. Αλλο να διαφωνείς για ένα εικαστικό έργο και τη σημασία του και άλλο για το… μνημόνιο. Οσο κι αν το παράδειγμα φαίνεται κραυγαλέο, ουτοπικό ή, απλώς, αφελές, ας αναρωτηθούμε: Ποιος άλλος χώρος μπορεί να ανασυνθέσει τις αντιπαλότητες αυτής της περιόδου, προτείνοντας διαφορετικές αφηγήσεις, χωρίς καμία από αυτές να οδηγεί στη μιζέρια ή στη διανοητική εξαχρείωση;»
Ζωή Γεωργούλα
