Η περίπτωση του ζωγράφου-χαράκτη Γιάννη Στεφανίδη
Χαρακτικό σε λινόλεουμ του Γιάννη Στεφανίδη που δημοσιεύτηκε στο Ρίζο της Δευτέρας στις 3.11.1947, στη 2η σελίδα, με το ψευδώνυμο Φάνης και τη λεζάντα: «Εν ονόματι του Νόμου!». Το χαρακτικό αναδημοσιεύτηκε στη σ. 27 του Ριζοσπάστη της 14.1.2007. Σήμερα ακόμη η γλώσσα του χαράκτη φαντάζει επίκαιρη, στηλιτεύοντας την κρατική βία. Ένα έτος μετά ο δημιουργός του θα εξοριζόταν στη Λήμνο και το 1949 στη Μακρόνησο για την οποία θα δηλώσει: «Εκεί δεν τράβηξα ούτε μια γραμμή και δεν μπορώ τίποτα να πω γι’ αυτήν. Η Μακρόνησος ούτε περιγράφεται ούτε ζωγραφίζεται» (Αρχείο Φωτεινής Στεφανίδη).
Με την πτώση της Αθήνας στα χέρια των ναζί το τέλος Απρίλη του 1941, η ελληνική πρωτεύουσα παίρνει ταυτόχρονα και τον όρκο της λευτεριάς, για να αναδειχθεί ως η πρωτεύουσα της Αντίστασης σε όλη την Ευρώπη. Σε όλη τη διάρκεια της Κατοχής οι καλλιτέχνες συνασπίζονται γύρω από το ΕΑΜ, με ορισμένους από αυτούς να ακολουθούν και τον ΕΛΑΣ στα βουνά, στο ηρωικό αντάρτικο. Η Κατοχή όμως, όπως είναι λογικό, δεν βιώθηκε τόσο έντονα στα βουνά όσο στις πόλεις και κυρίως στην Αθήνα. Ο Γιώργος Σεφέρης θα γράψει στον πρόλογό του στην ιδιαίτερα επιτυχημένη εικαστική έκθεση που διοργανώθηκε το 1943 στην Αίγυπτο, αφιερωμένη στα δύο χρόνια Αγώνα στη σκλαβωμένη πατρίδα, με πρωτοβουλία δική του, ως υπεύθυνου του Γραφείου Τύπου της εξόριστης ελληνικής κυβέρνησης, και του Στρατή Τσίρκα: «Πόσο τα αισθανόμαστε αυτά τα πράγματα; Πόσο αυτά τα πράγματα μας έχουν αλλάξει; Η αληθινή βίωση αλλάζει τον άνθρωπο. Αλλά έχουμε άραγε ζήσει αρκετά όλους αυτούς τους ηρωισμούς, τα μαρτύρια και τις θυσίες;» Η Τέχνη, με την πειστική και άμεση γλώσσα της, συνέβαλε καθοριστικά σε αυτή τη «βίωση» και έδωσε στον κάθε Έλληνα τη δυνατότητα να συνειδητοποιήσει βαθύτερα τον παλμό και την ανάγκη της Αντίστασης.
Όπλο των στρατευμένων καλλιτεχνών
Η πιο πρωτοπόρα τέχνη της περιόδου, τουλάχιστον από την άποψη της υψηλής παραγωγικότητας και επίδοσης, δεν ήταν άλλη από τη χαρακτική. Οι ανάγκες για άμεση παραγωγή και ευρεία διάδοση των αντιστασιακών εικόνων αλλά και οι τρομακτικοί υλικοί περιορισμοί, η αποκαλούμενη πείνα της Κατοχής, ανέδειξαν τη χαρακτική ως το αποτελεσματικότερο όπλο των στρατευμένων καλλιτεχνών. Η συμβολή της διδασκαλίας του Γιάννη Κεφαλληνού στην εξέλιξη της τέχνης της χαρακτικής και στην υπογράμμιση της κοινωνικής της απήχησης στάθηκε κεφαλαιώδης. Η χαρακτική, σε αγαστή συνεργασία με την τέχνη της τυπογραφίας, συνέβαλε, χάρη στις εξαιρετικές γκραβούρες του Σπύρου Βασιλείου, στην έκδοση και του πιο άρτιου από κάθε άποψη βιβλίου της Κατοχής, των Ακριτικών του Άγγελου Σικελιανού, της πιο αντιπροσωπευτικής φωνής της Αντίστασης στην Ελλάδα. Τα Ακριτικά εκδόθηκαν στο Κάιρο το 1944, πριν από το 1944 όμως, αυτοί που σήκωσαν το βαρύ καθημερινό χρέος της πνευματικής ενίσχυσης του Αγώνα, δεν ήταν τόσο οι ποιητές, όσο οι εικαστικοί. Δεν μπορεί να μην γίνει εδώ σύντομη αναφορά και στη σημασία που είχε ο Τύπος της Αντίστασης, δεδομένης και της συγγένειας που έχουν η τυπογραφία με τη χαρακτική. Σημαντικό μέρος αυτής της δραστηριότητας έλαβε χώρα στο παράνομο τυπογραφείο του ΕΑΜ. Στο φύλλο της Εποχής της 20.4.2003, η Μάρη Θεοδοσοπούλου κάνει μνεία στο κρυφό τυπογραφείο του ΕΑΜ στην οδό Σκρα 31 στην Καλλιθέα, το οποίο έχει διασωθεί και όπου τυπωνόταν η παράνομη εφημερίδα Ελεύθερη Ελλάδα από τον Δεκέμβρη του 1942 έως και τον Μάρτιο του 1944. Στο εν λόγω άρθρο πληροφορούμαστε ότι η εφημερίδα (το 15ο φύλλο) βραβεύτηκε το 1943 στο Λονδίνο σε έκθεση του παράνομου Τύπου. Ο χώρος περιμένει ακόμη, 41 χρόνια μετά την πρώτη επίσημη πρωτοβουλία το 1984, τη μετατροπή του σε Μουσείο Τύπου της ΕΑΜικής Αντίστασης.
Αντιστασιακές αφίσες και γελοιογραφίες
Στην Ελεύθερη Ελλάδα δημοσιεύει γελοιογραφίες και ο Γιάννης Στεφανίδης (1921–2009). Δεκαέξι πολιτικές γελοιογραφίες του από την Ελεύθερη Ελλάδα θα εκτεθούν από το νέο έτος, μεταξύ δεκάδων άλλων έργων του καλλιτέχνη από την πλούσια για τον ίδιο σε εικαστική παραγωγή δεκαετία του ‘40, στην έκθεση που θα παρουσιαστεί στο πρώην εργαστήρι του Γιώργη Βαρλάμου στη Γούβα (Άη Γιάννης), με έργα από το αρχείο της κόρης και ομότεχνού του, Φωτεινής Στεφανίδη. Ο Γ. Στεφανίδης, τότε σπουδαστής της ΑΣΚΤ, υπήρξε ο κύριος συντελεστής της εντατικής λειτουργίας του συνεργείου παραγωγής χαρακτικών της ΕΠΟΝ που είχε εγκατασταθεί στο περίφημο δωματιάκι της οδού Καπλάνων 4 (αργότερα γκρεμίστηκε και έγινε πάρκινγκ, όπου ανέβασε το 1978 τις «Τρώαδες» ο Γιάννης Τσαρούχης), όπου ήταν σχεδόν διαρκώς παρών, μετά τον τραυματισμό του από σφαίρα στη μεγάλη διαδήλωση του Μάρτη του 1943 κατά της αναγκαστικής επιστράτευσης απ’ τους Γερμανούς. Μαζί με πολλούς άλλους επιφανείς καλλιτέχνες, όπως τον Γιώργη Βαρλάμο και τον Γιώργο Βακιρτζή, και με αρμονική συλλογική δράση, θα επιδοθεί στη δημιουργία αντιστασιακών αφισών, τυπώνοντας χιλιάδες αντίτυπα, με την απλή τεχνική της χαρακτικής σε λινόλεουμ και τη χρήση ενός αυτοσχέδιου πιεστηρίου που σχεδίασε ο ίδιος. Στον Στεφανίδη ανατέθηκε και η σχεδίαση και παραγωγή του σήματος της ΕΠΟΝ, δείγμα της αναγνώρισης που έχαιρε στον τομέα της αντίστασης της νεολαίας των καλλιτεχνών. Μια άλλη παράμετρος της αντιστασιακής δράσης του ήταν και η ζωγραφική στους τοίχους, τα λεγόμενα graffiti, μέσα από την οποία εντάχθηκε στην Αντίσταση. Στην τέχνη αυτή πρωτοστάτησαν και πάλι οι νεαροί καλλιτέχνες της ΑΣΚΤ, ενώ άξιος συμπαραστάτης ήταν και ο Ασαντούρ Μπαχαριάν, ο οποίος, πέρα από τα γνωστά απελευθερωτικά συνθήματα, ζωγράφιζε επί τόπου στους τοίχους με χρώματα.
Εξορία
Μετά την Κατοχή και την απελευθέρωση ακολούθησε η οδυνηρή εμπειρία της εξορίας για τον Στεφανίδη, όπως και για τον Μπαχαριάν και πολλούς άλλους συντρόφους. Ο Στεφανίδης είχε μέσα σε αυτή την τραγική συγκυρία την τύχη να γνωρίσει στο δρόμο για την εξορία τον Γιάννη Ρίτσο, με τον οποίο θα συνδεθούν φιλικά. Έτσι, χάρη και στην ενθαρρυντική παρουσία του ποιητή, προχωράει σε πολλά σχέδια και υδατογραφίες από την κοινή εξορία τους στο Κοντοπούλι της Λήμνου το 1948. Δύο τουλάχιστον από τα εξαιρετικά στη δωρική λιτότητά τους τοπία που θα φιλοτεχνήσει εκεί – τα «Τηλεγραφόξυλα» και η «Γαϊδουροκεφαλή» – θα εμπνεύσουν και τον ποιητή να γράψει αντίστοιχα ποιήματα στη συλλογή του Ημερολόγια Εξορίας, που κυκλοφόρησε στον τόμο Επικαιρικά: «Ανάμεσα στ’αγκάθια και στα πεσμένα κόκκινα φύλλα / βρήκαμε μια γυμνή γαϊδουροκεφαλή – / ίσως και νάναι το κεφάλι του καλοκαιριού / έτσι αφημένο στις βρεγμένες πέτρες / και γύρω του κάτι μικρά γαλάζια λουλούδια / που δεν ξέρουμε τ’ όνομά τους».
