Ο τεχνολογικός ντετερμινισμός χρειάζεται να γίνει κοινωνικά προσεγγίσιμος
Του Δημοσθένη Δαγκλή*
Είναι γνωστό ότι ο στοχασμός ως κριτική ανάλυση του φαινομένου της επιστήμης και της τεχνολογίας καλύπτει όλη τη νεωτερικότητα, δηλαδή από τότε που αυτές δημιουργήθηκαν και εξελίχθηκαν. Η παρακάτω συγκεκριμένη θεώρηση ανήκει στην αρνητική κριτική της μοντέρνας τεχνολογίας που άνθισε -με κάποιες βέβαια υπερβολές- κυρίως στο δεύτερο μισό του 20ού αιώνα (πυρηνικά, οικολογικό, βιοτεχνολογία κτλ)1. Υπηρετεί τη συνεχή ανάγκη να διανοίγεται η θεματική και σε άλλους χώρους, εκτός των αυστηρά θετικών επιστημών, πιστεύοντας ότι πρέπει «να αποκατασταθεί η συνείδηση του μη-αυστηρού, για να είναι δυνατή μια πλήρης συνειδητοποίηση του αυστηρού» (G. Bachelard), άποψη που στην προκειμένη περίπτωση λειτουργεί και αντίστροφα∙ μάλιστα μπορούμε παραφράζοντάς την να αντικαταστήσουμε την έννοια «συνείδηση» με τη «θεραπεία» ή τουλάχιστον την «άμυνα». Υπακούει στη λογική που εκφράστηκε γλαφυρά και απλά με τα εξής λόγια: «Η τεχνολογία είναι σαν το φαγητό, χωρίς αυτό πεθαίνεις, αλλά επίσης κινδυνεύεις να πεθάνεις, όταν τρως πολύ ή, όταν τρως χαλασμένο φαγητό!» (N. Postmann).2
Η θεώρηση εστιάζεται στα συνήθη υλικά τεχνολογικά προϊόντα – τεχνήματα και χρησιμοποιεί ως παράδειγμα την «τεχνολογική αμνησία», όρος που χρησιμοποιείται για το φαινόμενο που παρατηρείται έσχατα κυρίως στις νεότερες γενιές και αφορά την κατάπτωση και τον εκφυλισμό των νοητικών ικανοτήτων λόγω συστηματικής χρήσης των ψηφιακών συσκευών. Η τραγική ειρωνεία εδώ έγκειται στο ότι αυτές δημιουργήθηκαν ακριβώς για να επικουρούν τη νόηση στη σημερινή ανάγκη διεύρυνσης των μνημονικών της ικανοτήτων!
Θεωρούμε ως αναγκαίες τις παρακάτω συνοπτικές παραδοχές:
– Η περίφημη βιολογική – βιονοητική ευπλαστότητα – προσαρμοστικότητα του ανθρώπου κατέχει, σε κάθε ιστορικό στάδιο εξέλιξής της (όπως και κάθε δομική ιδιότητα), κάποια «όρια αντοχής».
– Η τεχνολογική έκρηξη, ο υπερπληθωρισμός τεχνημάτων που χαρακτηρίζει τον 20ό αιώνα (κυρίως στο δεύτερο μισό μέχρι τις μέρες μας) πιθανότατα έχει αρχίσει να αγγίζει αυτές τις αντοχές.
– Στη βίαιη προσπάθεια προσαρμογής της, η βιολογική, εγκεφαλική, νοητική σκεύη, ασθμαίνοντας να καλύψει τη συνεχώς αυξανόμενη απόσταση της δικής της εξέλιξης από αυτή του ανθρωπογενούς τεχνο-περιβάλλοντος στο οποίο ζει, πιθανόν εξαναγκάζεται να προβαίνει σε «οικονομία», δηλαδή σε «περικοπές» εις βάρος άλλων διαφόρων λειτουργιών της (ίσως ακόμη και των «ανώτερων» συλλογιστικών).
Δύο ρητορικά ερωτήματα
Στο επίπεδο της μνημονικής λειτουργίας τα παραπάνω σημαίνουν ότι:
– Εφόσον, όπως μας αποκαλύπτει η επιστήμη της νευροβιολογίας του εγκεφάλου, η «βραχύχρονη μνήμη» συνιστά εγκεφαλική – νοητική προϋπόθεση για τη δημιουργία της παγιωμένης «μακρόχρονης μνήμης», η σύγχρονη υπερπληθώρα εισροών – εντυπώσεων στην πρώτη δημιουργεί προβλήματα.
– Αν, δηλαδή, η νοητική διαδικασία μετάβασης από την πρώτη στη δεύτερη (με νευροεπιστημονικούς όρους η «μακρόχρονη διευκόλυνση» και η «μακρόχρονη ενδυνάμωση») απαιτεί π.χ. τους δικούς της ελάχιστους χρόνους, πόσο μια τέτοια συνθήκη ικανοποιείται λόγω της σημερινής τεράστιας ποσότητας, ποικιλίας και συχνότητας των εξωτερικών ερεθισμάτων – εισροών;
– Αν περιοριστούμε μόνο στο οθονικό, πολυσυμβολικό, ψηφιακό περιβάλλον μέσα στο οποίο όλο και περισσότεροι άνθρωποι περνούν μεγάλο μέρος της ζωής τους και μόνο στην οπτική – εικονική διάσταση του φαινομένου, πόσο ανησυχητικός είναι ο συνεχής, ραγδαίος πολλαπλασιασμός του συμβολικού – εικονικού περιεχομένου του;
Είναι προφανές ότι αντιμετωπίζουμε τα δύο αυτά ερωτήματα ρητορικά.
– Υπό την ισχύ των ανωτέρω παρατηρήσεων, και ως παράδειγμα εφαρμογής τους, μπορεί να ισχύει και μία άλλη –τουλάχιστον συμπληρωματική με την επίσημη– εξήγηση της λεγόμενης «τεχνολογικής αμνησίας». Η τελευταία, εκτός της αδυναμίας της μνήμης λόγω έλλειψης εκγύμνασής της, μπορεί να οφείλεται και στην υπερπληθωριστική πίεση που της ασκείται. Έτσι π.χ. ο μαθητής, που δεν έχει παγιώσει στη μακρόχρονη μνήμη του την «προπαίδεια», αναγκάζεται να θέτει συνεχώς και κάθε φορά σε δοκιμασία τη βραχύχρονη (εντυπώσεις –διαδικασίες) με τη χρήση του υπολογιστή.3
Τεχνολογική και κοινωνική πρόοδος
Παρόμοιες ή ανάλογες ανησυχητικές σκέψεις μπορούν να προκύψουν γενικά από τη «Γνωσιακή επιστήμη» (Cognitive Science) που ενοποιεί τον πειραματικό και θεωρητικό πλούτο σχετικά με τη δομή και λειτουργία την νόησης, όπως είναι η γνωσιακή ψυχολογία, η τεχνητή νοημοσύνη, η γλωσσολογία, η φιλοσοφία της νόησης, οι νευροεπιστήμες κ.ά. Το εύλογο ανησυχητικό ερώτημα που ανακύπτει είναι, αν ο άνθρωπος είναι καταδικασμένος να υποστεί αυτές τις δυσάρεστες επιδράσεις της τεχνολογικής εξέλιξης. Εάν δηλαδή η ανεξέλεγκτη ασυμβατότητα νευροβιολογικής εξέλιξης (ανθρώπινη προσαρμοστικότητα) και τεχνολογικής, που προαναφέραμε, αγγίζει τις αντοχές της.
Γενικά η τεχνολογία θεωρείται ότι είναι συνήθως σε θέση να θεραπεύει «βλάβες» που η ίδια προκαλεί, αλλά, εύλογα υποθέτουμε όχι όλες, υπάρχουν και οι ανήκεστες. Ίσως, εκτός των άλλων, η ταχέως αναπτυσσόμενη σήμερα «cyborg – φιλολογία» έμμεσα να επιθυμεί αυτό να εξορκίσει (!). Με τις σκέψεις αυτές δεν υιοθετούμε κάποια συντηρητική ή «νεολουδίτικη» αντίληψη, αλλά πρέπει απλώς να δεχτούμε ότι με αναστοχαστική διάθεση ενίοτε υπάρχουν απόψεις που prima facie είναι «οπισθοδρομικές», ενώ στην πραγματικότητα είναι το αντίθετο. Η τεχνολογική πρόοδος δεν συμβαδίζει αναγκαία με την κοινωνική – ανθρώπινη πρόοδο. Κάθε ολοκληρωμένη προσέγγιση οφείλει να διανοίγει την επιστημο-τεχνική θεματική αρχικά τουλάχιστον στο θεωρητικό χώρο της τριπλής σχέσης: Επιστήμη – Τεχνολογία – Κοινωνία (Science – Technology – Society, STS). Έτσι εμπλέκεται π.χ. στην πολυβασανισμένη θεώρηση που αφορά στη σχέση «τεχνολογικού» και «κοινωνικο-οικονομικού» ντετερμινισμού. Συχνά και επιπόλαια αναδεικνύεται ο πρώτος ως πανίσχυρος και ότι ο άνθρωπος έχει γίνει έρμαιό του, δηλαδή καταστροφικά «μονοδιάστατος». Παραλείπεται ή υποβαθμίζεται η σφιχτή σχέση του με το δεύτερο, ότι δηλαδή κάποιες κοινωνικο-οικονομικά κυρίαρχες ελίτ τον καθορίζουν σε μεγάλο βαθμό.
Θα αναφέρουμε μόνο ένα μικρό αλλά καθόλου ασήμαντο παράδειγμα προς επίρρωση της παραπάνω διαπίστωσης: Ο σημερινός μέσος homo consumens διαβιώνει μέσα στον κυκεώνα της λεγόμενης εμπορικής καταναλωτικής τεχνολογίας, στην οποία ανήκουν και τα οθονικά τεχνήματα που προαναφέραμε. Όλα είναι κατασκευασμένα να ενσωματώνουν την προσταθμισμένη εξαχρήστευση ή προσχεδιασμένη πεπαλαίωσή τους. Η ιδιότητα αυτή δεν οφείλεται στον «τεχνολογικό ντετερμινισμό» αλλά προφανώς στο αδηφάγα κερδοσκοπικό οικονομικό μοντέλο παραγωγής τους.
Μια αναπόφευκτη εξέλιξη;
Προσπαθώντας ο ανθρώπινος νους να επιβιώσει μέσα σε ένα συνεχώς επιταχυνόμενο «παροντικό» χρόνο, όπου την κάθε βιωμένη «τυραννική στιγμή» (Th. Eriksen)4 συνοδεύει πληθώρα εικονικών – συμβολικών ερεθισμάτων, δοκιμάζει συνεχώς τα όριά του. Η ενσωματωμένη εξαχρήστευση, που αναφέραμε ως παράδειγμα αποφυγής, αποτελεί ίσως ένα ελάχιστο αρνητικό δείγμα και ταυτόχρονα ερέθισμα για το «τι μπορεί να γίνει». Το αυτονόητο τέτοιων σκέψεων έχει τη σημασία ότι αυτές εκβάλλουν τελικά στον πεδίο της πολιτικής. Φαίνεται ότι η πολιτική «αμνησία» εκτός των άλλων γνωστών μεγάλων δεινών (κοινωνικό, οικολογικό κ.ά.) συμβάλλει τα μέγιστα και στη… νευρο-βιολογική, όπου η «α-νοησία» λαμβάνει πλέον εκτός της μεταφορικής και τη ζοφερή κυριολεκτική της σημασία! Έτσι π.χ. ο εντοπισμός των προβλημάτων από μία καθαρά επιστημονική – βιοφυσιολογική κριτική της τεχνολογικής επιτάχυνσης (π.χ. D. Rushkoff)5 χωρίς την ανάλογη σύνδεσή τους με την οικονομία και την πολιτική, είναι σε τελική ανάλυση κοινωνικά ανεπαρκής.
Ο συμβολικός και εικονικός υπερβομβαρδισμός του σημερινού ανθρώπου δεν αποτελεί μια αναπόφευκτη εξέλιξη, δεν είναι αθώος και ουδέτερος από άλλους παράγοντες, αφού σε μεγάλο βαθμό οφείλεται σε καθαρά κερδοσκοπικούς λόγους και έτσι αναδεικνύεται ως μια επιπλέον αιτία για κοινωνική-πολιτική αντίσταση. Ο οραματικός πολιτικός στόχος είναι πάντα η επιδίωξη ενός δημοκρατικού-κοινωνικού ελέγχου της τεχνολογικής παραγωγής. Ο περίφημος τεχνολογικός ντετερμινισμός πρέπει να γίνει κοινωνικά προσεγγίσιμος, ώστε να υπηρετεί την απλή βασική αρχή: «Ο άνθρωπος και η φύση πάνω από το κέρδος».
* Ο Δ. Δαγκλής είναι φυσικός,
δρ Φιλοσοφίας.
Σημειώσεις
1. Για μια πολύ συνοπτική φιλοσοφικο-ιδεολογική καταγραφή σημαντικών απόψεων, βλ. Δαγκλής Δημοσθένης, «Τεχνολογία και Ιδεολογία στη σκιά του περιβαλλοντκού προβλήματος» (Δαίμων της Οικολογίας, «Αυγή» 2005).
2. Neal Postmann, «Τεχνοπώλειο», εκδόσεις Καστανιώτης, 1997.
3. Για τη νευροεπιστήμη του εγκεφάλου, βλ. τα τελευταία δημοσιεύματα στην πάντα ενδιαφέρουσα θεματική «Επιστήμες» που επιμελείται ο Σπύρος Μανουσέλης στην «Εφημερίδα των Συντακτών».
4. Thomas Eriksen, «Η τυραννία της στιγμής», εκδόσεις Σαββάλας, 2005.
5. Douglas Rushkoff, «Present Schock: When Everything Happens Now», Penguin N.Y. 2013.
