ΜΙΚΡΑ ΣΧΟΛΙΑ ΓΙΑ ΒΙΒΛΙΑ ΠΟΥ ΔΙΑΒΑΣΑ
Θάνατος στην Καραϊβική
Έρνεστ Χέμινγουεϊ «Νησιά της Καραϊβικής» (μτφ. Αντώνης Καλοκύρης, εκδ. Καστανιώτη, 2016)
Το 1950, ο Έρνεστ Χέμινγουεϊ βρίσκεται σε μια δύσκολη καμπή της συγγραφικής του καριέρας. Το τελευταίο του βιβλίο (το Μέσα απ’ το ποτάμι και στα δέντρα) έχει δεχτεί καταιγισμό αρνητικών κριτικών, γεγονός που οδηγεί και τον ίδιο σε άλλη μια προσωπική κρίση. Παρ’ όλα αυτά (ή, ίσως, εξαιτίας όλων αυτών), εκείνη την εποχή συνεχίζει να δουλεύει ένα μεγάλο μυθιστόρημα που διαδραματίζεται στα νησιά και τις θάλασσες της Καραϊβικής, περιοχή όπου ο Χέμινγουεϊ πέρασε μεγάλο μέρος της ζωής του. Ένα μέρος του μυθιστορήματος αυτού ο Χέμινγουεϊ αποφασίζει να το εκδώσει ξεχωριστά, το 1952, με τίτλο «Ο γέρος και η θάλασσα». Το βιβλίο, που έμοιαζε με απάντηση στην επίθεση των κριτικών το προηγούμενο διάστημα, έγινε παγκόσμια επιτυχία, του χάρισε το Πούλιτζερ, το 1952, και συνέβαλε καθοριστικά στην απόφαση για την απονομή του Βραβείου Νόμπελ, το 1954.
Το υπόλοιπο μέρος του μυθιστορήματος παρέμεινε ανέκδοτο, χωρίς ο Χέμινγουεϊ να ολοκληρώσει ποτέ τη δουλειά του πάνω σε αυτό – βιογράφοι και μελετητές του υποστηρίζουν πως ήθελε να το διορθώσει προτού εκδοθεί. Βρέθηκε ανάμεσα στα 332 ανέκδοτα έργα που είχε αφήσει πίσω του πεθαίνοντας ο συγγραφέας –μυθιστορήματα, διηγήματα, σχεδιάσματα, σημειώσεις, σκόρπια αποσπάσματα– για να εκδοθεί τελικά μεταθανάτια, το 1970. Ήταν το πρώτο μυθιστόρημα του Χέμινγουεϊ που εκδόθηκε μετά τον θάνατό του.
Το πρώτο μέρος του βιβλίου παίρνει τον τίτλο του από το Μπίμινι, το πιο δυτικό νησί στις Μπαχάμες, στο οποίο ο Χέμινγουεϊ πρωτοπήγε το 1935. Εκεί συναντάμε την κλασική χεμινγουεϊανή φιγούρα του ζωγράφου Τόμας Χάντσον, ενός χαρακτήρα που ενσωματώνει πολλά αυτοβιογραφικά στοιχεία του συγγραφέα – είναι χαρακτηριστικό ότι τον φωνάζουν «πάπα», όπως αποκαλούσαν και τον Χέμινγουεϊ στην Κούβα. Ο Χάντσον αναμένει περιχαρής να υποδεχθεί τους τρεις γιους του, με τους οποίους θα περάσει μερικές όμορφες μέρες, πριν τα παιδιά φύγουν ξανά και τον αφήσουν πάλι στη μοναξιά του. Όμως η πραγματική θλίψη έρχεται λίγο μετά, όταν το ράθυμο ρυθμό της ζωής του Χάντσον στο Μπίμινι τον διακόπτει το τηλεγράφημα που φέρνει το μήνυμα του θανάτου.
Στην Αβάνα
Το δεύτερο μέρος του μυθιστορήματος διαδραματίζεται στην Αβάνα, στην Κούβα, έναν τόπο που ο Χέμινγουεϊ αγάπησε πολύ και στον οποίο έζησε πολλά χρόνια της ζωής του. Ο Χάντσον πασχίζει με τον τρόπο του να διαχειριστεί τον θάνατο ακόμα ενός αγαπημένου του προσώπου, που σκοτώθηκε στις μάχες του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Πίνει, υποδύεται τον κυνικό θέλοντας να κρύψει τον πόνο του, παίζει ζάρια, συζητάει με την «τσακισμένη τη γριά την Τίμια Λιλ» («αν μπορούσα να είμαι πλούσια κάνοντας διεστραμμένα πράγματα και φτωχή κάνοντας τα φυσιολογικά, θα ήμουν φτωχή»), θυμάται τα πρώτα Χριστούγεννα του πολέμου στο μπαρ του Κοχίμαρ, ορθάνοιχτο στους ανέμους που το σαρώνουν, και συνεχίζει να πίνει και να πίνει. Πάνω από 60 σελίδες του κεφαλαίου αυτού –από τις καλύτερες ίσως του βιβλίου– εκτυλίσσονται στη Φλοριδίτα, το ονομαστό μπαρ που σήμερα το κοσμεί το άγαλμα του Χέμινγουεϊ, στην άκρη της μπάρας, εκεί ακριβώς που καθόταν ο συγγραφέας και κάθεται και ο Τόμας Χάντσον: «σ’ ένα ψηλό σκαμπό στο αριστερό άκρο της μπάρας. Η πλάτη του ήταν στον τοίχο προς τον δρόμο και η αριστερή του πλευρά καλυπτόταν από τον τοίχο πίσω από την μπάρα». Κάποια στιγμή εμφανίζεται στο μπαρ η πρώην σύζυγός του και ξυπνάει πάλι το πάθος του Χάντσον, μόνο που αυτή τη φορά βρίσκεται αντιμέτωπος με το ερώτημα πώς να της ανακοινώσει τα κακά μαντάτα του θανάτου.
Γύρω από τον άξονα του θανάτου
Στο τρίτο μέρος, βρίσκουμε τον Χάντσον, στη διάρκεια του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου, να καταδιώκει, μαζί με την ομάδα του, Γερμανούς που έχουν κρυφτεί σε κάποιο νησί κοντά στην Κούβα. Ως γνωστόν, την εποχή του πολέμου ο Χέμινγουεϊ πράγματι περιπολούσε στη θάλασσα της Καραϊβικής με την Πιλάρ, το 12μετρο μαυροκόκκινο σκαρί που ακόμα υπάρχει και εκτίθεται στον κήπο του σπιτιού του έξω απ’ την Αβάνα, αναζητώντας γερμανικά υποβρύχια – ενέργεια που έχει προκαλέσει κατά καιρούς πολλές συζητήσεις, συνήθως σκωπτικές. «Ποτέ σου δεν καταλαβαίνεις κάποιον που σ’ αγαπάει», λέει ένας σύντροφός του στον βαριά τραυματισμένο Χάντσον, στο τέλος του βιβλίου. Ο θάνατος φαίνεται πως για άλλη μια φορά καραδοκεί.
Ένα μυθιστόρημα που διαρκώς περιστρέφεται γύρω από τον άξονα του θανάτου και ένας πρωταγωνιστής, ο Χάντσον, που οδεύει προς το τέλος του δικού του βίου ζώντας την κάθε μέρα του σημαδεμένος από διαρκείς απώλειες, συνήθως αμετάκλητες, συνήθως λόγω θανάτου. Όταν, το 1961, ο Χέμινγουεϊ αποφάσισε να βάλει τέλος στη ζωή του, το βιβλίο αυτό περίμενε την τελική του επεξεργασία. Τα ερωτήματα για όλες τις μεταθανάτιες εκδόσεις βιβλίων είναι παρόμοια. Πώς θα ήταν άραγε το μυθιστόρημα αν ο Χέμινγουεϊ είχε βάλει, πράγματι, τις τελευταίες του πινελιές, στο γνώριμο, απατηλά απλό ύφος του; Τι θα είχε κόψει άραγε για να μείνει πιστός στη θεωρία του παγόβουνου που ο ίδιος έλεγε πως εφάρμοζε στη γραφή του («υπάρχουν άλλα επτά όγδοα κάτω από αυτό που φαίνεται»); Ερωτήματα που δεν απαντιούνται και που, γι’ αυτό, μπορεί να μην έχουν και μεγάλη σημασία.
Κώστας Αθανασίου
H στήλη «Μικρά σχόλια για βιβλία που διάβασα» δημοσιεύτηκε σε δύο συνεχόμενα φύλλα εκτάκτως. Θα συνεχίσει κανονικά την παρουσία της ανά δεκαπενθήμερο.
