Ομολογώ πως το κείμενό μου της 26/1/2025 στην «Εποχή» αποτέλεσε το έναυσμα έναρξης διαλόγου του μαρξιστικού φεμινισμού και της σχέσης του με τη λεγόμενη woke agenda. Τον διάλογο τον διεξάγουν γυναίκες, γεγονός ασυνήθιστο, καθώς τις θεωρητικές συζητήσεις μονοπωλούν οι άνδρες, ενώ υπήρξε έκπληξη ο αυτοπροσδιορισμός της Έφης Γιαννόπουλου ως μαρξίστριας φεμινίστριας, μιας και πρόσφατα έγραφε: «…ζούμε στην εποχή όχι μόνο των μαρξιστικών, αλλά και των μεταμαρξιστικών αναλύσεων, πολλά πράγματα τα έχει επιλύσει διαφορετικά και η θεωρία και η ιδεολογία, που δεν σταμάτησε στον γλυκό παππού Κάρολο».
Η παρακαταθήκη του μαρξισμού
Απαντώντας στο άρθρο μου οι συντρόφισσες Μ. Αποστολάκη, Ε. Γιαννοπούλου, Α. Γιαννοπούλου, με ανεξήγητα επιθετικό τρόπο, έθεσαν σειρά ζητημάτων επιδιώκοντας να αποδείξουν, εκτός της ορθότητας των διαφωνιών τους, και τη θεωρητική και επιστημονική μου ανεπάρκεια. Με εγκαλούν, μάλιστα, για έλλειμμα εμβρίθειας. Προσπερνώντας τα περί εμβρίθειας, τα περί ομιλίας μου για λογαριασμό τρίτων (ποιων αλήθεια;) τη νομιμοποιητική επίκληση ετερόκλητων διανοητών όπως η Ρόζα και ο Αλτουσέρ κλπ, που δεν αντέχουν κριτικής, θα σταθώ σε ορισμένα απ’ όσα μου καταλογίζουν, ξεκαθαρίζοντας τι είναι για μένα ο Μαρξ (όχι ο «γλυκός παππούς», καθώς μια τέτοια απαξιωτική προσέγγιση ακυρώνει παραδόσεις, αγώνες, οράματα) και ο μαρξισμός. Μαρξισμός είναι η παρακαταθήκη ενός μέγιστου διανοητή, αναλυτική μέθοδος διαλεκτική και ταυτόχρονα υλιστική, που προσεγγίζει την ιστορία διαλεκτικά και τον κόσμο σε κίνηση και αποτελεί αναντικατάστατο εργαλείο ανάλυσης της κοινωνίας και σήμερα. Τον συναντάμε απαλλαγμένο από τα δόγματα και τις αγκυλώσεις του παρελθόντος, εμπλουτισμένο με νέα δεδομένα και θεωρήσεις, μεταξύ των οποίων εξέχουσα θέση κατέχει η κατηγορία φύλο. Δεν συμμερίζομαι απόψεις ότι η μαρξιστική θεωρία δεν αποτελεί επαρκή βάση για τη φεμινιστική πάλη. Το ζήτημα είναι να προσδιοριστούν επαναδιατυπώσεις και να αναλυθεί η ιστορική προέλευση των αναδιατυπώσεων με τη βοήθεια της φεμινιστικής σκέψης, ώστε να συμπληρωθούν και να διευρυνθούν τα θεωρητικά επιτεύγματα του μαρξισμού. Και φυσικά ο μαρξιστικός φεμινισμός δεν είναι ο μαρξισμός των γυναικών(;;;). Η συγκεκριμένη φράση −εκούσια ή ακούσια− διαχωρίζει τις γυναίκες από την ταξική πάλη, παρουσιάζοντας τον μαρξισμό ως αυστηρά ανδρική ιδεολογία, απονομιμοποιεί τις μαρξίστριες φεμινίστριες (υπερασπίζονται μια θεωρία που «δεν τις αφορά»), διαχωρίζει τον αγώνα των γυναικών από τον μαρξισμό. Πάντως, αν και ο μαρξιστικός φεμινισμός διαμορφώθηκε από φεμινίστριες που σύνδεσαν την ταξική με την έμφυλη ανάλυση, η πλειοψηφία των μαρξιστριών δεν αυτοπροσδιορίζονται ως φεμινίστριες.
Στο άρθρο είναι προφανής η διαρκής και σκόπιμη στρέβλωση των απόψεών μου. Για παράδειγμα, από που προκύπτει στο κείμενό μου η μονομέρεια της ταξικής ανάλυσης και η απόρριψη της έμφυλης ή η άγνοια του περιεχομένου και της λειτουργίας της πατριαρχίας; Είναι άλλο πράγμα η άγνοια (είναι δυνατό να λέγεται αυτό για μια καθηγήτρια σπουδών φύλου;) κι άλλο η άρνησή αποδοχής της υποτίμησης των ταξικών αγώνων και η εμμονή στην −κάθε άλλο παρά οικονομίστικη− αντίθεση εργασίας – κεφαλαίου. Απορρίπτουν αυτή τη θέση, θεωρώντας ότι προάγει έναν μονοδιάστατο τρόπο ανάλυσης, στον οποίο η ταξική πάλη υποβαθμίζει άλλα είδη καταπίεσης (έμφυλη, φυλετική, σεξουαλική κλπ). Όμως, η αποδοχή της κύριας αντίθεσης κεφαλαίου–εργασίας δεν σημαίνει ότι η γυναικεία καταπίεση, ο ρατσισμός ή η ΛΟΑΤΚΙ+ καταπίεση προσεγγίζονται ως λιγότερο σημαντικά. Οι δευτερεύουσες αντιθέσεις αποτελούν διαφορετικές εκφάνσεις του ίδιου συστήματος εκμετάλλευσης που αλληλεπιδρούν με την κύρια αντίθεση. Άλλωστε, η αποδοχή της «κύριας αντίθεσης» επιτρέπει την καλύτερη κατανόηση της στρατηγικής του αγώνα. Και θα έλεγα πως θεωρίες που απορρίπτουν την ιεράρχηση των αντιθέσεων συχνά προωθούν έναν ταυτοτικό φεμινισμό (identity politics) που βλέπει το φύλο, τη φυλή ή τη σεξουαλικότητα χωρίς σύνδεση με την οικονομία.
Διαφορετικές εστιάσεις
Ταυτόχρονα, με τα παραπάνω οι καλές συντρόφισσες αφήνουν να εννοηθεί πως αγνοώ το περιεχόμενο του σοσιαλισμού του 21ου αιώνα (και φυσικά τις διαφορές του από τα σχετικά εγχειρήματα του 20ου), παρά το γεγονός ότι υπάρχει πρόσφατα δημοσιευμένο στον προσυνεδριακό διάλογο εκτενές άρθρο μου με τίτλο «Σοσιαλισμός του 21ου αιώνα. Γιατί ακριβώς μιλάμε;». Προχωρούν παραπέρα ισχυριζόμενες πως φεμινιστικό και ΛΟΑΤΚΙ κίνημα δεν διαχωρίζονται στο πλαίσιο του μαρξιστικού φεμινισμού, άποψη που με βρίσκει αντίθετη, όπως και πολλές φεμινίστριες άλλωστε. Τα δύο κινήματα επιδιώκουν την κοινωνική ισότητα και την καταπολέμηση των διακρίσεων, αλλά έχουν διαφορετικές εστιάσεις και προτεραιότητες. Κοινά σημεία τους αποτελούν η καταπολέμηση της πατριαρχίας, το δικαίωμα στην αυτοδιάθεση και στην ισότητα, η διεκδίκηση νομικών και κοινωνικών δικαιωμάτων κ.ά., ενώ ενώνουν τις δυνάμεις τους για την κατάργηση νόμων και πρακτικών που καταπιέζουν τις γυναίκες και τα ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα. Η υποβάθμιση, όμως, των γυναικών έχει διαφορετικά αίτια και μορφές και συνδέεται με τη συστηματική ανισότητα μεταξύ ανδρών και γυναικών σε πολλά πεδία. Υπάρχουν δε διαφορετικές προτεραιότητες και αντιλήψεις για το φύλο, τη σεξουαλικότητα και την καταπίεση. Ωστόσο, οι συμμαχίες μεταξύ των δύο κινημάτων παραμένουν σημαντικές για την ευρύτερη προώθηση των δικαιωμάτων και της κοινωνικής δικαιοσύνης. Ο μαρξιστικός φεμινισμός προτάσσει την ταξική ενότητα και την αλληλεγγύη ως λύση. Αντί να επικεντρώνεται σε ατομικές ταυτότητες, προτείνει την ενότητα όλων των καταπιεσμένων ομάδων σε ταξική πάλη ενάντια στο σύστημα, τονίζοντας ότι η πραγματική λύση έρχεται μέσω της συλλογικής δράσης, ενώ επικεντρώνεται στην αλλαγή των κοινωνικών και οικονομικών δομών. Υποστηρίζει την αλληλεγγύη μεταξύ γυναικών και ΛΟΑΤΚΙ+ ατόμων, όχι στη βάση της ταυτότητας, αλλά στη βάση της κοινής καταπίεσης από το σύστημα, που σημαίνει ότι καπιταλισμός και πατριαρχία συνδέονται, αλλά δεν ταυτίζονται. Η πατριαρχία, προϋπήρχε του καπιταλισμού, και αντιμετωπίζεται τόσο στο οικονομικό επίπεδο όσο και στο κοινωνικό. Ταυτόχρονα, οι συντρόφισσες μου αποδίδουν ψευδώς τον ισχυρισμό πώς η άρση των έμφυλων διακρίσεων, η αναγνώριση των ταυτοτήτων φύλου κ.ά. εναπόκεινται αποκλειστικά στη σοσιαλιστική κοινωνία, αποδεικνύοντας και την άγνοιά τους όσον αφορά την ιστορική εξέλιξη της μαρξιστικής φεμινιστικής σκέψης. Ήδη από τη δεκαετία του 1970 είχε αποδεχτεί την αρχή της αναγκαιότητας επίλυσης μεγάλων, αστικών, δημοκρατικών αιτημάτων (όπως και τα ζητήματα φύλου) στον καπιταλισμό και τη μεταφορά των λύσεων αυτών στον σοσιαλισμό, διευκολύνοντας την εγκαθίδρυσή του.
Ορολογίες και επαναπλαισιώσεις
Θα ολοκληρώσω με το ζήτημα της χρήση του όρου «woke agenda». H σύνδεσή του με τον μαρξιστικό φεμινισμό έχει υποστεί εκμετάλλευση και παρανόηση από πλευρές του πολιτικού φάσματος, ιδιαίτερα της Ακροδεξιάς. Όπως ανάφερα στο άρθρο μου, προέρχεται από τη μαύρη αμερικανική κοινότητα και αναφέρεται στην ευαισθητοποίηση και αφύπνιση απέναντι στις κοινωνικές αδικίες. Στην πορεία εξελίχθηκε σε σημείο αναφοράς ευρύτερης πολιτικής και κοινωνικής συνειδητοποίησης. Η χρήση του από τον μαρξιστικό φεμινισμό είναι ριζικά διαφορετική από εκείνη των φιλελεύθερων ή ακροδεξιών αντιλήψεων, καθώς στο πλαίσιό του τα ζητήματα της «woke agenda» αποτελούν αναγκαίες συμπληρώσεις της ταξικής πάλης στην προοπτική της ανατροπής του καπιταλιστικού συστήματος. Απόψεις πως καταπατούν την ελευθερία του λόγου και την πολιτική ορθότητα προέρχονται από την Ακροδεξιά και θεωρητικοποιούν επιθέσεις κατά των προοδευτικών κινημάτων. Η Ακροδεξιά χρησιμοποιεί τον όρο «woke agenda» για να καταγγείλει τη διαφορετικότητα, την πολυπολιτισμικότητα και την αντίσταση σε κοινωνικές ανισότητες. Άρα, δεν υπάρχει ταύτιση της χρήσης του όρου με εκείνη της Ακροδεξιάς. Η κατηγορία δε ότι οι μαρξίστριες φεμινίστριες που χρησιμοποιούν τον όρο «woke agenda» ταυτίζονται με την Άκρα Δεξιά αποτελεί στρέβλωση της πραγματικότητας, που συντελεί στη διάσπαση των κοινωνικών κινημάτων και αγώνων.
Υ.Γ.: Δεν πρόκειται να επανέλθω. Ό,τι είχα να πω το είπα. Οι καιροί επιβάλλουν παρουσία στους αγώνες και στα κινήματα, εκεί όπου οικοδομείται η κοινή δράση και οι συμμαχίες.
Σχόλιο που λάβαμε από την Έφη Γιαννοπούλου:
«Στην πρώτη και τη δεύτερη παράγραφο του κειμένου της η Μαρία Γκασούκα σχολιάζει και οργανώνει επιχειρήματα βασιζόμενη σε μισή φράση μου, που αντέγραψε από μη δημόσια εσωκομματική λίστα αλληλογραφίας του Φεμινιστικού Δικτύου της Νέας Αριστεράς, αποσπώντας τη από τα συμφραζόμενά της και αγνοώντας ακόμη και το παιγνιώδες ύφος της. Αντιθέτως την παρουσιάζει ως δημόσια δήλωσή μου. Χωρίς να αποποιούμαι τα λόγια μου, εκπλήσσομαι βλέποντας με πόση ευκολία η συντονίστρια του εν λόγω Δικτύου παραβιάζει τη στοιχειώδη σύμβαση μιας τέτοιας επικοινωνίας και δημιουργεί ένα πολύ κακό προηγούμενο. Έφη Γιαννοπούλου, μέλος της ΚΕ της Νέας Αριστεράς».
