Τι εννοούμε όταν μιλάμε για ανθρωπότητα

του Στέφανο Ροντοτά

Λίγοι θυμούνται το όνομα του Πιέρ Ζοζέφ Προυντόν, που πέθανε πριν από εκατόν πενήντα χρόνια. Κάποιοι συναντούν το βλέμμα του στα παρισινά μουσεία που εκθέτουν τα δύο πορτραίτα του φίλου του Γκιστάβ Κουρμπέ. Εμφανίζονται ακόμη στις δημόσιες συζητήσεις κάποιες αιχμηρές φράσεις του – «η ιδιοκτησία είναι κλοπή», «όποιος μιλάει για ανθρωπότητα θέλει να σας εξαπατήσει». Αυτή η τελευταία ανήκει στο αρχείο των καταγγελιών της χρήσης μεγάλων λόγων με εργαλειακό και στρεβλωτικό σκοπό, σαν αυτών που αποδίδονται στη Μαντάμ Ρολάν ενώ την οδηγούσαν στη λαιμητόμο («Ω ελευθερία, πόσα εγκλήματα διαπράττονται στο όνομά σου») ή στον Σάμουελ Τζόνσον («ο πατριωτισμός είναι το τελευταίο καταφύγιο ενός καθάρματος»).

Η ανθρωπότητα μέσω αφαίρεσης

Η αρνητική αυτή φράση του Προυντόν βρήκε μια νέα ώθηση και μια αμφιλεγόμενη, ανανεωμένη τύχη όταν την οικειοποιήθηκε το 1927 ο Καρλ Σμιτ, ο οποίος μίλησε για την ιδέα της ανθρωπότητας ως μια «ανέντιμη υποκρισία», ως «ένα ιδεολογικό εργαλείο καταλληλότατο για τις ιμπεριαλιστικές επεκτάσεις ». Αυτά τα καυστικά λόγια συλλαμβάνουν την εργαλειακή χρήση του όρου, τις γλωσσικές και πολιτικές καταχρήσεις, ανάμεσα στις οποίες ξεχωρίζει η αναφορά στον «ανθρωπιστικό πόλεμο», για να υποστηριχθούν επεμβάσεις εμπνευσμένες καθαρά από τη λογική της ισχύος. Ο στοχασμός του Σμιτ συνοδεύεται από την άρνηση της «θεωρίας της αδελφοσύνης και της ισότητας», έτσι ώστε η κατασκευή της “vera humanitas”, αποδεσμευμένη από αυτές τις αναφορές, να πρέπει να αντιστοιχεί με ένα «ιδανικό φυλετικής και γαμήλιας επιλογής», που μετατρέπεται σε έναν αποκλεισμό από την ανθρωπότητα εκείνων που δεν ανταποκρίνονται σε ένα συγκεκριμένο μοντέλο, με τα βίαια αποτελέσματα που γνωρίσαμε. Αφού ξεκαθαριστεί το πεδίο από την ανέντιμη υποκρισία, το πραγματικό δεδομένο είναι η παράδοση στην πολιτική, που θα είναι απελευθερωμένη από κάθε εμπόδιο, όλων των αποκλεισμένων, που έχουν πλέον υποβαθμιστεί σε αντικείμενα.
Με τα λόγια του αυτά ο Προυντόν μοιάζει να εφιστά περισσότερο την προσοχή, ενώ στα λόγια του Σμιτ αντιλαμβάνεται κανείς ότι υπάρχει μια απόρριψη. Ξεκινά έτσι μια οικοδόμηση της ανθρωπότητας «μέσω αφαίρεσης», με μια συνεχή επιχείρηση «εκκαθάρισης» εκείνων οι οποίοι δεν θεωρούνται άξιοι να συμμετάσχουν σε αυτήν. Όμως, αυτή δεν είναι μια υπόθεση που μπορούμε να αφήσουμε στο παρελθόν, για να εφησυχάσουμε τον εαυτό μας. Ζούμε σε κοινωνίες που παράγουν αυτό που ο Ζίγκμουντ Μπάουμαν αποκάλεσε «σπαταλημένες ζωές», επιλεγμένες με κριτήρια που προέρχονται αποκλειστικά από την παραγωγική διαδικασία. Να λοιπόν ένας ορίζοντας γεμάτος με φτωχούς και ανέργους, επισφαλώς εργαζόμενους και μετανάστες, άτομα στα οποία δεν επιτρέπεται η ισότητα και η αξιοπρέπεια, που έχουν αποπεμφθεί από την ανθρωπότητα.
Ο δραματικός ρεαλισμός αυτής της διαπίστωσης, μολαταύτα, δεν μας παραπέμπει σε μια σκέψη που πρέπει να αποβάλλει, να διώξει μακριά της την επίγνωση της ανθρωπότητας. Στην απόρριψη του άλλου, στην αηδία που μπορεί να προκαλεί ο τρόπος ζωής του, η Μάρθα Νούσμπαουμ αντιτάσσει «την πολιτική της ανθρωπιάς». Στην αφαίρεση δικαιωμάτων, που είναι η συνέπεια της οικοδόμησης της ανθρωπότητας μέσω αφαίρεσης, αντιτίθεται η σκέψη της Χάνα Άρεντ, που μας θυμίζει ότι «το δικαίωμα να έχει κανείς δικαιώματα, ή το δικαίωμα κάθε ατόμου να ανήκει στην ανθρωπότητα, θα έπρεπε να είναι εγγυημένο από την ίδια την ανθρωπότητα».

Αδιάκοπη κατασκευή

Μα πώς ορίζεται η ανθρωπότητα; Ποιος μιλάει στο όνομά της; Για να απαντήσουμε πρέπει να ξεκινήσουμε από μια απλή, παρότι δεσμευτική, προϋπόθεση: Μπορεί να βρεθεί ανθρωπότητα εκεί όπου η ισότητα και η αξιοπρέπεια βρίσκουν πλήρη αναγνώριση. Βρίσκουμε μια εύγλωττη αναφορά στα λόγια της Διεθνούς: «Η Διεθνής μέλλουσα ανθρωπότητα», ωραία μετάφραση (στα ιταλικά) του αρχικού κειμένου, που λέει«l’Internationale sera le genre humain». Γιατί να υπογραμμίσουμε αυτά τα λόγια; Γιατί η ανθρωπότητα κλίνεται σε μέλλοντα χρόνο, δεν την βλέπουμε σαν ένα απλό ποσοτικό δεδομένο, σαν ένα βιολογικό σύνολο, μια ήδη υπαρκτή πραγματικότητα, που μπορούμε απλά να δεχτούμε ότι υπάρχει. Είναι κάτι που πρέπει να οικοδομείται ασταμάτητα μέσα από την κοινή και αλληλέγγυα δράση μιας πολλαπλότητας υποκειμένων, που παράγουν όχι τόσο «προστιθέμενη αξία», αλλά μια πραγματικότητα που συνεχώς «αυξάνεται». Είναι η διαδικασία που παρακολουθούμε, η διαδικασία της ανθρωπότητας που συμπεριλαμβάνει και αναγνωρίζει όλους τους άλλους, σχεδόν ανατρέποντας το συμπέρασμα του Σαρτρ, «η κόλαση είναι οι άλλοι».

Όμως, με την παγκοσμιοποίηση αυτή η ανθρωπότητα γίνεται ολόκληρη εμφανής, και είναι δυνατό να γίνει αντιληπτή ως αδιάκριτη, ως εισβολέας. Κάθε γεγονός, όσο και αν είναι μακριά, μας κάνει συμμέτοχους των όσων συμβαίνουν στα άτομα που πλήττονται από έναν σεισμό, ή από ένα τσουνάμι, σε τόπους που μέχρι χθες ήταν απόμακροι και που το επικοινωνιακό σύστημα τούς φέρνει κοντά και τους κάνει ορατούς.
Αυτό προκαλεί δράσεις αλληλεγγύης: φθάνει να σχηματίσει κανείς έναν αριθμό στο κινητό του για να στείλει μια οικονομική βοήθεια στον ασιάτη πλημμυροπαθή ή στο παιδί από την Αφρική. Όταν, όμως, αυτά τα άτομα αποκτήσουν σάρκα και οστά στα σύνορά μας , μπορεί να γίνουν αντικείμενο άρνησης. Το ίδιο συμβαίνει με τους μετανάστες, με τους φτωχούς, που τους βλέπουμε ως επιτιθέμενους ή ενοχλητικούς. Έτσι οι άλλοι ξαναγίνονται τα σημάδια μιας κόλασης από την οποία θέλουμε να ξεφύγουμε.

Στη γλώσσα των κοινών αγαθών

Ξαφνικά η ανθρωπότητα αποσυντίθεται και εξαθλιώνεται. Η μακρινή ανθρωπότητα προκαλεί ακόμη συναισθήματα και πράξεις αλληλεγγύης, η κοντινή μας ταράζει. Η ιδέα του «πλησίον» συρρικνώνεται, μοιάζει μέχρι και να πεθαίνει. Στη θέση της βρίσκουμε συχνά κλειστές κοινότητες. Όμως, αυτή η διαπίστωση μάς επιβεβαιώνει ότι η ανθρωπότητα είναι μια αδιάκοπη κατασκευή, όχι μια παρηγορητική προσέγγιση. Υπάρχουν χρήσεις της «ανθρωπότητας» που την οικοδομούν ως μια αναφορά ικανή να μας λυτρώσει από αυθαιρεσίες. Όταν μιλάμε για κληρονομιές της ανθρωπότητας, αψηφούμε κυριαρχίες και ιδιοκτησίες, που θα ήθελαν να υποτάξουν κομμάτια του κόσμου στην εξουσία και στους εγωισμούς των κρατών και των ιδιωτών, μέχρι και ό,τι είναι έξω απ’ αυτόν ως χώρος και χρόνος. Στο διάστημα δεν είναι δυνατό να επιβληθεί κρατική κυριαρχία, όπως και στο βυθό της θάλασσας ή στην Ανταρκτική.
Οι περιοχές που έχουν χαρακτηριστεί από την Unesco ως κληρονομιά της ανθρωπότητας θεωρείται ότι διέπονται από κανόνες που τις απαλλάσσουν από κερδοσκοπικές προθέσεις και που είναι προς το συμφέρον και των μελλοντικών γενεών. Έτσι αρχίζουν να διακρίνονται και τα υποκείμενα που μπορούν να μιλάνε στο όνομα της ανθρωπότητας, με συγκεκριμένα δικαιώματα, συγκεκριμένες υποχρεώσεις και ευθύνες. Εμφανίζονται τα κράτη τα οποία, έπειτα από την υπογραφή μιας κοινής συνθήκης για το διάστημα ή για το βυθό της θάλασσας, μπορούν να αντιταχθούν στις βλέψεις εκείνων που θέλουν να τα οικειοποιηθούν. Εμφανίζονται και όλα εκείνα τα άτομα στα οποία, για να προστατευθεί μια τοποθεσία ή το περιβάλλον ή μια πολιτιστική κληρονομιά, πρέπει να αποδοθεί ένα δικαίωμα λαϊκής δράσης για να εμποδίσουν τα ιδιοκτησιακά συμφέροντα να αφαιρέσουν από την ανθρωπότητα το δικαίωμα να απολαύσει αυτά τα αγαθά.
Εδώ η ανθρωπότητα αρχίζει να μιλάει τη γλώσσα των κοινών αγαθών. Το νερό και ο αέρας, το παγκόσμιο περιβάλλον και η γνώση στο Διαδίκτυο, δείχνουν ότι υπάρχουν συνάφειες που παραπέμπουν στην ίδια την επιβίωση της ανθρωπότητας, στην ύπαρξη κάθε μέλους της, άρα στην ανάγκη να αποσπασθούν αυτά τα αγαθά από μορφές ιδιοποίησης που μπορούν να προκαλέσουν την άρνηση θεμελιωδών δικαιωμάτων. Όμως η ανθρωπότητα βρίσκεται μπροστά και στην επιτακτική ανάγκη να αποσπασθεί από μετασχηματισμούς που οδηγούν προς ένα αμφιλεγόμενο μετα-άνθρωπο ή μέχρι και στην εξαφάνισή του, έπειτα από την υπερίσχυση της τεχνητής νοημοσύνης. Το θέμα της τεχνοεπιστήμης κατακτά όλο και περισσότερο τον ορίζοντα, και καταγγέλλεται το γεγονός ότι το άτομο αποστερείται της ανθρωπιάς του και προορίζεται να γίνει μια «nano- bio-info-neuro machine». Προχωρώντας σε βάθος σ’ αυτή την αχανή περιοχή, δεν βοηθά την κατανόηση η υποχώρηση στους αντίθετους εξτρεμισμούς ενός καταστροφισμού χωρίς ελπίδα και μιας άμετρης αισιοδοξίας.
Οι απαραίτητες αναλύσεις της αλλαγής, τα οφέλη της οποίας δεν θα πρέπει να τα αγνοούμε, θα πρέπει πάντα να συνοδεύονται από ένα βλέμμα προς τα πίσω με επίγνωση των πραγμάτων, διατηρώντας σταθερά στο κέντρο την ισότητα και την αξιοπρέπεια. Η ισότητα στην πρόσβαση στα οφέλη που ασταμάτητα προσφέρονται από την τεχνοεπιστήμη είναι αναγκαία προϋπόθεση για να μη γεννηθεί μια κοινωνία «κάστας». Η αξιοπρέπεια είναι απαράβατο όριο γιατί μ’ αυτήν ακριβώς μπορούμε να ξαναβρούμε αυτό που χαρακτηρίζει τον άνθρωπο, αντιδρώντας στις επιθέσεις του χθες και στις αμφισβητήσεις του σήμερα.