Το Μέτωπο της Αριστεράς (ΜτΑ) στη Γαλλία και η εμβληματική φυσιογνωμία του Ζαν Λυκ Μελανσόν, προέδρου του Κόμματος της Αριστεράς (ΚτΑ), βρέθηκαν το 2012 στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος με το ποσοστό που συγκέντρωσαν στις προεδρικές εκλογές της Γαλλίας. Το 11,1% που απέσπασε ο Μελανσόν στον ένα από τους δύο πυλώνες της ΕΕ, σωβούσης της οικονομικής κρίσης και με τη Λεπέν να επελαύνει, ενέπνευσε εκατοντάδες χιλιάδες. Η συνέχεια, δυστυχώς, δεν ήταν ανάλογη. Η λανθασμένη τακτική “ μέτωπο εναντίον μετώπου”, που υιοθετήθηκε για την αντιμετώπιση της Λεπέν, η προσωποποίηση της πολιτικής, η αξιοποίηση της δημοσιότητα για να αντισταθμιστεί η απουσία αξιοσημείωτης κομματικής βάσης, αλλά και οι διαμάχες μεταξύ Κομμουνιστικού Κόμματος και Κόμματος της Αριστεράς κατέστησαν το Μέτωπο απωθητικό. Η επιρροή του κόμματος στην κοινωνία όπως και τα ποσοστά του βαίνουν συνεχώς μειούμενα Τον περασμένο Ιούλιο διεξήχθη το 4ο συνέδριο του ΚτΑ, με τίτλο “Η λύση είναι ο λαός”. Εκεί, ο Μελανσόν εξέφρασε την επιθυμία του να είναι υποψήφιος στις προεδρικές εκλογές του 2017, ανακοινώνοντας ταυτόχρονα και την αποχώρησή του από την ηγεσία του κόμματος. Το συγκεκριμένο συνέδριο αποδεικνύεται σημείο καμπής για το κόμμα, καθώς στην προσπάθειά του να απαντήσει στη βαθιά κρίση – δική του και του Μετώπου – αποφάσισε να παρακάμψει τις πολιτικές οργανώσεις και να βοηθήσει στη σύσταση επιτροπών πολιτών, για να προετοιμαστεί η “επανάσταση των πολιτών”, μέσω ενός ιδιαίτερου μίγματος κινηματικής δράσης και θεσμικότητας. Στο σημερινό φύλλο της “Εποχής” αναδημοσιεύουμε απόσπασμα άρθρου από την ηλεκτρονική έκδοση του περιοδικού Jacobin, που αναλύει και αξιολογεί τα βασικά στοιχεία της τακτικής του ΚτΑ και του Μελανσόν.
Του Κλεμάν Πετιζάν*
Τα μέλη του ΚτΑ είναι γνωστά για την κινηματική τους δράση. Όπως αναφέρει μέλος του κόμματος: “Οι ακτιβιστές του ΚτΑ μαθαίνουν ότι πρέπει να στηρίζουνε ακόμα και τα μικρότερα κινήματα, γιατί εκεί δημιουργούνται συνειδήσεις. Οι αγώνες θεωρούνται στιγμές έντονης πολιτικοποίησης. Η στρατηγική του ΚτΑ σήμερα, είναι να αναζωπυρώσει όλες αυτές τις φωτιές. Δεν θέλει να πείθει, πλέον, τους ανθρώπους με τα επιχειρήματα και το πρόγραμμά του”.
Η κινηματική αυτή δράση παίρνει τη μορφή των επιτροπών πολιτών. Αυτές ενώνουν τα μέλη του κόμματος με συνηθισμένους, συνειδητοποιημένους ανθρώπους. Οι πολιτικές οργανώσεις είναι ευπρόσδεκτες, αλλά δεν ηγούνται. Στην ορολογία του ΚτΑ, το κόμμα είναι ο “πρόσκοπος” και η “σκανδάλη” – ο ρόλος του δεν είναι να ηγείται αλλά να βοηθά “το λαό” να οργανώνεται.
Οι επιτροπές πολιτών δεν είναι κάτι νέο. Ήταν θεμελιώδεις στη στρατηγική του Μελανσόν από την αρχή. Στη στρατηγική του ΚτΑ για την κατάληψη της εξουσίας, αυτές αποτελούν το κύριο εργαλείο και το θεμέλιο λίθο για την επανάσταση των πολιτών. Για το Μελανσόν αυτή είναι ένα ιδεολογικό εργαλείο, μια πολιτική στρατηγική και “μια πραγματικότητα της εποχής μας”, αλλά επίσης μια θεωρία που μπορεί να δώσει νόημα στο παρελθόν και να προβλέψει το μέλλον.
Πίσω, όμως, από τις ελκυστικές υποσχέσεις συμμετοχής, οριζόντιας και από τα κάτω λειτουργία, οι τοπικές επιτροπές είναι πολύ κάθετες και μη δημοκρατικές. Τα περισσότερα είναι προαποφασισμένα από τα μέλη του κόμματος˙ οι πολίτες είναι καλοδεχούμενοι να έρθουν και να συμφωνήσουν. Οι επιτροπές πολιτών έχουν αποτύχει ως εργαλείο πολιτικοποίησης. Αυτός ο εξουθενωτικός ακτιβισμός εξαντλεί τους ανθρώπους. Μένουν για μερικά χρόνια – στην καλύτερη – και μετά φεύγουν. Γι’ αυτό και τα μέλη του ΚτΑ αντικαθίστανται με γοργούς ρυθμούς.
Η άλλη πλευρά του νομίσματος
Η κινηματική δράση είναι η μια πλευρά του νομίσματος. Η άλλη είναι μια βαθιά ριζωμένη θεσμικότητα. Το παράδοξο με την επανάσταση των πολιτών που ευαγγελίζεται ο Μελανσόν, είναι ότι υπερασπίζεται μια επαναστατική ρήξη με το σύγχρονο θεσμικό πλαίσιο, ενώ την ίδια στιγμή λειτουργεί μέσω αυτού – “επανάσταση μέσω της κάλπης”. Μια επανάσταση της οποίας το αποτέλεσμα είναι μόνο εκλογικό.
Ο κύριος στόχος της θεσμικότητας του ΚτΑ είναι το υπάρχον πολιτικό καθεστώς, η Πέμπτη Δημοκρατία. Αποτέλεσμα ενός μικρού πραξικοπήματος από τον Σαρλ Ντε Γκολ, για να λυθεί η πολιτική κρίση της Αλγερίας, η Πέμπτη Δημοκρατία αντικατέστησε το κοινοβουλευτικό καθεστώς της Τέταρτης Δημοκρατίας με ένα προεδρικότερο.
Αντίθετα με το Σύνταγμα των Ηνωμένων Πολιτειών, δεν υπάρχουν καθόλου έλεγχοι ή ισορροπίες σ’ αυτό το σύστημα και η πολιτική εξουσία συγκεντρώθηκε με γρήγορο ρυθμό στα χέρια του προέδρου. Πολύ περισσότερο όταν από το 1962 και μετά, ο πρόεδρος άρχισε να εκλέγεται με καθολική ψηφοφορία. Υπάρχουν συνταγματικές προβλέψεις, που επιτρέπουν τη φίμωση του νομοθετικού σώματος, της Εθνοσυνέλευσης. Το άρθρο 49.3 του Συντάγματος, για παράδειγμα, επιτρέπει στην κυβέρνηση να περάσει νομοσχέδιο χωρίς ψηφοφορία, υπό την απειλή της άρσης της εμπιστοσύνης στην κυβέρνηση. Η μείωση της προεδρικής θητείας από τα εφτά στα πέντε χρόνια, το 2000, αύξησε ακόμα περισσότερο την εξουσία του προέδρου και μείωσε αντίστοιχα αυτή του κοινοβουλίου.
Η λύση του ΚτΑ για την κρίση του πολιτικού καθεστώτος είναι η ίδρυση της Έκτης Δημοκρατίας και η οργάνωση μιας νέας συντακτικής συνέλευσης, που ξυπνά μνήμες της αντίστοιχης του 1789 που γέννησε τη Γαλλική Επανάσταση. Η επίκληση της Έκτης Δημοκρατίας – αντικείμενο αντιπαράθεσης μέσα στο κόμμα – βασίζεται σε δυο θεμελιακές υποθέσεις: την ιδέα ότι η επερώτηση των θεσμών έχει αρκετό βάρος και ορμή για να κερδίσει ευρεία λαϊκή υποστήριξη και την υπόσχεση ότι η θεσμική αλλαγή μέσω των εκλογών είναι το κλειδί για τα καθημερινά προβλήματα των ανθρώπων.
Το κίνημα για την 6η Δημοκρατία
Το περασμένο καλοκαίρι, ο Μελανσόν επινόησε κάτι που λίγοι περίμεναν: το επονομαζόμενο Κίνημα για την 6η Δημοκρατία (M6R). Φυσικά, η επανάσταση των πολιτών και η κριτική των θεσμών της Πέμπτης Δημοκρατίας ήταν ανέκαθεν ταυτοτικά χαρακτηριστικά του ΚτΑ. Αλλά, το M6R που ο Μελανσόν ξεκίνησε μονομερώς, είναι ένα σημείο καμπής για το κόμμα.
Τι είναι το Μ6R; “ Είναι μια ιδέα μέσα σε μια ευρύτερη στρατηγική”, λέει ο Μελανσόν “ για το πώς καθίσταται ηγεμονική μια αντίληψη και η πολιτική της πρακτική. Επιτρέψτε μου να επισημάνω ότι πρόκειται για τη μεγαλύτερη συλλογή υπογραφών σ’ αυτήν τη χώρα. Μέχρι τώρα έχουμε 90.000 και πιστεύω ότι μέχρι τις 12 Σεπτέμβρη θα έχουμε 100.000”.
Αλλά στο Κίνημα για την Έκτη Δημοκρατία, αυτή δεν είναι το μέσο για πολιτική χειραφέτηση: είναι περισσότερο ο σκοπός ο ίδιος. Έτσι αναφέρεται στο κείμενο που “υιοθετήθηκε από το Μ6R κατά 90%”: “Το M6R δρα για να εγκαθιδρύσει την Έκτη Δημοκρατία, έτσι ώστε η ανθρωπότητα να μπει σε ένα μονοπάτι προς την πρόοδο. Τέτοια αλλαγή συνεπάγεται μια κοινωνική εξέγερση, μια επανάσταση των πολιτών… Η έκτη Δημοκρατία θα είναι δημοκρατική, κοινωνική, πράσινη, κοσμική, φεμινιστική και χειραφετητική. Θα εγγυάται την λαϊκή κυριαρχία σε όλους τους τομείς και την παραχώρηση νέων δικαιωμάτων για όλους”. Η Έκτη Δημοκρατία είναι ότι ονειρευόσουν, αλλά ντρεπόσουν να ζητήσεις. Και έρχεται με όλα τα δικαιώματα ενσωματωμένα!
Μια τέλεια πτώση
Το M6R επιδείνωσε την θέση του Μελανσόν εκτός κόμματος. Στα μάτια των πολλών έχει μετατραπεί σε έναν ασύδοτο πολιτικό που ρίχνει πιστολιές στον αέρα. Τον Αύγουστο του 2014, ο Μελανσόν, ανακοίνωσε στον τύπο ότι θα αποχωρούσε από τις επίσημες ηγετικές αρμοδιότητες. Αν και δεν είναι επίσημα ο ηγέτης του κόμματος, δεν έχει ξεμπερδέψει με τις εκλογές. Στην ομιλία του στο τέταρτο συνέδριο, ανακοίνωσε επίσημα ότι θα είναι υποψήφιος στις προεδρικές εκλογές του 2017, είτε σαν υποψήφιος του Μετώπου της Αριστεράς είτε όχι.
Η ατομική στρατηγική του Μελανσόν συνέπεσε με αποχωρήσεις στην ηγεσία του ΚτΑ. Ο Μαρτίν Μπιγιάρ, που υπήρξε συμπρόεδρος του ΚτΑ από το 2010, αποχώρησε τον Αύγουστο του 2014. Ο Φρανσουά Ντελαπιέ, ο υπεύθυνος της στρατηγικής και στενός φίλος του Μελανσόν, διαγνώστηκε με καρκίνο και πέθανε σε τραγικά μικρή ηλικία αυτό το καλοκαίρι.
Αυτή η απρόσμενη τροπή δημιούργησε μεγάλη σύγχυση στις γραμμές του ΚτΑ. Μεταξύ Σεπτεμβρίου 2014 και Ιανουαρίου 2015, ο σχηματισμός δεν έβγαλε ούτε μια μπροσούρα σε εθνικό επίπεδο. Επρόκειτο για σημείο – τομή, αλλά ήταν επίσης και μια τέλεια πτώση. Εκτός από τον Μελανσόν και ένα στενό κύκλο αφοσιωμένων υποστηρικτών του, κανείς δεν πιστεύει ότι το M6R αξίζει κάτι. Μια ματιά σε ιστοσελίδες συλλογής υπογραφών, αποδεικνύει ότι η συγκέντρωση 90.000 υπογραφών δεν είναι κατόρθωμα, άξιο θριαμβολογίας.
Εθνική κυριαρχία
Παρά την αποτυχία του, το M6R σηματοδοτεί μια μετατόπιση στη σκέψη του Μελανσόν – και έχει πολλαπλασιαστικές επιπτώσεις στην πολιτική του ΚτΑ. Τα τελευταία χρόνια μετατοπίζεται από την αριστερά στο λαό. Σύμφωνα με τον ίδιο, αυτό που “το σύστημα” φοβάται δεν είναι πλέον η αριστερά, αλλά ο λαός. Η “εποχή της αριστεράς” έχει αντικατασταθεί από την “εποχή του λαού”.
Αντλώντας από την λαϊκιστική γλώσσα του Ποντέμος και τη ρητορική που τροφοδότησε το ισπανικό κίνημα 15Μ και το Οccupy Wall Street, ο Μελανσόν προσπαθεί ρητορικά να αναβιώσει την τριμερή δομή του καθεστώτος, που αποτέλεσε προϋπόθεση για την επανάσταση του 1789. Η Τρίτη Κοινωνική Θέση, ο κλήρος και οι ευγενείς είναι ο λαός, τα μέσα ενημέρωσης και η “ολιγαρχία” αντίστοιχα. Η ηγεσία του ΚτΑ ακολούθησε τα βήματα του Μελανσόν, αλλά διστακτικά. Ενώ το συνέδριο αναγνωρίζει το λαό ως τη “λύση” στην τωρινή κρίση, ο εθνικός συντονιστής Ερίκ Κοκερέλ σημειώνει ότι το ΚτΑ είναι “κόμμα της ταξικής πάλης, των εργατών”.
Η έννοια του “λαού” αποκτά ακόμα μεγαλύτερη βαρύτητα, μέσω της υπερπροβολής του “έθνους” και της “εθνικής κυριαρχίας”. Το κυρίαρχο θέμα εδώ είναι η ΕΕ και το ευρώ, στον απόηχο της παράδοσης της Ελλάδας στους Ευρωπαίους δανειστές της. Αυτό που ωμά έδειξε το πείραμα της Ελλάδας, είναι ότι είναι αδύνατον να έρθεις σε ρήξη με τη λιτότητα μέσα στο νεοφιλελεύθερο πλαίσιο των ευρωπαϊκών θεσμών. Εξ ου και η απόφαση του ΚτΑ να εργαστεί πάνω σε ένα σχέδιο Β. Αν το πρόγραμμα του ΚτΑ αποδειχθεί αδύνατον να εφαρμοστεί μέσα στο υπάρχον θεσμικό πλαίσιο και αν οι συνθήκες δεν μπορούν να αναθεωρηθούν ριζικά, υπάρχει μια εναλλακτική πορεία: έξοδος από την ευρωζώνη, οικοδόμηση μιας εναλλακτικής συμμαχίας με άλλες ευρωπαϊκές κυβερνήσεις που είναι αντίθετες με τη λιτότητα και καταστροφή της ένωσης.
Η υπεράσπιση της εθνικής κυριαρχίας βρισκόταν στο κέντρο της ανάλυσης του μειοψηφήσαντος κειμένου, που πήρε το 45% των ψήφων του συνεδρίου. Ένας από τους ηγέτες του, ο Ραμζί Κεμπαϊλί, σημειώνει ότι “το ΚτΑ υπερασπίζεται την έννοια της εθνικής κυριαρχίας, όχι με μια εθνικιστική διάθεση, αλλά υπό μία νέα έννοια: το γαλλικό έθνος είναι ο λαός˙ επιστρέφουμε στην έννοια που είχε ο όρος κατά τη διάρκεια της Γαλλικής Επανάστασης” Είναι αμφισβητούμενο, αν η επιστροφή στη Γαλλική Επανάσταση θα φέρει ένα καινούργιο περιεχόμενο σε ένα τόσο φορτισμένο πολιτικά όρο.
Προς ένα στενόμυαλο πατριωτισμό
Πέρα απ’ αυτό, στο γαλλικό πολιτικό πλαίσιο, η εθνική κυριαρχία και η στάση των υπέρμαχών της, συνήθως, σχετίζεται με την δεξιά: ξενοφοβία, λατρεία του νόμου, της τάξης και του στρατού, δυσφορία για τη μειούμενη επιρροή της Γαλλίας στον κόσμο κοκ. Είναι η επιστροφή στην υπεράσπιση της εθνικής κυριαρχίας η μοίρα όλων των αριστερών παραφυάδων του Σοσιαλιστικού Κόμματος;
Ο Μελανσόν και το ΚτΑ δεν είναι προφανώς Μαρίν Λεπέν και Εθνικό Μέτωπο. Αλλά η χρήση της εθνικής κυριαρχίας στην απόφαση του συνεδρίου – μια επιλογή που ξεσήκωσε αποδοκιμασίες από το σώμα – σηματοδοτεί μια περαιτέρω μετατόπιση προς ένα στενόμυαλο πατριωτισμό.
Στο λόγο του Μελανσόν, αυτός ο αναχρονιστικός αριστερός πατριωτισμός έχει μετατραπεί σε μια ανησυχητική εθνικιστική κριτική προς τη Γερμανία. Το βιβλίο του, Η ρέγκα του Μπίσμαρκ, ενστερνίζεται το φθηνότερο αντιγερμανισμό. Σ’ αυτό δεν κατακεραυνώνει τις κυβερνήσεις λιτότητας, τη νεοφιλελεύθερη διαχείριση του κεφαλαίου και τη νεοφιλελεύθερη λογική της κοινωνικοποίησης των ζημιών και της ιδιωτικοποίησης των κερδών, αλλά τη Γερμανία. Οι ευρωπαϊκοί θεσμοί και ο ευρωπαϊκός καπιταλισμός περιορίζεται στη Γερμανία και η Γερμανία στη Μέρκελ. Πράγματι, η τρόικα μιλά γερμανικά, αλλά το ΔΝΤ μιλά γαλλικά.
Δίνοντας προτεραιότητα στο “λαό” και το “έθνος”, και όχι σε μια πιο εμπειρική κατανόηση των κοινωνικών δυνάμεων, ξεγράφει το συσχετισμό δύναμης πίσω από την πολιτική πάλη. Υπονομεύει την πάλη των τάξεων μέσα στη Γαλλία και την επίθεση που δέχεται η εργασία και το κοινωνικό κράτος, από τους καπιταλιστές και την κύρια οργάνωσή τους, το MEDEF (Κίνημα των επιχειρηματιών της Γαλλίας).
Ο “λαός” είναι μια ευρεία έννοια που υποβαθμίζει την πολύπλοκη λειτουργία των μηχανισμών καταπίεσης. Ένα κλασσικό παράδειγμα αντιρατσιστικής κριτικής που δέχθηκε η ρητορική του κινήματος του 99% είναι το ακόλουθο: θα πρέπει να διαδηλώσουμε μαζί με τους μπάτσους, επειδή βρίσκονται και αυτοί στο 99%; Αντίστοιχα, το δίπολο “λαός” εναντίον “συστήματος” δεν επιτρέπει την ανάλυση των τακτικών συμμαχιών με μερικά από τα τμήματά του, ούτε την κατανόηση των αντιφατικών τάσεων που τον διαπερνούν.
Τέλος, ο ισχυρισμός ότι η “λύση είναι ο λαός”, παραμερίζει το ερώτημα της οικοδόμησης συλλογικών, δημοκρατικών οργανώσεων και θεσμών που επερωτούν την κυρίαρχη τάξη μακροπρόθεσμα. Η πολιτική πάλη δεν είναι μια στιγμιαία αποκάλυψη.
Όπως επισημαίνουν η Καταρίνα Πρίντσιπε και ο Νταν Ράσσελ, “μια βιώσιμη αριστερή στρατηγική για τη λήξη της λιτότητας δεν μπορεί να αντισταθμίζει το πολιτικό με το κοινωνικό: μια πολιτική εναλλακτική πρέπει να βοηθάει στη δημιουργία της δικής της κοινωνικής βάσης”. Ο Μελανσόν και το ΚτΑ έχουν τέτοια εμμονή με τα εκλογικά χρονοδιαγράμματα και τις νίκες, που δεν συμπεριλαμβάνουν στην εικόνα την κοινωνία.
Η Γαλλία βαριέται
Ο Μελανσόν ήταν ανέκαθεν o θεμέλιος λίθος της αρχιτεκτονικής του ΚτΑ, ο χαρισματικός του ηγέτης και ο ιθύνων νους. Από την ίδρυσή του, τα μέλη του ΚτΑ επαναλαμβάνουν ότι το κόμμα δεν είναι ο σκοπός. Και το μόνο πράγμα που έδινε ώθηση στο κόμμα ήταν η δυναμική του Μετώπου.
Σήμερα, ο Μελανσόν έχει αποχωρήσει από την ηγεσία του κόμματος και εστιάζει σχεδόν αποκλειστικά σε ένα θνησιγενές λαϊκιστικό “κίνημα”˙ το ΜτΑ βρίσκεται σε τέλμα και πολλά μέλη του είναι κουρασμένα και αποθαρρυμένα. Τι μέλλει γενέσθαι, λοιπόν;
Είναι πολύ πιθανό το ΚτΑ να λειτουργήσει σαν ένα ακέφαλο κοτόπουλο – να κινείται αδιάκοπα για κάποιο διάστημα (μέχρι, ας πούμε, τις προεδρικές εκλογές του 2017) και μετά, λόγω της εξάντλησης να πεθάνει.
Το πρόβλημα είναι ότι και τα υπόλοιπα αριστερά κοτόπουλα δεν τα πάνε πολύ καλύτερα. Συρρικνώνονται συνεχώς, δεν έχουν επαφή με τους εργαζόμενους και οι πολιτικές τους δεν εμπνέουν καθόλου. Αλλά, όπως συμβαίνει πάντα με την πολιτική πάλη, δεν μπορείς να αποκλείσεις τίποτα. Το Μάρτη του 1968, η Le Mond έγραφε στο κύριο άρθρο της, ότι η “Γαλλία βαριέται”. Λίγους μήνες μετά, ο Μάης του ‘68 ήταν γεγονός.
Μετάφραση από τα Αγγλικά
Πέτρος Κοντές
*Ο Κλεμάν Πετιζάν είναι υποψήφιος διδάκτορας αμερικανικού πολιτισμού στο Παρίσι και μέλος της αριστερής οργάνωσης Ensemble!.
