Την προηγούμενη Κυριακή 4 Ιανουαρίου, στις 9 το πρωί, η Περιοχή Πληροφοριών Πτήσεων της χώρας (Athinai FIR) πάγωσε. Σε μέρος των δικτύων μεταφοράς σημάτων φωνής από το Κέντρο Ελέγχου Περιοχής Αθηνών-Μακεδονίας προς τα Κέντρα Εκπομπής-Λήψης της Υπηρεσίας Πολιτικής Αεροπορίας (ΥΠΑ), διαπιστώθηκε ταυτόχρονη διέγερση και ενεργοποίηση σε συστήματα πομποδεκτών σε όλη την Ελλάδα. Στις Half Duplex επικοινωνίες (όπως π.χ. τα Walkie Talkie) διεγείρουμε τον πομπό πατώντας το κουμπί «Push to talk -PTT», για να μιλήσουμε και μετά το αφήνουμε, ώστε να ακούσουμε την απάντηση της άλλης πλευράς. Όσες συσκευές εμφάνισαν ξαφνική διέγερση, δεν μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν από τον Έλεγχο Εναέριας Κυκλοφορίας. Πέραν των προβλημάτων στο δίκτυο μεταφοράς σημάτων φωνής, εμφανίστηκαν το ίδιο χρονικό διάστημα διακοπές σε τηλεφωνικές γραμμές μέσω μισθωμένων κυκλωμάτων και στα υπηρεσιακά emails, που σταμάτησαν γύρω στις 5 το απόγευμα, της ίδιας μέρας.
Κάθε φορά που μια βλάβη, ένα μεγάλο τεχνικό γεγονός ταράζει την καθημερινότητα, επανέρχεται το ίδιο, γνώριμο μοτίβο: Η κοινωνία ζητά μια απλή, άμεση και οριστική εξήγηση: «Τι χάλασε;», «Ποιος είναι ο υπεύθυνος;». Οι ερωτήσεις αυτές είναι ανθρώπινες και θεμιτές. Το πρόβλημα ξεκινά όταν απαιτούμε απαντήσεις που η πραγματικότητα, λόγω της πολυπλοκότητάς της, δεν μπορεί να προσφέρει χωρίς να παραμορφωθεί.
Οι άνθρωποι τείνουν να προτιμούν τις απλές αναλύσεις για έναν συνδυασμό ψυχολογικών, γνωστικών και κοινωνικών λόγων. Οι απλές εξηγήσεις απαιτούν λιγότερη σκέψη, μειώνουν την αβεβαιότητα και το άγχος και γενικά λειτουργούν καλύτερα ως αφηγήματα. Επιπλέον, η πολυπλοκότητα δεν φέρνει κοινωνική «ανταμοιβή». Σπάνια κανείς κερδίζει τη συμπάθεια λέγοντας: «Είναι σύνθετο και δεν έχουμε ακόμα όλα τα δεδομένα για να συμπεράνουμε με ασφάλεια». Αντίθετα, η απλούστευση, είναι ικανή να εμπνεύσει εμπιστοσύνη, ακόμα και αν λέει κάτι εντελώς ψευδές.
Η πρόσφατη αστοχία στο FIR της Αθήνας αφορά πολύπλοκα συστήματα, σχεδιασμένα να λειτουργούν με εφεδρείες, αυτοματισμούς και κυρίως, πολλαπλές δικλείδες ασφαλείας. Σημαντικό μέρος του δημόσιου διαλόγου κινήθηκε αυτόματα προς την αναζήτηση ενός μοναδικού «ενόχου»: Μιας τεχνολογίας, ενός υπεύθυνου, μιας αστοχίας. Όμως συχνά αυτό που εκλαμβάνεται ως «κατάρρευση» είναι στην πραγματικότητα μια ελεγχόμενη απώλεια λειτουργίας, ώστε να αποφευχθεί ένα πολύ σοβαρότερο σενάριο.
Στο πρόσφατο συμβάν στο ελληνικό FIR, η δήλωση «έπεσε το FIR» δημιούργησε την εντύπωση παταγώδους αποτυχίας. Όμως η εναέρια κυκλοφορία σε διεθνές επίπεδο δεν είναι ένα μονολιθικό σύστημα, το οποίο ή λειτουργεί ή δεν λειτουργεί. Είναι ένα πλέγμα επικοινωνιών, ραδιοβοηθημάτων, συστημάτων επιτήρησης (ραντάρ), λογισμικών, διαδικασιών και ανθρώπινων ρόλων. Όταν ένα υποσύστημα παρουσιάσει αστοχία, ο σκόπιμος περιορισμός των πτήσεων για λόγους ασφάλειας δεν ισοδυναμεί με αποτυχία του συστήματος, αλλά με την επιβεβαίωση ότι οι δικλείδες ασφαλείας λειτουργούν.
Σε αυτό το πλαίσιο, οι προβλεπόμενες διαδικασίες ασφαλείας δεν είναι «υπεκφυγή». Είναι μια ενδεδειγμένη και υπεύθυνη απόφαση ενός συστήματος όπου άνθρωποι με βάση τους ρόλους τους, την εκπαίδευση και την πολυετή εμπειρία τους, επέλεξαν τη μέγιστη ασφάλεια αντιμετωπίζοντας μια έκτακτη συνθήκη. Η μείωση της χωρητικότητας ή οι καθυστερήσεις δεν είναι ένδειξη ανικανότητας, είναι συνειδητή επιλογή με μοναδικό γνώμονα την προστασία της ανθρώπινης ζωής.
Γιατί, λοιπόν, αυτή η απάντηση δεν ικανοποιεί; Ίσως επειδή η κοινωνία δυσκολεύεται να αποδεχθεί ότι σε πολύπλοκα συστήματα δεν υπάρχει πάντα απλή αιτία και απλή λύση. Το πραγματικό ερώτημα είναι αν διασφαλίστηκε σε όλα τα στάδια ο κύριος σκοπός της ύπαρξης του συστήματος: Η ασφάλεια των πτήσεων.
Ο υπάρχων εξοπλισμός της ΥΠΑ, παρά την παλαιότητά του, λειτουργεί αποτελεσματικά αποκλειστικά και μόνο χάρη στη διαρκή συντήρησή του από τους εξειδικευμένους ηλεκτρονικούς μηχανικούς που στελεχώνουν την ΥΠΑ. Ο εξοπλισμός, σύμφωνα με δηλώσεις του διευθυντή Υποδομών Αεροναυτιλίας, λειτούργησε αποτελεσματικά και εντός των προδιαγραφών του κατά τη διάρκεια του συμβάντος και υποστήριξε χωρίς καμία διακοπή όλες τις προβλεπόμενες διαδικασίες ασφαλείας. Επίσης, δεν είναι βέβαιο, ακόμα και αν νέος και σύγχρονος τηλεπικοινωνιακός εξοπλισμός είχε μπει σε επιχειρησιακή λειτουργία, ότι η βλάβη του τηλεπικοινωνιακού δικτύου με τον τρόπο που προέκυψε θα είχε αποφευχθεί.
Ο Διεθνής Οργανισμός Πολιτικής Αεροπορίας (ICAO) τα τελευταία χρόνια έχει μετατοπιστεί από τη λογική «θα πέσουν κεφάλια»/«who to blame» στη λογική «πώς θα αντιμετωπιστεί»/«how to fix it», προσέγγιση που και η ΥΠΑ ακολουθεί. Kάθε τέτοιο συμβάν οφείλει να λειτουργεί και ως μάθημα ώστε να γίνουμε πιο ανθεκτικοί. Αυτή η εξωτερική ως προς τον εξοπλισμό βλάβη ανοίγει μια νέα συζήτηση αναφορικά με το δίκτυο που η ΥΠΑ χρησιμοποιεί. Αυτή είναι ίσως η σημαντικότερη διαπίστωση, που δυστυχώς χάθηκε μέσα στον θόρυβο της απλουστευτικής κριτικής. Αν το πόρισμα της επιτροπής καταλήξει ότι οι πομποί διεγέρθηκαν ακούσια, μήπως το πρόσφατο περιστατικό δείχνει ότι πρέπει η ΥΠΑ να εξετάσει σοβαρά τη δημιουργία ενός ιδιόκτητου, εφεδρικού, πλήρως ανεξάρτητου τηλεπικοινωνιακού δικτύου;
Σε έναν κόσμο αυξανόμενης πολυπλοκότητας, χρειάζεται νηφάλια ανάλυση και η βούληση να μαθαίνουμε από την εξέταση των συμβάντων· όχι να τα απλοποιούμε μέχρι να χάσουν το νόημά τους. Τέλος, ας θυμόμαστε πάντα ότι δεν υπάρχει σύστημα που «δεν σπάει, δεν χαλάει». Ο ανθρώπινος παράγοντας και η στελέχωση είναι αυτά που εξασφαλίζουν την ασφάλεια των πτήσεων.
