Φωτο: Φανή Τρύψανη / Eurokinissi
Υπάρχει αληθινή ζωή στην ψεύτικη; «Όχι», αποφάνθηκε τη δεκαετία του 1940 o Τέοντορ Αντόρνο. Άπαξ και βρεθείς στοn βούρκο ενός «ψεύτικου ντουνιά», όπως τον καπιταλιστικό, είναι αδύνατο να βγεις από αυτόν άσπιλος και αμόλυντος.
«Ναι», αντέτεινε, πιο διαλεκτικά, ο Αλέξης Τσίπρας. Τότε, όταν έκανε αντιμνημονιακό αγώνα. Ψεύτικο ήταν το οικονομικό και πολιτικό κατεστημένο του Eurogroup. Αληθινή, αντίθετα, ήταν η μάχη που έδινε ο ίδιος εναντίον του. Ο «δύσκολος συμβιβασμός», που εκμαίευσε από τους δανειστές στις 13 Ιουλίου στις Βρυξέλλες, επέτρεπε μια «έντιμη» επιβίωση σ’ ένα εξ ολοκλήρου «ανέντιμο» περιβάλλον.
Απάτη, αυταπάτη, μετάλλαξη
Το τι ακριβώς είχε στο κεφάλι του εκείνες τις ημέρες ο Τσίπρας, μόνο ο ίδιος το ξέρει. Οι πολιτικές μεταπτώσεις του κατά τη διάρκεια των «Ιουλιανών» δείχνουν πάντως, ότι είχε γίνει έρμαιο των κυμάτων πίεσης που δεχόταν από το εξωτερικό –κυματοθραύστης πάντως δεν ήταν.
Πίεση από παντού. Και ακόμα μεγαλύτερη σύγχυση. Αυτή ήταν, κατά τη γνώμη μου, η μήτρα ενός απολογητικού μύθου του ΣΥΡΙΖΑ, που περιείχε στοιχεία πολιτικής απάτης, αλλά κυρίως αυταπάτης, που λειτούργησε εξίσου διαλυτικά με τη συνθηκολόγηση. Απάτη ήταν ο ισχυρισμός του ΣΥΡΙΖΑ, ότι έβγαλε τη χώρα από τα μνημόνια, ενώ ήταν εκείνος που υπέγραψε το τρίτο μνημόνιο, και ενώ ταυτόχρονα οι εκατοντάδες εφαρμοστικοί νόμοι των τριών μνημονίων σφράγιζαν στο διηνεκές το οικονομικό καθεστώς της χώρας. Η αυταπάτη: Η έμμονη ιδέα του ΣΥΡΙΖΑ, ότι παρά την «παρασπονδία» του διατηρούσε ένα «ηθικό πλεονέκτημα» έναντι των άλλων κομμάτων όπως και την παλιά του αξιοπιστία.
Λίγα λόγια για τα «Ιουλιανά» του 2015: Τα γεγονότα είναι γνωστά –παροξυσμός της στρατηγικής της έντασης εκ μέρους των δανειστών, ατμόσφαιρα καθεστώτος εκτάκτου ανάγκης λόγω των capital controls, δημοψήφισμα, συμβούλιο των πολιτικών αρχηγών, συνθηκολόγηση. Κάθε ένα από αυτά είχε αντίστοιχο ψυχολογικό αποτύπωμα, που στην αλληλουχία τους λειτούργησαν σαν σκωτσέζικο ντους: πρώτα φόβος ενώπιον της επίθεσης των δανειστών, ύστερα ελπίδα με το δημοψήφισμα, τέλος ψυχρολουσία λόγω της συνθηκολόγησης. Ο επακόλουθος απολογητικός μύθος απέβλεπε μεταξύ άλλων στην ψυχολογική αποφόρτισh των υπαιτίων της.
Από κανέναν μύθο δεν λείπει ένας κόκκος αλήθειας. Στην περίπτωση του ΣΥΡΙΖΑ αυτός ήταν η καταπολέμηση της ανθρωπιστικής κρίσης. Τα μέτρα της κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ στον τομέα της υγείας, της στήριξης των λιμοκτονούντων πολιτών, κλπ., έσωσαν ζωές και επέτρεψαν στην κοινωνία, όπως ορθά ειπώθηκε, να κρατηθεί όρθια.
Ο κεντρικός χαρακτήρας του μύθου ήταν όμως διαφορετικός. Στον πυρήνα του βρισκόταν ένα πολιτικό σκάνδαλο: Η «ψυχρή» μετάλλαξη της αντιμνημονιακής πολιτικής σε μνημονιακή. Και στην περιφέρειά του μια επιχείρηση εξωραϊσμού, που ήθελε να δείξει, ότι δεν υπήρχε εναλλακτική λύση σε αυτήν τη μετάλλαξη.
Υπεροχή και κατάρρευση
Το δημοψήφισμα δεν ήταν μια επιτυχία του ΣΥΡΙΖΑ σαν τις άλλες. Από τον Νίκο Πουλαντζά ξέρουμε, ότι μια τάξη συγκροτείται βασικά στην πράξη, στην καθημερινή πρακτική της και στη σύγκρουσή της με άλλες τάξεις. Μέσω αυτής της πράξης μπορούν τα υποτελή στρώματα του πληθυσμού να βρουν τον συνήθως χαμένο εαυτό τους, να γίνουν πολιτικά συνειδητοποιημένη τάξη. Περισσότερη συνειδητή πολιτικοποίηση δεν γίνεται: Το δημοψήφισμα ήταν το αποκορύφωμά της, το «όχι» το άμεσο παράγωγό της.
Το «όχι» αυτό έδειξε κατά τα άλλα, ότι και ο συσχετισμός δυνάμεων δεν είναι θέμα στατιστικής –αν ήταν έτσι, τότε η Αριστερά θα ήταν για πάντα χαμένη από χέρι, αλλά συγκροτείται επίσης κατά την σύγκρουση των αντιπάλων: Στο δημοψήφισμα ο ΣΥΡΙΖΑ απέκτησε μια υπεροχή έναντι των δανειστών, που ήταν εντελώς αναντίστοιχη προς τις υλικές του ρεζέρβες –σε πληθυσμό, σε οικονομικά αποθέματα, σε διεθνείς συμμαχίες. Η πανευρωπαϊκή ακτινοβολία του δημοψηφίσματος έβαλε προφανώς σε δεύτερο πλάνο την υλική ηγεμονία των δανειστών.
Η κοινή λογική λέει, ότι ο Τσίπρας θα έπρεπε να κάνει εξαντλητική χρήση αυτού του ανεκτίμητου διαπραγματευτικού ατού. Αντί γι αυτό προτίμησε να το απεμπολήσει και να πάει στις 12 Ιουλίου στις Βρυξέλλες κυριολεκτικά «σαν ξυπόλητος στα αγκάθια». Οι συνέπειες ήταν αναμενόμενες. Ο Τσίπρας ήρθε αντιμέτωπος με μια ευρωπαϊκή διπλωματία, που έχει το καλύτερο know how στις τεχνικές της ραδιουργίας και του εκβιασμού. Η κατάρρευσή του ήταν και αποτέλεσμα της απόφασής του, να μην φορέσει το σωσίβιο του δημοψηφίσματος.
Ήταν το δημοψήφισμα εγγύηση επιτυχίας; Άδηλο. Οι επικριτές/ριές του έχουν δίκιο όταν λένε, ότι οι δανειστές συνέχιζαν να έχουν το πάνω χέρι. Εκείνο που υποτιμούν όμως είναι, ότι ο Τσίπρας είχε τον Ιούλιο του 2015 με το μέρος του το momentum, το πολιτικό πλεονέκτημα, που με την κατάλληλη εκμετάλλευσή του θα μπορούσε ίσως να αποφύγει το διαγραφόμενο χείριστο δυνατό κακό –το ξεπούλημα της κρατικής περιουσίας και της κυριαρχίας της χώρας.
Αλλά ούτε γι αυτό υπάρχει βεβαιότητα. Όπως ούτε και για την περίπτωση, που ο ΣΥΡΙΖΑ προκήρυσσε, αμέσως μετά το δημοψήφισμα, νέες εκλογές με στόχο, ενόψει ενός σίγουρου εκλογικού θριάμβου, να ενισχύσει περαιτέρω τη διαπραγματευτική του ισχύ. Αλλά ακόμα και η τυχόν παραίτησή του από μια μνημονιακά υποτελή κυβέρνηση, δεν θα σήμαινε καταστροφή: Από τη μια θα μπορούσε έτσι να διατηρήσει το (αυξημένο) πολιτικό του κεφάλαιο, από την άλλη να αντιστρατεύεται ελεύθερα ως πανίσχυρη αντιπολίτευση την κυβέρνηση των δανειστών –χώρια που θα απαλλασσόταν από το βαρίδι των ΑΝΕΛ.
Εν κατακλείδι, ούτε η επιστροφή στην εξουσία τον Σεπτέμβριο του 2015 είναι per se απορριπτέα. Η κυβέρνηση Τσίπρα ΙΙ. θα μπορούσε να δρα αξιοπρεπώς, αν επιχειρούσε, κατά την επιταγή του Βάτσλαβ Χάβελ, «να ζήσει μια ζωή στην αλήθεια». Αντί γι αυτό προτίμησε να λέει τη μέρα νύχτα, να κάνει push back στον Έβρο και το Αιγαίο και να στείλει το δημοψήφισμα στα Τάρταρα. Τα πτώματα αυτά στο υπόγειό του ήταν από τις βασικές αιτίες της επακόλουθης ανυποληψίας του.
Γεγονός είναι, ότι όλα αυτά τα σενάρια βρίσκονταν πάντα υπό την αίρεση του grexit, που κατά την περίοδο των «Ιουλιανών» είχε κυριαρχική παρουσία. Ήταν η πραγματοποίησή του πιθανή; Ο Βόλφγκανγκ Σόιμπλε το ήθελε, αν και κατά ορισμένους ειδικούς, το χρησιμοποιούσε κυρίως ως μοχλό πίεσης. Ο τελευταίος λόγος ανήκε πάντως στην Άνγκελα Μέρκελ, η οποία δεν το απέκλειε, επέμενε όμως, ότι τη σχετική απόφαση θα πρέπει να την πάρει αποκλειστικά η θιγόμενη χώρα, η Ελλάδα. Και δεδομένου ότι η «φωνή της Ελλάδας», ο Τσίπρας, ήταν κατηγορηματικά εναντίον του, το grexit περνούσε αναγκαστικά στα αζήτητα.
Άρνηση της πραγματικότητας
Περασμένα, ξεχασμένα;
Όχι, για την Καθημερινή, που χρησιμοποίησε την δεκάτη επέτειο του δημοψηφίσματος α) για να αποκαταστήσει την χαμένη τιμή της Άνγκελα Μέρκελ, της εμπνεύστριας της πιο απεχθούς μορφής των μνημονίων και β) για να δώσει το έναυσμα στο ελληνικό μνημονιακό κατεστημένο να διαλύσει και τα τελευταία υπολείμματα του ΣΥΡΙΖΑ.
Ναι, για μεγάλο μέρος της Αριστεράς. Αυτή προέκρινε την (ένοχη) σιωπή. Δείχνοντας έτσι, ότι βλέπει και σήμερα το δημοψήφισμα σαν αποπαίδι, κοινώς «μούλικο», αντί να το κολλήσει σαν σήμα τιμής στο πέτο της.
Στρουθοκαμηλισμός σημαίνει, ως γνωστό, άρνηση της πραγματικότητας. Αυτό κάνει σήμερα η αναφερθείσα Αριστερά, που κλείνει τα μάτια της στην αλήθεια και στην επικαιρότητα του δημοψηφίσματος. Προτιμώντας έτσι μια ψεύτικη ζωή στην αληθινή, αντί μια αληθινή στην ψεύτικη. Και μετατρέποντας την κρίση της σε ατέλειωτο σίριαλ.
