Προβληματικά σημεία της κατάργησης των μειωμένων συντελεστών ΦΠΑ στα νησιά
Καθώς κυλούν οι πρώτες μέρες της κατάργησης των μειωμένων συντελεστών σε έξι νησιά του Αιγαίου (Ρόδο, Σαντορίνη, Μύκονο, Νάξο, Πάρο και Σκιάθο) ολοκληρώνοντας την πρώτη φάση του μνημονιακού μέτρου, οι επιπτώσεις και τα προβληματικά σημεία του μέτρου αιωρούνται. Πρόθεση του άρθρου είναι η ανάδειξη ορισμένων εξ αυτών, παραβλέποντας την αμφισβητήσιμη ωφέλεια ενός μέτρου αύξησης της έμμεσης φορολόγησης, αναδεικνύοντας την αδιαμφισβήτητη γεωγραφική και κοινωνική διάσταση του ζητήματος, υιοθετώντας μία προσέγγιση με ορίζοντα την κοινωνικό-χωρική δικαιοσύνη.
Θέτουμε ως παραδοχή τη σημείωση του Ντ. Χάρβεϊ (2009:99) ο οποίος, εντοπίζοντας τις μεθοδολογικές δυσκολίες προς αυτή την κατεύθυνση, σημειώνει ότι μια δίκαιη κατανομή μεταξύ εδαφών σε μια συγκεκριμένη κλίμακα δεν σημαίνει απαραίτητα και μία δίκαιη κατανομή σε άλλο χωρικό επίπεδο ή μεταξύ των ατόμων. Αυτή η σημείωση αναδεικνύει, αφενός, την πολυπλοκότητα του ζητήματος που τέθηκε και το διαπερνά εξ ολοκλήρου, αφετέρου, τον απλουστευτικό τρόπο με τον οποίο τελικώς αντιμετωπίστηκε.
Πρώτη και σημαντικότερη παρατήρηση είναι οι σημαντικές ενδείξεις που υπογραμμίζουν τον επαναπροσδιορισμό του στόχου. Πιο συγκεκριμένα, με την υπάρχουσα μορφή το μέτρο δεν απευθύνεται-πλήττει τόσο τον τουρίστα όσο τον κάτοικο. Βασική ένδειξη είναι η, «ηθελημένη» όπως αποδεικνύεται, αποτυχία να απορροφήσει τα σημαντικά οφέλη από την πηγή οικονομικής συσσώρευσης και τις αναπτυξιακές δυναμικές των νησιών, πόσω μάλλον να διακρίνει τις ανισότητες και τις αποκλίσεις που εντοπίζονται στο ύψος των κερδών από τον τουρισμό. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα της Μυκόνου, στην οποία σύμφωνα με σχετικό άρθρο του Βασίλη Κώτση (στην εφημερίδα «Το Βήμα») για το καλοκαίρι του 2012:
«….για πρώτη φορά εφέτος οι επισκέπτες υψηλού εισοδήματος που καταναλώνουν αφειδώς και αφήνουν το αποτύπωμά τους στο νησί είναι περισσότεροι από ποτέ. Σύμφωνα με στοιχεία από το Αεροδρόμιο της Μυκόνου, τα ιδιωτικά αεροπλάνα που προσγειώθηκαν εκεί το διάστημα Ιουλίου – Αυγούστου ήταν περισσότερα από αυτά που προσγειώθηκαν στο Ελευθέριος Βενιζέλος!.. Με μια συντηρητική εκτίμηση, ο τζίρος στη Μύκονο το πεντάμηνο Μαΐου – Σεπτεμβρίου ξεπερνά το 1 δισ. ευρώ, ή αλλιώς το 0,5% του ΑΕΠ της χώρας. Τα τελευταία χρόνια, δύο κλαμπ του νησιού βραβεύτηκαν από πολυεθνική εταιρεία ποτών, καθώς η κατανάλωση τεκίλας είναι η μεγαλύτερη σε όλη την Ελλάδα».
Επομένως, αν και το συγκεκριμένο μέτρο προβλήθηκε ως μέσο αύξησης των δημοσίων εσόδων αξιοποιώντας το δυναμικό κλάδο του τουρισμού, τελικώς το αντικείμενο φορολόγησης μετατοπίστηκε από το τουριστικό προϊόν, και ειδικότερα τις επιχειρήσεις που αποκομίζουν σημαντικά κέρδη (τουριστικά καταλύματα, επιχειρήσεις διασκέδασης), στα προϊόντα που κατευθύνονται προς τους κατοίκους και τις επιχειρήσεις. Άμεση συνέπεια αυτού, είναι η παράβλεψη χωρικά εντοπισμένων πόλων συγκέντρωσης κεφαλαίου, υπό τη μορφή τόσο τουριστών με υψηλό εισοδηματικό προφίλ όσο και μεγάλων και πολυτελών τουριστικών καταλυμάτων. Οι αιτίες αυτού του αναπροσανατολισμού μπορούν πιθανότατα να αναζητηθούν είτε στους υπερεθνικούς θεσμούς, είτε στις εσωτερικές διαμάχες και τις διαμαρτυρίες των επιχειρηματικών φορέων.
Άνισο γεωγραφικά και κοινωνικά
Εν συνεχεία, έχοντας άμεση σχέση με την προηγούμενη ανάλυση, εντοπίζεται ο οριζόντιος χαρακτήρας του μέτρου τόσο γεωγραφικά όσο και κοινωνικά. Η ίση (κάτι διαφορετικό από τη δίκαιη) αύξηση των συντελεστών αναμένεται να πλήξει άνισα τόσο γεωγραφικά τα νησιά, όσο και κοινωνικά τους κατοίκους και τους τουρίστες, καθώς το οικονομικό αποτύπωμα του τουρισμού διαφέρει τόσο μεταξύ των νησιών όσο και μεταξύ των κατοίκων κάθε νησιού. Ταυτόχρονα, διαφοροποιείται σημαντικά η τουριστική κατανάλωση, καθώς είναι άνισα χωρικά αλλά και κοινωνικά μεταξύ των τουριστών κατανεμημένη, με το μέτρο να μην ενσωματώνει τις αποκλίσεις στο εισοδηματικό προφίλ των τουριστών, επηρεάζοντας τις χαμηλές κοινωνικές τάξεις που συνήθως επιλέγουν λιγότερο «πρωτοκλασάτα» νησιά. Όσο για τους κατοίκους, η αύξηση στο κόστος διαβίωσης και η μείωση της ανταγωνιστικότητας των παραγόμενων προϊόντων λόγω των αυξήσεων αναμένεται να επηρεάσει σημαντικά τη διαβίωσή τους, και ιδιαίτερα τις πιο αδύναμες κοινωνικές ομάδες (συνταξιούχοι) και την εργατική τάξη (επαγγέλματα και δραστηριότητες οι οποίες δεν εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τον τουρισμό, όπως των ψαράδων). Προς αυτή την κατεύθυνση, η κυβέρνηση δεσμεύτηκε να θεσπίσει «κατάλληλα και στοχευμένα μέτρα, για την αποζημίωση των κατοίκων εκείνων που έχουν περισσότερη ανάγκη» (www.mnec.gr/, 28-9-2015).
Η έννοια της νησιωτικότητας
Ένα ακόμη βασικό στοιχείο είναι η συμβολή του μέτρου στην αποδόμηση της έννοιας της νησιωτικότητας. Οπωσδήποτε η διαχείρισή της, υπό την οπτική της συγκεκριμένης νομοθετικής ρύθμισης, ήταν ασαφής εξαιτίας της περιορισμένης ισχύος σε ένα ορισμένο αριθμό νησιών. Η εξαίρεση των νησιών του Ιονίου, του Σαρωνικού και της Κρήτης, προκαλούσε, σύμφωνα και με το ΔΝΤ, ερωτηματικά σχετικά με τις προϋποθέσεις και τους όρους ένταξης στο ευνοϊκό καθεστώς που ισχύει για «ορισμένους». Ωστόσο, το συγκεκριμένο μέτρο κινείται προς την αντίθετη κατεύθυνση, ομογενοποιώντας ουσιαστικά το χώρο και υποβαθμίζοντας τις μειονεξίες της νησιωτικής περιοχής.
Όσον αφορά τις αντιδράσεις, την πρωτοκαθεδρία κατέχουν οι επιχειρηματικοί και άλλοι επίσημοι φορείς, που άμεσα ή έμμεσα σχετίζονται με τον τουρισμό, χωρίς να γίνονται ιδιαίτερα γνωστές οι αντιδράσεις των «απλών» κατοίκων. Οι επιχειρηματικοί φορείς αναδεικνύουν τον τουριστικό κλάδο ως «χαμένο», ή και «κατεστραμμένο» σε ορισμένες περιπτώσεις, με άλλους να κάνουν λόγο για σχέδια προώθησης του τουρκικού τουριστικού προϊόντος. Έτσι, για μια ακόμη φορά αναδεικνύεται η εξουσία των επιχειρήσεων μετατρέποντας ένα, κυρίως, ζήτημα των κατοίκων σε ζήτημα των επιχειρήσεων, επιδιώκοντας την αποφυγή οποιασδήποτε οικονομικής τους επιβάρυνσης και την εξωτερίκευση του κόστους που απαιτεί η δραστηριότητά τους παρά την απορρόφησή του.
Τέλος, άξια αναφοράς είναι τα σημαντικά στοιχεία που αναδείχθηκαν από τις εναλλακτικές εκδοχές του μέτρου που είδαν το φως της δημοσιότητας. Η κοινωνική και γεωγραφική διάσταση ήταν σαφώς ενταγμένη στο όλο σκεπτικό, όντας προσδιορισμένες στη δυναμικότητα του τουριστικού κλάδου ενσωματώνοντας ταυτόχρονα τις γεωγραφικές αποκλίσεις και την αναπτυξιακή υπεροχή ορισμένων νησιών εντός του κλάδου. Βασικές παράμετροι που λήφθηκαν υπόψη ήταν η «ποσότητα», αλλά και η «ποιότητα» της τουριστικής κίνησης, από τις οποίες πηγάζει και η οικονομική δυναμική των νησιών, εστιάζοντας άμεσα στο τουριστικό προϊόν (πχ. τέλος διανυκτέρευσης) και με περαιτέρω κλίμακες επιβάρυνσης (πχ. αναλόγως κατηγορίας καταλύματος).
Συμπερασματικά, θα μπορούσαμε να πούμε ότι η διάκριση που ανέφερε το ΔΝΤ ως προς τις εισοδηματικές ανισότητες μεταξύ των νησιών μεταφράστηκε νομοθετικά σε μία παράταση ζωής λίγων μηνών των μειωμένων συντελεστών προς τα πιο απομακρυσμένα νησιά.
Δημήτρης Χαλαστάνης
Βιβλιογραφία
Harvey, D., (2009) (revised edition), Social Justice and the City, University of Georgia Press, Athens and Georgia
Υπουργείο Οικονομικών, (28-9-2015), Αλλαγές στον ΦΠΑ νησιών από 1.10.2015, http://www.mnec.gr/ (πρόσβαση στις 5-10-2015)
