Φωτογραφία: Μάριος Λώλος
Η προτεραιότητα της λογικής έναντι του συναισθήματος είναι μια αρκετά παλιά ιστορία. Μόνο, όμως, στις ταξικές κοινωνίες των τελευταίων δύο αιώνων αποκτά αξιολογικό περιεχόμενο ικανό να παγιώσει βαθιές διακρίσεις. Δεν μπορούμε, ωστόσο, να αγνοήσουμε ότι ο σύγχρονος καπιταλισμός είναι (και) συναισθηματικός καπιταλισμός και ότι τα συναισθήματα έχουν αξία (και μάλιστα ανταλλακτική). Θα ήταν ίσως πιο γόνιμο να σκεφτούμε ότι τόσο η λογική, όσο και το συναίσθημα, αλλά κυρίως η μεταξύ τους σχέση (η υπαγωγή του ενός στο άλλο), γίνονται σε πρωτόγνωρο βαθμό εργαλεία εξουσίας και πειθάρχησης.
Την ακραία εργαλειακή αντίστιξη λογικής και συναισθήματος μπορούμε να τη δούμε σε διάφορα πεδία του κοινωνικού, όμως στην υπόθεση των Τεμπών φαίνεται ότι αγγίζει το όριο της αποτελεσματικότητάς της. Οι συναισθηματικές υπερβολές που προσάπτει η κυβερνητική πλευρά στους επικριτές της στο όνομα της αλήθειας, δεν είναι κάτι το καινοφανές (βλ. πχ μεταναστευτικό). Είναι η πρώτη φορά, όμως, που η αντικυβερνητική διαμαρτυρία αποκαλύπτει ότι ο σκανδαλισμός από τα συναισθήματα, δεν είναι παρά το κάρο που μπαίνει μπροστά από το ά-λογο (και το κρύβει).
Το αρχέτυπο του νεωτερικού τραύματος
Η θανατηφόρα σύγκρουση των δύο αμαξοστοιχιών τον Φεβρουάριο του 2023, παραπέμπει στο αρχέτυπο του νεωτερικού τραύματος. Στην ψυχιατρική βιβλιογραφία είναι γνωστές οι συγγένειες μεταξύ διαταραχής μετα-τραυματικού στρες (PTSD) και «railway spine», ενός όρου της βικτωριανής εποχής που αναφέρονταν στις αγχώδεις διαταραχές όσων επέζησαν ενός σιδηροδρομικού δυστυχήματος. Η ασύλληπτη ως τότε ταχύτητα του νέου μέσου και η βιαιότητα της σύγκρουσης, συνετέλεσαν σε ένα μοντέλο κατανόησης του ψυχικού τραύματος ως σοκ που καθώς υπερβαίνει τον ορίζοντα κατανόησης του υποκειμένου, σωματοποιείται.
Βαθιά θεμελιωμένη στο κοινωνικό φαντασιακό της βιομηχανικής νεωτερικότητας, η συγκεκριμένη τραυματική εμπειρία, διευκόλυνε ένα πρότυπο γνώσης που σταδιακά περισσότερο συσκότιζε τη λειτουργία του τραύματος. Ρίχνοντας υπερβολικό φως στο τραυματικό συμβάν και τις επιπτώσεις του, αγνοήθηκε η κομβική για τη Φροϋδική ψυχανάλυση σημασία της αναδρομικότητας και της επανάληψης. Δεν υπάρχει τίποτε το προδιαγεγραμμένο στο τραύμα, όχι επειδή ο κάθε άνθρωπος μπορεί να το διαχειρισθεί κατά βούληση, όπως θα το ήθελε η υπερνεωτερική ιδεολογία του παντοδύναμου ατόμου, αλλά μάλλον για το ακριβώς αντίθετο: η συνάντηση με έναν τραυματικό πυρήνα (τόσο βίαιο, όσο και μία σύγκρουση τρένων), συμβαίνει πάντοτε σε έναν δεύτερο χρόνο, που αφενός δεν ελέγχεται από το υποκείμενο, αφετέρου εγγράφεται ανεξίτηλα στο σώμα του, το σημείο διεπαφής με τον κόσμο.
Υπό αυτήν την έννοια, οι συγκινήσεις τα συναισθήματα, δεν συνιστούν αδιαμεσολάβητες οντότητες που παράγει αυτοματοποιημένα η τραυματισμένη ψυχή, ούτε πολύ περισσότερο αδιευθέτητα ψυχοσωματικά κατάλοιπα που προορίζεται να ξεφορτωθεί ο υγιής νους. Δεν υπάρχουν ξέχωρα από τις λέξεις, από τα σύμβολα που χρησιμοποιούμε∙ οι ρίζες τους αγκυρώνουν στο ασυνείδητο, που είναι όμως δομημένο σαν γλώσσα.
Όπως ένα όνειρο, ή ένα lapsus, έτσι και οι συναισθηματικές αποκρίσεις, μπορούν να μας πουν κάτι για την αλήθεια της επιθυμίας μας, υπό την αίρεση ενός διευκολυντικού περιβάλλοντος. Αν βιαστούμε να τις καπελώσουμε, αποφεύγουμε μεν τη δυσάρεστη επενέργειά τους, όμως ταυτόχρονα χάνουμε την ευκαιρία να έρθουμε σε επαφή με ό,τι έχουμε αρνηθεί (ή απωθήσει), άρα και με ό,τι μπορεί να φωτίσει μία βαθιά αλλοίωση της σχέσης μας με τον κόσμο. Αν τα εργαλειοποιήσουμε, όπως κάνουμε συχνά μέσω μηχανισμών άμυνας (βλέπε πχ αναζήτηση εξιλαστήριου θύματος), το υπερβολικό φως που εκπέμπεται κρύβει την παραμορφωμένη σχέση μας με τον κόσμο. Και στις δύο περιπτώσεις, ο μετασχηματισμός τόσο του υποκειμένου, όσο και του κόσμου που το περιβάλλει, αναστέλλεται.
Στην περίπτωση των Τεμπών, ενώ οι συγκινήσεις δονούν τον χώρο που διαμορφώνεται από τις ταυτίσεις των υποκειμένων με τα θύματα και τους συγγενείς τους, η προοπτική της εργαλειοποίησης δεν φαίνεται να απειλεί τη δυνατότητα μεταμόρφωσης που φέρουν. Στα δελτία Τύπου του Συλλόγου Πληγέντων Δυστυχήματος, στις δημόσιες παρεμβάσεις που έγιναν στο Ευρωκοινοβούλιο, μα κυρίως στη δημόσια παρουσία της Μαρίας Καρυστιανού, το αίτημα για δικαιοσύνη αρθρώνεται χωρίς θυματοποίηση, μα και χωρίς αναζήτηση εξιλαστήριου θύματος (ο εναγκαλισμός της Καρυστιανού με τη Μάγδα Φύσσα, είναι χειρονομία ανανέωσης της δημοκρατικής υπόσχεσης, ακριβώς γιατί συμβολίζει το πάθος για απόδοση δικαιοσύνης).
Η σχέση των υποκειμένων με τον κόσμο
Υπάρχει μία έντονη συναισθηματική απόκριση των συγγενών των θυμάτων, άρα μία ευκαιρία να φωτισθεί η αλλοτριωμένη σχέση των υποκειμένων με τον κόσμο. Δημόσιες τελετουργίες θέσμισης του τραύματος, όπως οι πρόσφατες κινητοποιήσεις με σύνθημα «Δεν έχω οξυγόνο», φωτίζουν μία πολλαπλή αλλοτρίωση.
Πρώτον, της σχέσης των υποκειμένων με τον χωροχρόνο. Η πίεση εκμηδενισμού των αποστάσεων στην υστερονεωτερική Ελλάδα εκτονώνεται μέσω του αυτοκινήτου, σαμποτάροντας έτσι τη λιγότερο αλλοτριωμένη πλευρά της μεταφοράς, που είναι η δημόσια χρήση του μεταφορικού μέσου. Εκεί, δηλαδή, όπου μπορείς να έρθεις σε επαφή με ανθρώπους διαφορετικούς, να διαβάσεις ένα βιβλίο, να δεις έναν άλλον τόπο, να ονειρευτείς και να ονειροπολήσεις με ασφάλεια.
Δεύτερον, της σχέσης των υποκειμένων με την πολιτική. Απουσίαζε εξαρχής ο ισχυρός δεσμός εμπιστοσύνης μεταξύ συγγενών των θυμάτων και πολιτείας, εξαϋλώθηκε στη συνέχεια, με αποκορύφωμα την άρνηση του αρμόδιου υπουργού να λογοδοτήσει. Η αποδυνάμωση, ή αναστολή της λογοδοσίας, όπως και άλλων δημοκρατικών λειτουργιών, είναι ενδημικό φαινόμενο στην ύστερη νεωτερικότητα, όμως πάντοτε είναι χρήσιμο να αποκαλύπτονται οι συνέπειές του.
Τρίτον, της σχέσης των υποκειμένων με τη μιντιακή σφαίρα, την ενημέρωση, την πληροφορία. Έχει ειπωθεί με πολλές ευκαιρίες, από διαφορετικές οπτικές γωνίες: η ποιότητα της ενημέρωσης στα ελληνικά ΜΜΕ, δεν ανταποκρίνεται στις ανάγκες ενός ολοένα και πιο απαιτητικού κοινού, ενώ η βουτιά στο κενό των social, απλώς πιστοποιεί αυτό το χάσμα.
Αντί η πολιτική, η επικοινωνία και το ταξίδι, άρα η ενδεχομενική συνάντηση με την ετερότητα, να ζωογονούν το υποκείμενο, να το αγγίζουν, να το αφήνουν ανοικτό στο ενδεχόμενο να αλλάξει, γίνονται τελικά συνθήκες στέρησης του οξυγόνου, δηλαδή της συνθήκης δυνατότητας της ζωής. Όσο, όμως, σώματα αντιδρούν σε αυτήν τη στέρηση και συν-κινούνται προς μία διαφορετική τάξη πραγμάτων, τούτο σημαίνει ότι η υπόσχεση της αλλαγής, του μετασχηματισμού, παραμένει ανοικτή. Οι ορθοπεδικοί του λόγου που βιάζονται να πιστώσουν δόσεις «μετα-αλήθειας» στη συγκινησιακή συνιστώσα των κινητοποιήσεων, παρακαλούνται να μετακινήσουν το κάρο…
