Του Νεκτάριου Μπουγδάνη*
Στις 9 Απριλίου 2019 πραγματοποιήθηκαν στο Ισραήλ πρόωρες βουλευτικές εκλογές για την εκλογή των 120 μελών της 21ης Ισραηλινής Βουλής (Κνεσέτ). Οι εκλογές έπρεπε να διεξαχθούν το Νοέμβριο του 2019, αλλά επισπεύθηκαν μετά από διαμάχη μεταξύ των μελών της κεντροδεξιάς/δεξιάς κυβέρνησης του Μπέντζαμιν Νετανιάχου, αλλά και λόγω των κατηγοριών περί διαφθοράς εναντίον του πρωθυπουργού. Η διαμάχη αφορούσε νομοσχέδιο που έφερε ο πρωθυπουργός, για το δικαίωμα στη μη υποχρεωτική κατάταξη στο στρατό των νέων των υπερ-ορθόδοξων οικογενειών, που φοιτούν στις θεολογικές σχολές της Τορά. Η βασική διαφωνία προήλθε εκ μέρους του υπουργού Άμυνας και κυβερνητικού εταίρου Αβιγκντόρ Λίμπερμαν, προέδρου του κόμματος «Ισραήλ, το σπίτι μας» (Yisrael Beiteinu).
Τα προεκλογικά δεδομένα
Λόγω του συστήματος της απλής αναλογικής στο Ισραήλ, κυβερνούν συνασπισμοί κομμάτων. Ο Νετανιάχου, ο οποίος πρωταγωνιστεί στην ισραηλινή πολιτική τα τελευταία 13 χρόνια, έχει συγκυβερνήσει στο παρελθόν με τους Εργατικούς και μετέπειτα με εθνικιστικά και ορθόδοξα εβραϊκά κόμματα. Η πληθυσμιακή εκτίναξη των ορθόδοξων Εβραίων τις τελευταίες δεκαετίες είναι το σημαντικό στοιχείο για να δούμε την ταυτόχρονη εκλογική εκτίναξη των αντίστοιχων κομμάτων που τους εκφράζουν. Έτσι, αυτά τα κόμματα συμμαχούν με εθνικιστικά δεξιά και τελικά με το δεξιό Λικούντ και φτιάχνουν κυβέρνηση. Το ίδιο συνέβη και στις πρόσφατες εκλογές. Βασικός αντίπαλος του Νετανιάχου αναδείχτηκε ο νέος αστέρας της ισραηλινής πολιτικής σκηνής, πρώην στρατηγός και αρχηγός των Ενόπλων Δυνάμεων, Μπένι Γκαντζ. Άμεσα, έβαλε τον εαυτό του ως υποψήφιο επικεφαλής μιας κυβέρνησης της κεντροαριστεράς, η οποία θα είχε και τη στήριξη των αραβικών κομμάτων του Ισραήλ. Η δημοσκοπική του εκτίναξη θορύβησε τον ισραηλινό πρωθυπουργό, ο οποίος τον κατηγόρησε ότι μέσω της ενδεχόμενης συμμετοχής Αράβων Ισραηλινών στην κυβέρνησή του, οι Παλαιστίνιοι –εμμέσως- θα κυβερνούσαν το Ισραήλ. Το «δώρο» -από τις ΗΠΑ- της αναγνώρισης προσάρτησης των Υψιπέδων του Γκολάν από το Ισραήλ, συνδέεται με την προσπάθεια του προέδρου Τραμπ να ενισχύσει προεκλογικά τον Νετανιάχου απέναντι στον Γκαντζ.
Εκλογικό σύστημα
Να επισημάνουμε ότι το εκλογικό όριο για είσοδο στην Κνεσέτ είναι 3,25%.
Αφού περαστεί το όριο, οι 120 έδρες στην Κνεσέτ μοιράζονται με αναλογική εκπροσώπηση κλειστής λίστας, σε μια ενιαία εκλογική περιφέρεια σε εθνικό επίπεδο. Στις περισσότερες περιπτώσεις, αυτό συνεπάγεται έναν ελάχιστο αριθμό τεσσάρων εδρών, αλλά σε ορισμένες περιπτώσεις ένα κόμμα μπορεί να καταλήξει με τρεις.
Δύο κόμματα δύναται –προεκλογικά- να καταρτίσουν κοινή λίστα. Οι όποιες λίστες συμβαλλόμενων μερών, μπορούν να υπαχθούν μέσω μια συμφωνίας σε μια συμμαχία, που όμως ταυτόχρονα τους επιτρέπει να ανταγωνίζονται για τις έδρες μεταξύ τους. Θα λέγαμε ότι στην πρώτη κατανομή –και αφού έχουν περάσει το 3,25%- το κάθε κόμμα της όποια λίστας «τρέχει» μόνο του, αλλά στις επόμενες κατανομές ως την τελική καταμέτρηση «τρέχουν μαζί» για τις υπόλοιπες έδρες. Είναι η επονομαζόμενη «μέθοδος Bader-Ofer», η οποία ευνοεί δυσανάλογα τις συμμαχικές λίστες, πράγμα το οποίο σημαίνει ότι μια τέτοια –μεγαλύτερη- συμμαχία, είναι πιο πιθανό να κερδίσει τις έδρες που απομένουν μετά την πρώτη κατανομή, από ό,τι αν τα δύο κόμματα της λίστας «έτρεχαν» ξεχωριστά. Εάν η συμμαχία λάβει τις υπολειπόμενες έδρες, ο υπολογισμός Bader-Ofer εφαρμόζεται στη συνέχεια ξεχωριστά για το κάθε κόμμα της λίστας, για να καθορίσει τον τρόπο κατανομής των εδρών μεταξύ των δύο συμμάχων. Οι συμφωνίες αυτές υπογράφονται από τα κόμματα προεκλογικά.
Τα αποτελέσματα
Τελικά, η «μπλε και λευκή συμμαχία» του Μπένι Γκαντζ, απέσπασε 35 έδρες (26,13%), όσες και το Λικούντ (26,46%). Το κρίσιμο, λοιπόν, στοιχείο ήταν η δύναμη των μικρών κομμάτων, των εν δυνάμει, δηλαδή, συμμάχων των δύο αντιπάλων υποψηφίων πρωθυπουργών, Νετανιάχου και Γκαντζ. Το ορθόδοξο θρησκευτικό συντηρητικό Shas (Σεφαραδίτες), με αρχηγό τον Άριε Ντέρι, απέσπασε 8 έδρες (5,99%) από 7 που κατείχε. Το επίσης ορθόδοξο θρησκευτικό συντηρητικό «Ενωμένο Ιουδαϊκό κόμμα της Τορά» (Ασκενάζι) ακολούθησε με 5,78% και επίσης 8 έδρες (από 6) με ηγέτη τον Ιακώβ Λίτζμαν. Η λίστα του αραβικού ισραηλινού Hadash-Ta’al (συμμαχία ΚΚ Ισραήλ, κεντρώων και ακροαριστερών σχηματισμών) πήρε 4,49% και 6 έδρες, όσες κατείχε και στην προηγούμενη Κνεσέτ. Ακολούθησαν οι Εργατικοί, που έπεσαν στο χαμηλότερο ποσοστό της ιστορίας τους, με 4,43% και 6 έδρες (από 19). Το Yisreael Beiteinu, εθνικιστικό/συντηρητικό, κόμμα των εκ Ρωσίας προερχόμενων Εβραίων, με ηγέτη τον Αβιγκντόρ Λίμπερμαν, υποχώρησε από τις 6 έδρες στις 5, με ποσοστό 4,01%. Η «Ενωμένη Δεξιά», συμμαχία δεξιών-ακροδεξιών σχημάτων, υποχώρησε από τις 8 στις 5 έδρες, με ποσοστό 3,7%. Το αριστερό-οικολογικό-σοσιαλδημοκρατικό Μέρετζ, με ηγέτιδα την Ταμάρ Ζάντμπεργκ, υποχώρησε και αυτό στο 3,63% και στις 4 από τις 5 έδρες που κατείχε. Ακολούθησε το κεντρώο, φιλελεύθερο-σοσιαλιστικό-σιωνιστικό Kulanu, με ηγέτη τον Μος Καλόν, που υποχώρησε από τις 10 έδρες στις 4 (ποσοστό 3,54%). Τέλος, η συμμαχία «Ενωμένη Αραβική λίστα – Balad», μια συμμαχία του μετριοπαθούς ισλαμικού Ra’am (Ενωμένη Αραβική λίστα) και του Balad (κόμμα υπέρ των δικαιωμάτων των Αράβων Ισραηλινών), έλαβε 3,34% και 4 έδρες (από 7).
Να σημειώσουμε ότι η λίστα Hadash-Ta’al με τη λίστα Ra’am-Balad σχημάτισαν στην προηγούμενη Κνεσέτ την Κοινή Λίστα (Joint List). H Κοινή Λίστα ήταν μια πολιτική συμμαχία των κυριότερων αραβικών πολιτικών κομμάτων στο Ισραήλ. Η συμμαχία αυτή ήταν η τρίτη μεγαλύτερη παράταξη στην Κνεσέτ μετά τις εκλογές του 2015 και εκτιμάται ότι έλαβε το 82% των αραβικών ψήφων. Τον Ιανουάριο του 2019, το Ta’al αποχώρησε από τη συμμαχία και ο υπόλοιπος συνασπισμός διαλύθηκε στις 21 Φεβρουαρίου 2019.
Παρεμπόδιση των αράβων ψηφοφόρων
Οι δύο σχηματισμοί έχουν πλέον –εν δυνάμει- μαζί 10 έδρες, από 13 στην προηγούμενη βουλή. Η συμμετοχή των Αράβων Ισραηλινών στις εκλογές ήταν η μικρότερη ιστορικά. Μεγάλο ρόλο έπαιξε η ενέργεια 1.200 ορθόδοξων εβραίων ακτιβιστών να καταγράφουν με ενσωματωμένες κάμερες την προσέλευση των αράβων ψηφοφόρων στα -ξεχωριστά- αραβικά εκλογικά τμήματα.
Η ενέργεια αυτή καταγγέλθηκε ως «φακέλωμα» και εκφοβισμός των αράβων ψηφοφόρων. Επίσης, λόγω της ύπαρξης των ξεχωριστών τμημάτων, υπήρχε σε πολλές περιπτώσεις δυσκολία μετακίνησης. Έγινε φανερό ότι σκοπίμως οι άραβες ψηφοφόροι εμποδίστηκαν με διάφορους τρόπους να ψηφίσουν μιας και –όπως προείπαμε- είχε προδιαγραφεί ο «κίνδυνος» της ενίσχυσης του Γκαντζ με τις αραβικές έδρες στην Κνεσέτ. Τελικά, η εκλογική επιτροπή δεν δέχτηκε να σταματήσει ως παράνομες τις βιντεοσκοπήσεις των αράβων ψηφοφόρων στα τμήματα κινητοποιώντας τις αρχές.
Τελικά, ο δεξιός/συντηρητικός συνασπισμός υπό τον Νετανιάχου συγκεντρώνει εν δυνάμει 65 έδρες και ο κεντροαριστερός –υπό τον Γκαντζ- 55. Οι συζητήσεις αυτή τη στιγμή διεξάγονται μεταξύ των κομμάτων που θα στηρίξουν τον Νετανιάχου για επόμενο πρωθυπουργό και αναμένονται δύσκολες, αλλά φαίνεται να καταλήγουν τελικά σε μια νέα τετραετία του ισραηλινού πρωθυπουργού, η οποία θα είναι η δυσκολότερη της καριέρας του, μιας και οι εκλογές δεν κατάφεραν να λύσουν τα ζωτικά προβλήματα που απασχολούν το Ισραήλ, εσωτερικά, αλλά και διεθνή.
*Πολιτικός επιστήμονας/ ειδικός αναλυτής Μέσης Ανατολής, συντονιστής Τμήματος Διεθνών Σχέσεων και Εξωτερικής Πολιτικής ΣΥΡΙΖΑ.
