Η προάσπιση του ελεύθερου εμπορίου από την πλευρά της κεντροαριστεράς απλώς θα τροφοδοτήσει δεξιές δυνάμεις και στις δύο πλευρές του Ατλαντικού
Του Λίο Πάνιτς
Η αυτοεκτίμηση της καναδής υπουργού Εμπορίου, Κρίστια Φρίλαντ, δοκιμάστηκε πραγματικά την προηγούμενη εβδομάδα, όταν οι τελικές συνομιλίες για να διασωθεί η Διεξοδική Οικονομική και Εμπορική Συμφωνία (CETA) μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του Καναδά έμοιαζαν να καταρρέουν, εν όψει της άρνησης του περιφερειακού κοινοβουλίου της Βαλονίας να προσχωρήσει στη θέση στήριξης της βελγικής κυβέρνησης.
Η υπόθεση δεν έχει κατά κανένα τρόπο κλείσει και θα ήταν αρκούντως λανθασμένη η εκτίμηση ότι αυτό που ξεθεμελίωσε τις διαπραγματεύσεις ήταν ότι η ΕΕ ήταν ανίκανη να φτάσει σε συμφωνία με μια χώρα, όπως το έθεσε, «με ευρωπαϊκές αξίες, τόσο καλή και υπομονετική, όπως ο Καναδάς».
Καταρχάς, οι Καναδοί είναι ίσως αναμενόμενο να μην κατανοούν γιατί η αποτυχία του Βελγίου να εξασφαλίσει τη συναίνεση των Βαλονών είχε τόση σημασία. Η ομοσπονδιακη εμπειρία των Καναδών έχει συχνά απαιτήσει την εξασφάλιση ενδοκυβερνητικής ομοψυχίας και αποτελεσματικού βέτο όχι μόνο στο Κεμπέκ αλλά και στην πολύ μικρή επαρχία της Νήσου του Πρίγκιπα Εδουάρδου. Εάν η Μανιτόμπα, με πληθυσμό 1 εκατομμύριο περίπου, μπορούσε να γράψει τίτλους τέλους στην τελευταία απόπειρα του Καναδά για συνταγματική συμφωνία, γιατί θα πρέπει η Βαλονία, με πάνω από 3 εκατομμύρια κατοίκους, να μην είναι ικανή να εμποδίσει μια εμπορική συμφωνία;
Επιπλέον, οι Καναδοί γνωρίζουν αρκετά καλά ότι η αντιπολιτευτική θέση μιας περιφερειακής κυβέρνησης συνήθως απηχεί ένα σημαντικό τμήμα της κοινής γνώμης σε άλλες περιφέρειες. Αυτή είναι, με βεβαιότητα, η περίπτωση για τη CETA, που έχει δημιουργήσει ιδιαίτερη ανησυχία σε όλη την Ευρώπη. Η CETA εξασφάλισε την έγκριση του Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος της Γερμανίας, του μικρότερου συμμάχου της πιο ισχυρής κυβέρνησης της Ευρώπης, τον προηγούμενο μήνα, κυριολεκτικά παρά τρίχα. Στην πραγματικότητα, η αναταραχή για τη CETA ακολούθησε άμεσα την ενόχληση πολλών Ευρωπαίων για τη συμφωνία ελεύθερου εμπορίου μεταξύ ΕΕ και ΗΠΑ, γνωστή με το ακρωνύμιο ΤΤΙΡ.
Το πραγματικό διακύβευμα
Όλες οι συμφωνίες ελεύθερου εμπορίου, από τη Συμφωνία Ελεύθερου Εμπορίου ΗΠΑ-Καναδά (ΣΕΣ) -η οποία αποτέλεσε το διακύβευμα των καναδικών εκλογών του 1988, με το Κόμμα των Φιλελευθέρων να αντιτίθεται σθεναρά στη συμφωνία- δημιούργησαν την ψευδαίσθηση ότι κατά κύριο λόγο αφορούσαν την υπαναχώρηση της παλιάς πολιτικής οικονομίας του δασμολογικού προστατευτισμού. Αλλά αυτό είχε ήδη επιτευχθεί από την προοδευτική μείωση των δασμών που έλαβε χώρα στις μεταπολεμικές δεκαετίες, στο πλαίσιο της Γενικής Συμφωνίας Δασμών και Εμπορίου, καθώς και στην ίδια την Ευρώπη από τη Συνθήκη της Ρώμης και την Κοινή Αγορά που γέννησε. Οι λεγόμενες συμφωνίες ελεύθερων συναλλαγών, που ξεκίνησαν από την ΣΕΣ, ήταν πολύ περισσότερα από τη διάλυση των λεγόμενων «μη δασμολογικών φραγμών», που ορίζουν τα δικαιώματα για τις πολυεθνικές επιχειρήσεις, αφού αξιοποίησαν το ταλέντο και τους πόρους των διασημότερων διεθνών δικηγορικών γραφείων για οδούς διαφυγής και υπονόμευσης από τους εγχώριους οικονομικούς κανόνες.
Διαφυγή από τους κανονισμούς
Αυτό που είναι ιδιαίτερα ανησυχητικό για πάρα πολλούς Ευρωπαίους, τώρα που πιστεύουν ότι κατάφεραν να ανακόψουν την ΤΤΙΡ, είναι ότι η CETA θα την επαναφέρει από την πίσω πόρτα. Μια αμερικανική εταιρεία με θυγατρική που δραστηριοποιείται στον Καναδά, θα χαρακτηριστεί ως καναδικός επενδυτής υπό τη CETA. Γι’ αυτό δεν είναι μόνο θέμα καναδικών χρηματοοικονομικών εταιρείων που αποτελούν πραγματική απειλή κατά της Ευρώπης. Σύμφωνα με τις διατάξεις της CETA για την επίλυση διαφορών μεταξύ επενδυτή και κράτους, που θα υλοποιείται μέσω ενός νέου δικαιικού συστήματος για τους επενδυτές, μεμονωμένες επιχειρήσεις θα μπορούν να μηνύσουν κράτη για πρακτικές που εικάζεται ότι εισάγουν διακρίσεις στους κανονισμούς τους και, αν έχουν θετική έκβαση, θα επιτρέπεται και σε εγχώριους επενδυτές να διαφεύγουν των κανονισμών. Ωστόσο, παρά το γεγονός ότι επιτρέπει ειδικές απαιτήσεις και πρόσβαση σε δημόσιο χρήμα σε ξένους επενδυτές, η CETA δεν καθορίζει κανένα τρόπο προσφυγής για την αναζήτηση ευθύνης των επενδυτών, εσωτερικού ή εξωτερικού, παράλληλα με τα παραπάνω προβλεπόμενα δικαιώματα.
Το γεγονός ότι ο Καναδάς, στο πλαίσιο της πρώην συντηρητικής κυβέρνησης του Στίβεν Χάρπερ, συνέλαβε και προώθησε τη CETA, ίσως δεν αποτελεί έκπληξη. Αλλά θα πρέπει να εκπλήξει πολλούς Ευρωπαίους το γεγονός ότι οι Φιλελεύθεροι με τον Τριντό, που ανέλαβαν την κυβέρνηση πέρυσι με τόσο προοδευτικές τυμπανοκρουσίες, παραμένουν με μικρές μόνο αλλαγές στην ίδια λογική. Δεν είναι καθόλου βέβαιο, μάλιστα, ότι οι περισσότεροι Καναδοί είναι πραγματικά τόσο πρόθυμοι να αποτελέσουν το διάμεσο για τους ξένους επενδυτές, ώστε να ξεφύγουν από τους οικονομικούς, εργασιακούς και περιβαλλοντικούς κανονισμούς βοηθώντας έτσι και εγχώριους επενδυτές να ξεφύγουν επίσης κανονισμούς.
Πράγματι, σύμφωνα με τη CETA, ο βαθμός έκθεσης του Καναδά στις αξιώσεις ξένων επενδυτών σχεδόν θα διπλασιαστεί, διότι δυτικοευρωπαϊκές εταιρείες επενδύουν στην καναδική οικονομία περίπου όσο αμερικανοί επενδυτές. Σύμφωνα με τη NAFTA, οι αποφάσεις της καναδικής Δικαιοσύνης, σχετικά με τη συνταγματικότητα πολλών νόμων και κανονισμών, δεν θεωρούνται οριστικές, εάν όλοι οι ξένοι επενδυτές που δικαιούνται να εγείρουν αξιώσεις δεν το έχουν πράξει ή πέρασαν τα χρονικά όρια για να το πράξουν. Επιπλέον, κανείς άλλος από όσους επηρεάζονται από μια τέτοια διαφορά, π.χ., ένας τοπικός δήμος ή μια περιφέρεια ή ένα έθνος, δεν έχει το δικαίωμα να πάρει θέση στη δικαστική διαδικασία, καθιστώντας τις διατάξεις αυτές της CETA θεμελιωδώς άδικες και αντιδημοκρατικές.
Ποιος ανοίγει το δρόμο στην ακροδεξιά;
Κάτω από τεράστια πίεση να υποχωρήσουν, οι Βαλονοί κατάφεραν τουλάχιστον να εξασφαλίσουν την υποχώρηση της βελγικής κυβέρνησης ως προς την αξιολόγηση του οικονομικού και περιβαλλοντικού αντίκτυπου της CETA, αλλά και την εμμονή στο δικαίωμα να απευθυνθεί στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο για να διαπιστωθεί αν οι διατάξεις του νέου δικαιικού συστήματος για τους επενδυτές είναι συμβατές με το κοινοτικό δίκαιο. Αλλά ακόμη και η συναίνεση της βελγικής κυβέρνησης με τις άλλες είκοσι επτά ευρωπαϊκές κυβερνήσεις για την υπογραφή της CETA, δεν εξασφαλίζει διόλου την επικύρωσή της από όλα τα κοινοβούλια, δεδομένου ότι η ευρεία συμμαχία που αντιστάθηκε στη Βαλονία και περιλαμβάνει Χριστιανοδημοκράτες, Σοσιαλιστές, καθώς και Μαρξιστές, αντικατοπτρίζει την ευρύτητα της αντιπολίτευσης σε όλη την Ευρώπη.
Η κοινωνική στάση όσων αντιτίθενται στη CETA διαφοροποιείται αρκούντως από εκείνη των ξενοφοβικών ακροδεξιών κομμάτων που έχουν καταφέρει άνοδο στην Ευρώπη. Η απόρριψη της CETA και της ΤΤΙΡ δεν έχουν καμία σχέση με απόρριψη των αξιών της διαφορετικότητας και της δημοκρατίας, όπως υπονόησαν τα σχόλια του Φρίλαντ. Αν μη τι άλλο, πρόκειται για αποτυχία των παραδοσιακά ισχυρών κομμάτων να αρθρώσουν με προοδευτικό τρόπο τη δυσαρέσκεια για ό,τι έχει επιφέρει η κρατική προώθηση του «ελεύθερου εμπορίου» κατά τη διάρκεια των τελευταίων τριών δεκαετιών, η οποία έχει ανοίξει τόσο πολύ πολιτικό χώρο για τις Λε Πεν, στη μια πλευρά του Ατλαντικού, και για τους Τραμπ, από την άλλη.
Το παραπάνω άρθρο δημοσιεύτηκε στην ιστοσελίδα www.jacobinmag.com, στις 29.10.2016.
Μετάφραση: Ζωή Γεωργούλα
