Ο φίλος Βασίλης Τσιάνος, καθηγητής κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο του Κιέλου (Γερμανία), είχε την καλοσύνη να θέσει στη διάθεσή μας άρθρο που συνέγραψε μαζί με τον μαθηματικό Μπερντ Κάσπαρεκ, επίκουρο καθηγητή στο Τεχνολογικό Πανεπιστήμιο του Ντέλφτ (Ολλανδία). Το κείμενο παρέχει κρίσιμες πληροφορίες για την αντιδραστική στροφή στην πολιτική μετανάστευσης της Γερμανίας, και γενικότερα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η οποία άρχισε μετά το καλοκαίρι του 2015 και ευνοείται από την άνοδο των δυνάμεων της Δεξιάς και της Ακροδεξιάς. Ευχαριστούμε θερμά και τους δύο συγγραφείς.
Χ.Γο.
Αυτόν τον Σεπτέμβριο, συμπληρώθηκαν δέκα χρόνια από τα γεγονότα που έμειναν στην ιστορία ως «καλοκαίρι της μετανάστευσης»[1] ή «ευρωπαϊκή προσφυγική κρίση». Η περιγραφή και η αξιολόγηση των γεγονότων που συνέβησαν στην Ευρώπη το καλοκαίρι, του 2015, εξακολουθούν να είναι αμφιλεγόμενες και αποτελούν τον πυρήνα της διαμάχης για τη μεταναστευτική πολιτική, η οποία διεξήχθη με σφοδρότητα στη Γερμανία τα τελευταία δύο χρόνια.
Δυστυχώς, είναι αδιαμφισβήτητο το συμπέρασμα ότι η λαϊκιστική Δεξιά και η Ακροδεξιά στην Ευρώπη, με τη συνεχή σκανδαλοποίηση του καλοκαιριού του 2015, δεν κατάφερε μόνο να σημειώσει σημαντικές εκλογικές επιτυχίες. Κατάφερε, επίσης, να μετατοπίσει τη συζήτηση για τη μεταναστευτική πολιτική προς μια κατεύθυνση κατασταλτική, από την οποία ούτε τα συντηρητικά ούτε τα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα θέλουν πλέον να ξεφύγουν. Ο δηλωμένος στόχος αυτής της νέας, νεοαυταρχικής μεταναστευτικής και συνοριακής πολιτικής δεν είναι απλώς η συνέχιση της σειράς προστατευτικών και αυστηρών μεταρρυθμίσεων που χαρακτήρισαν την ευρωπαϊκή μεταναστευτική πολιτική των τελευταίων δεκαετιών. Αντίθετα, εκφράζει μια στροφή προς εθνικιστικές δυνάμεις που προωθούν μια μορφή εκλογικού αυταρχισμού στην Ευρώπη, αλλά και στις ΗΠΑ, που θέλει να αρνηθεί τη νομιμότητα της μετανάστευσης, να την εμποδίσει και να την ανατρέψει με τις πιο βίαιες φαντασιώσεις, όπως αυτές που εμφανίζονται στον όρο «επαναμετανάστευση».
Η λαϊκιστική Δεξιά και η Ακροδεξιά στην Ευρώπη έχει σημειώσει επανειλημμένα εκλογικές επιτυχίες στα κράτη μέλη, ξεκινώντας από το δημοψήφισμα για το Brexit το 2016, αλλά και στις εκλογές για το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Ωστόσο, τα τελευταία δέκα χρόνια δεν έχει ακόμη δημιουργηθεί στην Ευρώπη ένας ισχυρός πόλος επιρροής, που να υιοθετεί μια πολιτική πλήρως απορριπτική της μετανάστευσης. Για τον λόγο αυτό, τα δεξιά κινήματα παρέμειναν πολύ ετερογενή, υπερβολικά εστιασμένα στο εθνικό ζήτημα και, επίσης, επανειλημμένως ανίκανα να υλοποιήσουν τα μεταναστευτικά τους προγράμματα σε κυβερνήσεις συνεργασίας στις οποίες μετείχαν. Ενδεικτικά παραδείγματα είναι η κατάρρευση της ολλανδικής κυβέρνησης στην οποία συμμετείχε το ακροδεξιό Κόμμα της Ελευθερίας, αλλά και η αδυναμία του Ματέο Σαλβίνι, αντιπροέδρου και υπουργού Εσωτερικών στην ιταλική κυβέρνηση Κόντε (2018-2019).
Αυτό φαίνεται, τώρα, να αλλάζει. Ο καγκελάριος Μερτς συμμετείχε σε μια άτυπη συνάντηση για τη μεταναστευτική πολιτική, που πραγματοποιήθηκε κατά τη διάρκεια της συνόδου κορυφής της ΕΕ, φέτος τον Ιούνιο. Είχε προηγηθεί μια συνάντηση, τον Οκτώβριο του 2024, που έγινε με πρωτοβουλία της μεταφασιστικής πρωθυπουργού της Ιταλίας Τζόρτζια Μελόνι, της σοσιαλδημοκράτισας πρωθυπουργού της Δανίας Μέττε Φρεντέρικσεν και του πρωθυπουργού της Ολλανδίας Ντικ Σουφ, με στόχο την ανάπτυξη «καινοτόμων ιδεών» για τη μείωση της μετανάστευσης προς την Ευρώπη. Έκτοτε, περισσότεροι από 15 αρχηγοί κρατών και κυβερνήσεων συμμετέχουν σε αυτήν τη διαδικασία, συμπεριλαμβανομένης της προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν[2].
Όμως, στην πραγματικότητα, οι δεξιές ιδέες για μια «μεταστροφή στη μετανάστευση» (Μέρτς) είναι πιο εύκολο να προπαγανδιστούν παρά να εφαρμοστούν. Μετά από πολλές αυστηροποιήσεις, το διεθνές και το ευρωπαϊκό δίκαιο δεν αφήνουν σχεδόν κανένα περιθώριο περαιτέρω ελιγμών. Με την ευρωπαϊκή ενοποίηση της πολιτικής ασύλου και μετανάστευσης που θέσπισε η Συνθήκη του Άμστερνταμ (1997/1999), η Ευρωπαϊκή Ένωση δημιούργησε το Κοινό Ευρωπαϊκό Σύστημα Ασύλου (CEAS), ένα πλαίσιο πολιτικής μετανάστευσης που βασίζεται στις υποχρεώσεις που απορρέουν από τα θεμελιώδη και τα ανθρώπινα δικαιώματα. Αυτό έχει επιβεβαιωθεί επανειλημμένα, και εν μέρει εμβαθυνθεί, από τη νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (ΕΔΑΔ) και του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου (ΕΔ).
Έτσι, ακόμη και σε σενάρια κρατικής παντοδυναμίας, η κατάργηση του δικαιώματος ασύλου ή η επαναμετανάστευση αντιμετωπίζουν αντικειμενικά εμπόδια που δεν μπορούν να παρακαμφθούν εύκολα. Η Δεξιά χρειάζεται επομένως «καινοτόμες ιδέες» για να επιτύχει τους στόχους της σε θέματα μεταναστευτικής πολιτικής. Έχουμε εντοπίσει τρεις στρατηγικές, τις οποίες συζητάμε σε αυτό το άρθρο: α) την παραβίαση του δικαίου, β) τις λύσεις τρίτων χωρών και γ) την έννοια τηςεργαλειοποίησης.
Ρήξη με το δίκαιο
Η πρώτη στρατηγική στο ρεπερτόριο της Δεξιάς είναι η προώθηση της ρήξης με το δίκαιο. Η εν λόγω στρατηγική δεν περιορίζεται στον τομέα της μεταναστευτικής πολιτικής, αλλά αποτελεί τον πυρήνα της αντιφιλελεύθερης και αντιδημοκρατικής παράδοσης των δεξιών κινημάτων. Αυτό παρατηρείται επί του παρόντος με εμβληματικό τρόπο στις ΗΠΑ.
Στον τομέα της μεταναστευτικής πολιτικής, η προσπάθεια παράκαμψης του δικαίου λαμβάνει διάφορες μορφές. Δεν είναι μόνο η ολλανδική κυβέρνηση που ζητά την εξαίρεση από την ευρωπαϊκή εξωτερικήπολιτική, όπως ισχύει για τη Δανία. Το αίτημα αυτό, ωστόσο, παραβλέπει το γεγονός ότι η δανική εξαίρεση κατοχυρώνεται σε ένα πρόσθετο πρωτόκολλο της Συνθήκης του Άμστερνταμ. Συνεπώς, τα κράτη μέλη της ΕΕ δεν έχουν το δικαίωμα να αποσυρθούν μονομερώς από κοινοτικές πολιτικές.
Μια άλλη προσπάθεια να παρακαμφθεί το πλαίσιο των θεμελιωδών δικαιωμάτων της μεταναστευτικής πολιτικής έχει ως στόχο την Ευρωπαϊκή Σύμβαση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ). Σε ανοιχτή επιστολή τους, στις 22 Μαΐου 2025, εννέα αρχηγών κρατών και κυβερνήσεων της ΕΕ (της Δανίας, της Ιταλίας, της Αυστρίας, του Βελγίου, της Τσεχικής Δημοκρατίας, της Εσθονίας, της Λετονίας, της Λιθουανίας και της Πολωνίας)[3] κάνουν έκκληση για έναν «νέο και ανοιχτό διάλογο» για την ερμηνεία της ΕΣΔΑ από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (ΕΔΑΔ), και ζητούν εμφατικά μια μετα-φιλελεύθερη ερμηνεία του διεθνούς δικαίου ως «κανόνων βασιζόμενων στη [νέα] διεθνή τάξη [πραγμάτων]»: «Αυτό που κάποτε ήταν σωστό μπορεί να μην είναι η απάντηση του αύριο».
Και η νέα γερμανική ομοσπονδιακή κυβέρνηση αναζητά τρόπους να παρακάμψει το ευρωπαϊκό δίκαιο με σκοπό να καταστήσει δυνατή την απόρριψη των αιτήσεων παροχής προστασίας στα γερμανικά σύνορα. Στο πλαίσιο αυτό, το υπουργείο Εσωτερικώνσυμμετέχει στοχευμένα σε μια δεξιά ιστοριογραφία των γεγονότων του Σεπτεμβρίου 2015, προκειμένου να αποσπάσει την προσοχή από την προαναγγελθείσα και συνεχιζόμενη παραβίαση του δικαίου.
Ήδη την πρώτη μέρα μετά την ορκωμοσία του, ο νεοδιορισμένος υπουργός εσωτερικών της κυβέρνησης Μερτς, Αλεξάντερ Ντόμπριντ διέταξε την απόρριψη των αιτήσεων χορήγησης ασύλου με μια επιστολή λίγων γραμμών προς τον αρχηγό της ομοσπονδιακής Αστυνομίας, Δρ. Ντίτερ Ρόμαν. Η εν λόγω επιστολή έφτασε στη συντακτική ομάδα της εφημερίδας Bild, η οποία την δημοσίευσε αμέσως με τον τίτλο «Ιστορικό: Αυτή η υπογραφή τερματίζει την πολιτική της Μέρκελ για τα σύνορα! Άμεση διακοπή της χορήγησης ασύλου»[4].
Ωστόσο, η παρακάτω πρώτη πρόταση της επιστολής προκαλεί ερωτήματα:
«Με την παρούσα ανακαλώ την προφορική οδηγία της 13ης Σεπτεμβρίου 2015 προς τον Πρόεδρο της Ομοσπονδιακής Αστυνομίας».
Τι σημαίνει αυτή η προφορική εντολή η οποία διαδραματίζει κεντρικό ρόλο στη δεξιά ιστοριογραφία για το καλοκαίρι της μετανάστευσης; Σε βιβλίο του που κυκλοφόρησε το 2018[5], ο δημοσιογράφος, Ρόμπιν Αλεξάντερ αναφέρει:
«Στις 13 Σεπτεμβρίου 2015, μια ήδη έτοιμη εντολή για την απόρριψη των αιτήσεων χορήγησης ασύλου στα γερμανικά σύνορα τροποποιήθηκε την τελευταία στιγμή. Η εξαίρεση του ανοίγματος των συνόρων για μερικές χιλιάδες πρόσφυγες μετατράπηκε σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης έξι μηνών, με αποτέλεσμα να φτάσουν στη Γερμανία εκατοντάδες χιλιάδες πρόσφυγες».
Στο ίδιο βιβλίο, ο Αλεξάντερ δίνει περισσότερες πληροφορίες:
«Μετά από αυτό το τηλεφώνημα [με τον πρόεδρο του SPD Ζίγκμαρ Γκάμπριελ][…] ο [τότε υπουργός εσωτερικών], ντε Μεζιέρ, διατάζει την αναδιατύπωση της προαναφερθείσας εντολής με την διαγραφή ακριβώς πέντε λέξεων. Αντί για την «απόρριψη των αιτήσεων χορήγησης ασύλου» οι αστυνομικές διευθύνσεις έχουν πλέον την εντολή να «επιτρέπουν την είσοδο σε υπηκόους τρίτων χωρών που υποβάλλουν αίτηση ασύλου, οι οποίοι δεν έχουν έγγραφα που να δικαιολογούν τη διαμονή τους».. Γίνονται έλεγχοι, αλλά όποιος δηλώνει ότι ζητά άσυλο επιτρέπεται να εισέλθει στη Γερμανία– «ανεξάρτητα από το αν προέρχεται από ασφαλή τρίτη χώρα ή ασφαλή χώρα προέλευσης».
Για τον Αλεξάντερ, αυτή η οδηγία είναι πραγματικό σκάνδαλο. Η προηγούμενη εντολή που πρόβλεπε την απόρριψη όλων, χωρίς εξαίρεση, των αιτήσεων για χορήγηση ασύλου από άτομα που ζητούσαν προστασία στα σύνορα της Γερμανίας, αναιρέθηκε χωρίς δεύτερη σκέψη, μετά από αινιγματικές τηλεφωνικές κλήσεις σε ανώτατο επίπεδο. Είναι αξιοσημείωτο ότι μόνο ο Αλεξάντερ φαίνεται να γνωρίζει το περιεχόμενο της προφορικής οδηγίας. Ούτε καν το γερμανικό ομοσπονδιακό υπουργείο εσωτερικών (ΒΜΙ) έχει γνώση της ύπαρξής της. Σε απάντηση αιτήματος, βάσει του νόμου περί ελευθερίας της πληροφόρησης, το Υπουργείο ανακοίνωσε, στις 10 Ιουνίου 2025, ότι «οι αιτούμενες πληροφορίες δεν είναι διαθέσιμες στο BMI»[6].
Στις αναμνήσεις τού ντε Μεζιέρ[7], καθώς και στην αυτοβιογραφία τής τότε καγκελαρίου Άνγκελα Μέρκελ[8], το περιστατικό αυτό περιγράφεται με διαφορετικό τρόπο, αλλά και οι δύο συμφωνούν σε ένα σημείο: η προφορική εντολή συζητήθηκε εκτενώς στο κέντρο επιχειρήσεων του υπουργείου Εσωτερικών. Η ηγεσία της Αστυνομίας –με επικεφαλής, τότε, τον Δρ Ρόμαν – επέμενε στην απόρριψη όλων των αιτημάτων προστασίας, αλλά η πλειοψηφία των νομικών συμβούλων του υπουργείου Εσωτερικών είχε καταλήξει στο συμπέρασμα ότι αυτό ήταν αντίθετο στο ευρωπαϊκό δίκαιο.
Ο ντε Μεζιέρ δεν θεωρεί ότι η τροποποίηση της αρχικής εντολής, το 2015, ήταν αυθαίρετη ή αφορούσε μια μικρή περίοδο∙ πιστεύει ότι ήταν το αποτέλεσμα νομικής αξιολόγησης, σύμφωνα με την επιθυμία της τότε εκτελεστικής εξουσίας.
Να σημειώσουμε εδώ ότι στην επιστολή του Ντόμπριντ στον Ρόμαν, το 2025, η αναφορά στην «προβληματική» προφορική οδηγία του 2015 θεωρείται ότι αντικαθιστά την απουσία οποιασδήποτε νομικής αιτιολόγησής της. Ο στόχος της αναφοράς στην εν λόγω προφορική εντολή είναι να φανεί ότι, μετά από σχεδόν δέκα χρόνια, τερματίζεται μια ατεκμηρίωτη, ύποπτη και παράνομη πολιτική.
Ωστόσο, ισχύει το αντίθετο. Όπως διαπίστωσε το αρμόδιο τμήμα του Διοικητικού Δικαστηρίου του Βερολίνου, η απόρριψη των αιτήσεων χορήγησης προστασίας στα γερμανικά σύνορα αντίκειται στο ευρωπαϊκό δίκαιο[9]. Στις αποφάσεις του της 2.6.2025[10] σχετικά με την απόρριψη αιτήσεων ασύλου από τρεις Σομαλούς στη Φρανκφούρτη (Όντερ), το Δικαστήριο έκρινε ότι ο κανονισμός του Δουβλίνου – ο οποίος προβλέπει μια τακτική διαδικασία για τον προσδιορισμό του κράτους μέλους που είναι αρμόδιο για την αντιμετώπιση των αιτήσεων χορήγησης ασύλου – δεν επιτρέπει την αυθαίρετη απόρριψη τους, καθώς και ότι ο κανονισμός υπερισχύει του γερμανικού νόμου περί ασύλου (AsylG), τον οποίο επικαλείται η ομοσπονδιακή κυβέρνηση.
Πρέπει να επισημάνουμε ότι, αν και το Διοικητικό Δικαστήριο ασχολήθηκε με την εξέταση τριών μεμονωμένων περιπτώσεων, οι αποφάσεις του διαμορφώνουν καθοριστικά το εν προκειμένω νομικό πλαίσιο. Ωστόσο, το υπουργείο Εσωτερικών δεν βλέπει κανένα λόγο να επανεξετάσει τη δική του αιτιολόγηση για τη νομιμότητα των ενεργειών στα σύνορα, παρά τις αντίθετες υποσχέσεις, και τις εκκλήσεις γειτονικών κρατών της Γερμανίας. Η στρατηγική του υπουργείου Εσωτερικών βασίζεται στη συνεχή παράβαση του νόμου.
Δεν είναι ακόμη δυνατό να εκτιμηθεί εάν η στρατηγική παραβίασης του ισχύοντος δικαίου, θα έχει επιτυχία. Ωστόσο, μπορεί να διαπιστωθεί ότι η παραβίαση βασικών κανόνων των θεμελιωδών δικαιωμάτων θα επέτρεπε μεν την εφαρμογή μιας περιοριστικής μεταναστευτικής πολιτικής, αλλά ταυτόχρονα θα προκαλούσε βαθιά ζημιά στο κράτος δικαίου και τη δημοκρατία γενικότερα στην Ευρώπη. Αυτό είναι ήδη εμφανές στις ΗΠΑ, αλλά και στην Ουγγαρία και την Πολωνία.
Λύσεις τρίτων χωρών
Η δεύτερη στρατηγική της δεξιάς μεταναστευτικής πολιτικής είναι οι λεγόμενες λύσεις τρίτων χωρών. Και εδώ υπάρχουν διάφορες προσεγγίσεις. Μια απ’ αυτές είναι η «ειρηνική λύση» του προβλήματος, την οποία εφάρμοσε η αυστραλιανή κυβέρνηση στην αλλαγή του αιώνα. Αυτή προβλέπει την κράτηση σε μια τρίτη χώρα των αιτούντων προστασία πριν φτάσουν στο ευρωπαϊκό έδαφος. Ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του 2000, αυτή η προσέγγιση ήταν γνωστή ως σχέδιο Μπλερ-Σίλι[11].
Μια άλλη προσέγγιση προβλέπει ότι οι αιτούντες άσυλο, μετά την άφιξή τους στο ευρωπαϊκό έδαφος θα μεταφέρονται σε τρίτες χώρες, όπου θα πρέπει να περιμένουν την έκβαση της διαδικασίας που αφορά την αίτησή τους. Αυτό το μοντέλο ακολούθησε η βρετανική Κυβέρνηση υπό τον Ρίσι Σούνακ, σε συνεργασία με τη Ρουάντα, και η ιταλική Κυβέρνηση υπό την Τζόρτζια Μελόνι, σε συνεργασία με την Αλβανία[12]. Μια τρίτη προσέγγιση, παραλλαγή της προηγούμενης, προβλέπει τη δημιουργία κέντρων απέλασης σε τρίτες χώρες, στα οποία θα μεταφέρονται εκείνοι των οποίων απορρίπτονται οι αιτήσεις ασύλου, αλλά που η απέλασή τους στις χώρες καταγωγής τους δεν είναι δυνατή.
Μέχρι στιγμής, σχεδόν όλες οι προσπάθειες εφαρμογής των παραπάνω προσεγγίσεων έχουν εμποδιστεί στην πράξη από τα δικαστήρια. Όπου έχουν εφαρμοστεί, έχουν αποδειχθεί ελάχιστα πρακτικές, μη βιώσιμες και, κυρίως, δαπανηρές. Σχετικό παράδειγμα αποτελεί η λεγόμενη συμφωνία ΕΕ-Τουρκίας, που συνήφθη τον Μάρτιο του 2016 και σηματοδότησε το τέλος του καλοκαιριού της μετανάστευσης. Η τουρκική κυβέρνηση υποσχέθηκε να επιτρέπει την απέλαση από την Ελλάδα στην Τουρκία των Σύρων αιτούντων άσυλο και έλαβε ως αντάλλαγμα το ποσό των έξι δισεκατομμυρίων ευρώ. Ωστόσο, οι απελάσεις δεν πραγματοποιήθηκαν ποτέ σε σημαντικό βαθμό. Αντίθετα, το αποτέλεσμα ήταν η ΕΕ να εξαρτηθεί από τις διαθέσεις της κυβέρνησης Ερντογάν, κάτι που αποδεικνύεται σήμερα από την αδυναμία της έστω απλώς να επικρίνει την αποδημοκρατικοποίηση της Τουρκίας. Επιπλέον, στις 27 Φεβρουαρίου 2025, το Ανώτατο Δικαστήριο της Ελλάδας ακύρωσε την κοινή υπουργική απόφαση των υπουργείων εξωτερικών και μετανάστευσης, σύμφωνα με την οποία η Τουρκία θεωρείται ασφαλής χώρα για τους αιτούντες διεθνή προστασία οι οποίοι προέρχονται από τη Συρία, το Αφγανιστάν, το Πακιστάν, το Μπαγκλαντές ή τη Σομαλία, και απαγόρευσε όλες τις περαιτέρω απελάσεις.
Ακόμη και μετά την έναρξη ισχύος της μεταρρύθμισης του Κοινού Ευρωπαϊκού Συστήματος Ασύλου (CEAS), το 2026, τα σχέδια για την αποστολή των αιτούντων άσυλο σε τρίτες χώρες θα αντιμετωπίσουν σοβαρές δυσκολίες[13]. Η μεταρρύθμιση αυτή προβλέπει ένα λεγόμενο «συνδετικό στοιχείο», το οποίο απαιτεί μια ουσιαστική σχέση των αιτούντων άσυλο με ασφαλείς τρίτες χώρες. Η απλή διέλευση από αυτές τις χώρες δεν αρκεί. Τον Μάιο, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή πρότεινε την κατάργηση του συνδετικού στοιχείου[14], η οποία εφόσον γίνει δεκτή θα ανοίξει τον δρόμο στα σχέδια μεταφοράς των αιτούντων άσυλο σε τρίτες χώρες. Το πιθανότερο, όμως, είναι ότι αυτή η πρόταση δεν θα αποτελέσει μια αποτελεσματική στρατηγική για την de facto κατάργηση του δικαιώματος ασύλου. Είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς ότι μία ή περισσότερες τρίτες χώρες θα επιθυμούσαν να παρέχουν μόνιμα στην Ευρωπαϊκή Ένωση ένα εξωτερικευμένο σύστημα ασύλου∙ αυτές οι χώρες θα ζητούσαν, τουλάχιστον, σημαντικά ποσά ως αντάλλαγμα. Για παράδειγμα, εκτιμάται ότι το βρετανικό «μοντέλο Ρουάντα» θα κόστιζε δέκα δισεκατομμύρια λίρες σε δέκα χρόνια.
Εργαλειοποίηση
Ακόμα πιο επικίνδυνη, μακροπρόθεσμα, είναι η τρίτη στρατηγική, η οποία βασίζεται στο καινοτόμο κατασκεύασμα της «εργαλειοποίησης» ως διατομεακής έννοιας στο πεδίο του ασύλου. Η έννοια της «εκμετάλλευση της μετανάστευσης» τίθεται, όλο και περισσότερο στο επίκεντρο των συζητήσεων, από την άνοιξη του 2020, και πρόσφατα ενσωματώθηκε σε δύο διατάξεις του ευρωπαϊκού δικαίου: στον Κώδικα Συνόρων Σένγκεν και στον λεγόμενο κανονισμό για τις κρίσεις της μεταρρύθμισης του CEAS. Και οι δύοαυτές νομικές πράξεις θα τεθούν σε ισχύ το 2026. Στον κανονισμό για τις μεταναστευτικές κρίσεις η εκμετάλλευση ορίζεται ως μια κατάσταση «στην οποία ένα τρίτο κράτος ή ένας εχθρικός μη κρατικός παράγοντας προωθεί ή διευκολύνει τα ταξίδια υπηκόων τρίτων κρατών ή απάτριδων προς τα εξωτερικά σύνορα [της ΕΕ] ή σε ένα κράτος μέλος της, με στόχο την αποσταθεροποίηση της Ένωσης ή ενός κράτους μέλους, όταν τέτοιες ενέργειες ενδέχεται να θέσουν σε κίνδυνο βασικές λειτουργίες ενός κράτους μέλους, συμπεριλαμβανομένης της διατήρησης της δημόσιας τάξης ή της προστασίας της εθνικής του ασφάλειας». (Κανονισμός ΕΕ 2024/1359, άρθρο 1 παράγραφος 3 στοιχείο β))
Η αναφορά στη «διατήρηση της δημόσιας τάξης» και στην «προστασία της εθνικής ασφάλειας» αξίζει ιδιαίτερης προσοχής. Η συγκεκριμένη διατύπωση παραπέμπει στο άρθρο 72 της Συνθήκης για τη Λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το οποίο επιτρέπει σε ένα κράτος μέλος που βρίσκεται σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης να εφαρμόζει το εθνικό δίκαιο, έστω και αν αυτό παρεκκλίνει από την αρχή της υπεροχής του ευρωπαϊκού δικαίου. Ωστόσο, μέχρι στιγμής δεν υπάρχουν σαφή κριτήρια για μια τέτοια κατάσταση έκτακτης ανάγκης και το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης έχει απορρίψει όλες, τις λίγες, προσπάθειες εφαρμογής του άρθρου 72.
Δεν είναι τυχαίο ότι στην εργαλειοποίηση της μετανάστευσης αναφέρεται και η γερμανική κυβέρνηση στην επιχειρηματολογία της ενώπιον του Διοικητικού Δικαστηρίου του Βερολίνου. Λόγω της διαδρομής τους, οι προαναφερθέντες τρεις Σομαλοί παρουσιάζονται ως «εργαλειοποιημένοι μετανάστες». Με βάση αυτήν τη συλλογιστική, η κυβέρνηση θεωρεί ότι αντλεί το δικαίωμα να μειώσει περαιτέρω τις διαδικαστικές εγγυήσεις για τα άτομα που εμπίπτουν σ’ αυτήν την κατηγορία.
Με την καθιέρωση της έννοιας της εκμετάλλευσης, αρχίζει σιγά-σιγά να παίρνει μορφή μια νομικίστικη στρατηγική απονομιμοποίησης του ατομικού δικαιώματος στο άσυλο. Με δόλιο τρόπο, οι μετανάστες χαρακτηρίζονται συλλογικά ως θύματα των μηχανοραφιών ενός κράτους προκειμένου να τους στερηθεί το ατομικό δικαίωμα προστασίας.
[1] Bernd Kasparek και Marc Speer, ‘Of Hope. Hungary and the Long Summer of Migration‘ [Της ελπίδας. Η Ουγγαρία και το μακρύ καλοκαίρι της μετανάστευσης’],bordermonitoring.eu, 7.9.2015.
[2] https://www.sueddeutsche.de/politik/eu-gipfel-asyl-migrationspolitik-merz-meloni-zusammenarbeit-li.3273913
[3] https://www.governo.it/sites/governo.it/files/Lettera_aperta_22052025.pdf.
[4] https://www.bild.de/politik/inland/dobrindt-ordnet-an-asyl-stopp-an-allen-grenzen-jetzt-681b30c3c956e61cc27afcad, 7.5.2025
[5] Robin Alexander, Die Getriebenen. Merkel und die Flüchtlingspolitik: Report aus dem Innern der Macht [Οι εξαναγκασμένοι. Η Μέρκελ και η προσφυγική πολιτική: Ρεπορτάζ από το εσωτερικό της εξουσίας], Siedler Verlag, 2018.
[6] IFG-Kommunikation bei FragDenStaat.de, https://fragdenstaat.de/anfrage/muendliche-weisung-zu-ss18-einreiseverweigerung-vom-13-09-2015/#nachricht-1007768
[7] Thomas de Maizière, Regieren: Innenansichten der Politik [Διακυβέρνηση: Εσωτερικές όψεις της πολιτικής], Herder Verlag 2019, σ. 75ff.
[8] Angela Merkel και Beate Baumann, Freiheit. Erinnerungen 1954–2021 [Ελευθερία. Απομνημονεύματα 1954-2021], Verlag Kiepenheuer & Witsch (Κολωνία), 2024, σ. 522
[9] Maximilian Pichl, ‘Zurückweisungen vor Gericht‘ [Απορρίψεις αιτήσεων ασύλου στα δικαστήρια], 2025 (https://verfassungsblog.de/zuruckweisungen-gericht-migration-asyl/)
[10] https://www.politico.eu/wp-content/uploads/2025/06/02/VG-6-L-191-25.pdf
[11] Bernd Kasparek και Vassilis S. Tsianos, ‘Outsourced asylum in the mirror of the history of the Common European Asylum System’ [Εξωτερικευμένο άσυλο στον καθρέφτη της ιστορίας του Κοινού Ευρωπαϊκού Συστήματος Ασύλου], 2024, (https://externalizingasylum.info/de/ausgelagertes-asyl-im-spiegel-der-geschichte-des-gemeinsamen-europaeischen-asylsystem/)
[12] Bernd Kasparek και Vassilis S. Tsianos, [Από τη Ρουάντα στην Αλβανία: η εξωτερική διαχείριση του ασύλου], Blätter für deutsche und internationale Politik, 2025 (1).
[13] Vanessa Barisch, Tunisia: From pioneer of democracy to EU border guard [Τυνησία: Από πρωτοπόρος της δημοκρατίας σε φύλακας των συνόρων της ΕΕ], Blätter für deutsche und internationale Politik, 2025 (7).
[14] https://home-affairs.ec.europa.eu/news/commission-proposes-facilitate-application-safe-third-country-concept-2025-05-20_en
