Η πολιτική αναταραχή στην Ελλάδα είναι ήδη ορόσημο στην ιστορία της γηραιάς ηπείρου
Aπό ευρωπαϊκή οπτική, η οικονομική κατάρρευση του 2008 αποτέλεσε τον πρόλογο μιας εκτεταμένης παγκόσμιας κρίσης. Η αμερικανική οικονομική κατάρρευση προκάλεσε μια πολύπλοκη αλυσίδα απροσδόκητων γεγονότων σε ολόκληρη τη γηραιά ήπειρο, επιμολύνοντας όλα τα επίπεδα κοινωνικής ζωής, με αποτέλεσμα ένα ριζικά νέο τοπίο που μαστίζεται από πολιτική και οικονομική κρίση.
Όπως λέει η Άντα Κολάου, η πρόσφατα εκλεγμένη δήμαρχος της Βαρκελώνης και επικεφαλής της συμμαχίας που εμπνεύστηκε από το κίνημα των Αγανακτισμένων: «Κανείς δεν θα βγει από αυτήν την κρίση αμετάβλητος. Αυτό που μας περιμένει, είναι ένας φεουδαρχικός ορίζοντας με απότομη αύξηση των ανισοτήτων, μια άνευ προηγουμένου συγκέντρωση πλούτου, νέες μορφές ανασφάλειας για την πλειοψηφία των πολιτών. Ή μια δημοκρατική επανάσταση, όπου χιλιάδες άνθρωποι θα έχουν δεσμευτεί να αλλάξουν το τέλος της ταινίας.»
Είναι πολύ πιθανό ότι φτάνουμε σε αυτό το ιστορικό σημείο καμπής. Η σαρωτική νίκη του «όχι» στο δημοψήφισμα της 5ης Ιουλίου στην Ελλάδα έδειξε ότι οι λαϊκές τάξεις θέλουν το τέλος δεκαετιών νεοφιλελεύθερης ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Η εκ νέου έναρξη αυτού που ο Ογκίστ Μπλανκί ονόμαζε το «κεφάλαιο των διχασμών» λαμβάνει χώρα στο κέντρο των τεκτονικών μετατοπίσεων που σείει μια ήπειρο, η οποία έχει πέσει σε ένα φαύλο κύκλο μνησικακίας και δυσαρέσκειας, που δεν έχει παρατηρηθεί από τα μέσα του περασμένου αιώνα.
Tου Σεντρίκ Ντουράν*
Δεκαπέντε χρόνια πριν, η επιτυχημένη εισαγωγή του κοινού νομίσματος πυροδότησε ένα κύμα ευρω-ευφορίας σε όλη τη γηραιά ήπειρο. Το 2000, η στρατηγική της Λισαβόνας υποσχέθηκε να κάνει την Ευρωπαϊκή Ένωση «την πιο ανταγωνιστική, δυναμική, βασισμένη στη γνώση οικονομία σε ολόκληρο τον κόσμο, ικανή για βιώσιμη οικονομική ανάπτυξη, με περισσότερες και καλύτερες δουλειές και καλύτερη κοινωνική συνοχή». Οι ενθουσιώδεις οπαδοί της σκιαγραφούσαν την ένωση αυτή ως «φάρο για τον ταραγμένο κόσμο». Ο Μαρσέλ Γκοσέ και ο Γιούργκεν Χάμπερμας υποστήριξαν ότι η νέα ευρωπαϊκή φόρμουλα -με την έννοια της υπερεθνικής δημοκρατικής διακυβέρνησης και του κράτους πρόνοιας- ήταν προορισμένη να αναχθεί σε «ένα μοντέλο για τα έθνη όλου του κόσμου».
Οι προσδοκίες των ευρωπαϊστικών ημερών δεν υλοποιήθηκαν ποτέ. Αντίθετα, εκ των υστέρων, όλη η αλληλουχία των γεγονότων αποτελεί μια ιστορία συνεχούς αποτυχίας. Η ευρωπαϊκή περιφέρεια υστέρησε σε σύγκριση με σχεδόν κάθε άλλη περιοχή σε οικονομική ανάπτυξη, πριν και μετά την κρίση, και η στροφή στη λιτότητα, το 2010, παρήγαγε μια τεράστια οικονομική κατάρρευση. Το ΑΕΠ δεν έχει ακόμα ανακάμψει στα προ κρίσης επίπεδα, ανάγοντας την κρίση αυτή στη χειρότερη οικονομική κρίση της σύγχρονης ιστορίας, συγκρινόμενη μόνο με τη καταστροφική ρωσική καπιταλιστική παλινόρθωση της δεκαετίας του ’90.
Μια σαφή ομολογία της προβληματικής οικονομικής διαχείρισης αυτής της περιόδου αποτελεί η νηφάλια ανακοίνωση του ΟΟΣΑ (βλ. πίνακα), ότι δηλαδή το αναμενόμενο ακόλουθο της αρχικής ανάκαμψης έχει επανειλημμένα καθυστερήσει.
Η ανεργία πέρυσι εκτοξεύθηκε, με περισσότερα από 44 εκατομμύρια άνεργους και υποαπασχολούμενους εντός της ΕΕ. Αυτό δεν αποτελεί απλώς ένα οδυνηρό προσωπικό δράμα για τους εργάτες και τις οικογένειές τους, αλλά και μια εκπληκτική απεικόνιση του κοινωνικού παραλογισμού που έχει ως αποτέλεσμα μια γιγάντια οικονομική απώλεια, λαμβανομένου υπόψη ότι οι ευρωπαίοι εργάτες είναι μεταξύ των πλέον παραγωγικών σε όλο τον κόσμο.
Ο μύθος της ενδοευρωπαϊκής σύγκλισης
Ο μύθος της ενδοευρωπαϊκής σύγκλισης αποκαλύφθηκε επίσης. Τα τελευταία πέντε χρόνια, η φαινομενική σύγκλιση μεταξύ κρατών εξανεμίστηκε, επανεγκαθιδρύοντας την οικονομική ηγεμονία του γερμανικού ευρωπαϊκού πυρήνα εις βάρος τής περιφέρειας με εκδικητικό τρόπο. Ενώ η Ιταλία υστερεί σε σχέση με τα προευρώ επίπεδα του ΑΕΠ, άλλες χώρες, όπως η Ελλάδα, η Ισπανία και η Πορτογαλία έχουν κατρακυλήσει σε διευρυμένη κοινωνική εξαθλίωση, με μεγάλα τμήματα του πληθυσμού να μην είναι σε θέση να καλύψουν τις βασικές τους ανάγκες.
Η τραγική ειρωνεία είναι ότι όλη αυτή η εξαθλίωση είναι χωρίς αντίκρισμα. Ο λόγος χρέους / ΑΕΠ αυξήθηκε παρά τα μέτρα λιτότητας, κλειδώνοντας τις περιφερειακές χώρες και τις εργατικές τάξεις σε έναν κύκλο υποδούλωσης χωρίς τέλος έναντι των χρηματοπιστωτικών αγορών και των δανειστών. Την ίδια στιγμή, οι εσωτερικές ανισορροπίες εισαγωγών – εξαγωγών εντός ευρωζώνης επιμένουν και η αυστηρότερη συνταγογράφηση νεοφιλελεύθερων θεραπειών δεν προσφέρει κανένα μηχανισμό για την αντιμετώπιση των υποκείμενων δομικών προβλημάτων της άνισης ανάπτυξης. Οι δυσμενείς άνεμοι της οικονομικής ύφεσης έχουν μετατρέψει την ευρωπαϊκή διακυβέρνηση σε μια μηχανή ταξικού πολέμου. Το μεγάλο άλμα της ολοκλήρωσης είχε ως αποτέλεσμα τη σταθερή πτώση του ελέγχου των εθνικών εκλεγμένων κοινοβουλίων επί της οικονομικής πολιτικής.
Η ευελιξία στην παράκαμψη των κανόνων και η γραφειοκρατία της εποπτείας από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και τις κυβερνήσεις του γερμανικού πυρήνα, η εγκαθίδρυση ανεξάρτητων τεχνοκρατικών φορέων ελέγχου της δημοσιονομικής πολιτικής, καθώς και η διεύρυνση των αρμοδιοτήτων της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, μείωσαν το πεδίο επιλογών επί της οικονομικής πολιτικής για τις εθνικές κυβερνήσεις, μέχρι του σημείου να θυμίζει την παλιά Συναίνεση της Ουάσιγκτον, της δεκαετίας του ’90: ενοποίηση, ιδιωτικοποιήσεις και απελευθέρωση της αγοράς.
Η αντιλαϊκή λιτότητα και οι μεταρρυθμίσεις στην αγορά εργασίας συνάντησαν τεράστιες λαϊκές κινητοποιήσεις στις χώρες του Νότου, έκτασης που είχαμε να δούμε για δεκαετίες, με συνεχείς γενικές απεργίες και οιονεί εξεγερτικές περιόδους στην Ισπανία και την Ελλάδα. Όταν η αποφασιστικότητα των εθνικών κυβερνήσεων αποδυναμωνόταν, ο ευρωπαϊκός πυρήνας κατέφευγε σε σαφή αυταρχισμό: γραφειοκρατικά πραξικοπήματα εκτόπισαν αρκετούς πρωθυπουργούς, ενώ η ΕΚΤ, με επικεφαλής τον πρώην αντιπρόεδρο της Goldman Sachs, Μάριο Ντράγκι, εκβίασε ρητά απείθαρχους ηγέτες.
Η περίπτωση της Ελλάδας
Σε καμία άλλη περίπτωση η σύγκρουση δεν αναδείχθηκε με τόση σαφήνεια όπως στην Ελλάδα. Με μια δήλωσή του, στα μέσα του Ιούνη, ο κορυφαίος οικονομολόγος του ΔΝΤ, Ολιβιέ Μπλανσάρ έγραψε χαρακτηριστικά: «Οι έλληνες πολίτες, μέσω μιας δημοκρατικής διαδικασίας, επισήμαναν ότι υπάρχουν κάποιες μεταρρυθμίσεις που δεν θέλουν. Εμείς πιστεύουμε ότι αυτές οι μεταρρυθμίσεις είναι απαραίτητες». Με τη σαφή αντιπαράθεση δημοκρατικών επιλογών και γραφειοκρατικών νεοφιλέλευθερων απαιτήσεων, ο Μπλανσάρ απλώς επαναλάμβανε το σύνθημα των ευρωπαίων ηγετών ότι δεν υπάρχει εναλλακτική στο υπάρχον καθεστώς.
Κατά συνέπεια, οι διαπραγματεύσεις με την Ελλάδα είναι μια τυπική διαδικασία σχεδιασμένη να κατατροπώσει πολιτικά τις αριστερές δυνάμεις στην Ελλάδα και να ενταφιάσει κάθε προοπτική πολιτικής αλλαγής σε ολόκληρη τη γηραιά ήπειρο. Αυτή είναι η μόνη εξήγηση για την ανελαστικότητα των δανειστών, παρότι ο Τσίπρας πέρασε όλες τις κόκκινες γραμμές του ΣΥΡΙΖΑ, όπως οι μεταρρυθμίσεις στο συνταξιοδοτικό σύστημα, το σύστημα φορολόγησης, οι ιδιωτικοποιήσεις και η απελευθέρωση της αγοράς. Αυτή η τιμωρητική στάση ανδείχθηκε με σαφήνεια στο τέλος του Ιουνίου, όταν η ΕΚΤ πυροδότησε ενεργά ένα μπανκ ραν, προειδοποιώντας για «ανεξέλεγκτη κρίση», καλύπτοντας αίφνης τα δάνεια έκτακτης ανάγκης του τραπεζικού τομέα και προκαλώντας το κλείσιμο των τραπεζών και κάπιταλ κοντρόλ.
Ωστόσο, η ανελαστικότητα έναντι της ελληνικής κυβέρνησης δεν προκαλείται μόνο από μια ξεδιάντροπη νεοφιλελεύθερη πολιτική βούληση. Αποκαλύπτει ένα πολύ βαθύτερο πρόβλημα της Ευ��ώπης, την αδυναμία ελιγμών αυτού του πολιτικού σκάφους.
Ένα κεντρικό τμήμα αυτού του προβλήματος αποτελεί το μέγεθος και η νομική πολυπλοκότητα της ΕΕ. Βασικά, η διακυβέρνηση της ΕΕ είναι η επώδυνη διαμόρφωση σκληρών συμβιβασμών σε κανόνες, οι οποίοι είναι σχεδόν αδύνατο να παρακαμφθούν.
Ανελαστικότητα και αδυναμία ελιγμών
Οι δυνατότητες λήψης αποφάσεων της ευρωπαϊκής πολιτείας είναι εξαιρετικά περιορισμένες και συνδεδεμένες με τις προηγούμενες πολιτικές ισορροπίες δυνάμεων, κάνοντας τις ριζικές αλλαγές σχεδόν σε αδύνατο, ακόμα και να τις αναλογιστεί κάποιος.
Επιπλέον, η ευρωπαϊκή γραφειοκρατία είναι ελάχιστη, με περίπου 30.000 δημόσιους υπαλλήλους και προϋπολογισμό λιγότερο του 1% του ΑΕΠ της ΕΕ. Η μοναδική πολιτική δύναμή της προκύπτει από τη συσσώρευση κανόνων και διαδικασιών, που οι ευρωπαϊκές ελίτ επιθυμούν διακαώς να διατηρήσουν, παρότι είχαν ως αποτέλεσμα τη συστηματικά χαοτική διαχείριση της κρίσης των τελευταίων χρόνων.
Σε βαθύτερο επίπεδο, η αδυναμία ελιγμών αποτελεί παράδοξη συνέπεια των σαρωτικών νικών του διακρατικού οικονομικού κεφαλαίου τις τελευταίες δεκαετίες. Αυτές οι νίκες οδήγησαν στη δόμηση θεσμικών οργάνων στην ΕΕ εστιασμένων κυρίως στα βασικά συμφέροντα του κεφαλαίου -ανταγωνισμός, εμπόριο και χρήμα-, ενώ τα εργασιακά και κοινωνικά ζητήματα περιορίστηκαν σε μεταβλητές προσαρμοζόμενες στην ευρωπαϊκή πολιτική αρένα.
Το ευρωπαϊκό υπερκράτος είναι ισχυρό όσον αφορά την προώθηση των άμεσων συμφερόντων του οικονομικά ισχυρού μπλοκ, αλλά αδύναμο όσον αφορά τη συναινετική πλευρά της ηγεμονίας, που είναι απαραίτητη για να κρατήσει διαφορετικές κοινωνίες και κοινωνικά στρώματα μαζί σε ταραγμένους καιρούς. Ο συνδυασμός οικονομικών και κοινωνικών αποτυχιών και περιορισμένης πολιτικής ευελιξίας είχε ως αποτέλεσμα τη μειούμενη αίγλη του ευρωπαϊκού σχεδίου και την ενεργοποίηση φυγόκεντρων δυνάμεων σε ολόκληρη την Ευρώπη.
Φυγόκεντρες δυνάμεις
Η Ευρώπη είναι ένα από τα πιο εξελιγμένα πολιτικά τοπία στον κόσμο. Το ιδιοσυγκρασιακό μίγμα ισχυρής και αντιφατικής πολιτικής κληρονομιάς των φιλελεύθερων, φασιστικών και κομμουνιστικών παραδόσεων, παράλληλα με την πολυεπίπεδη διακυβέρνηση και τη δημοκρατική νομιμότητα, αλλά και τα ζωντανά κοινωνικά κινήματα και τους αντιφατικούς γεωπολιτικούς δεσμούς, βράζει και πάλι.
Σε αυτό το πλαίσιο, ανεξάρτητα από το τι θα ακολουθήσει, η πολιτική αναταραχή στην Ελλάδα είναι ήδη ορόσημο στην ιστορία της γηραιάς ηπείρου. Η χώρα που στην αρχή της δεκαετίας του ’80 αποτέλεσε το παράδειγμα της δυνατότητας η Ευρώπη να παρέχει την άγκυρα για την πρόσδεση της φιλελεύθερης δημοκρατίας και της κοινωνικοοικονομικής σταθερότητας σε ένα καθεστώς μετα-αυταρχικό, γίνεται τώρα το σύμβολο της αποτυχίας και της διαίρεσης.
Η απόπειρα της ελληνικής κυβέρνησης να δραπετεύσει από το νεοφιλελεύθερο κλουβί συνάντησε μόνο δολιοφθορά και ύβρεις από τις άλλες κυβερνήσεις και τους ευρωπαϊκούς θεσμούς, που την εγκατέλειψαν χωρίς άλλη εναλλακτική από τη συνθηκολόγηση ή τη ρήξη και χωρίς θετικό αποτέλεσμα για την ελκυστικότητα της ΕΕ.
Οι φυγόκεντρες δυνάμεις αυξάνονται, επίσης, ως αποτέλεσμα της ξεθωριασμένης αίγλης των Βρυξελλών. Η Μεγάλη Βρετανία ζητά σημαντική αναχαίτιση της ολοκλήρωσης απειλώντας με αποχώρηση και ενδυναμώνοντας την ελκυστικότητα των ΗΠΑ. Στο ανατολικό πεδίο, η σαφής αυταπάτη της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης αφήνει ανοικτή την πόρτα σε εθνικιστικές δυνάμεις (παρότι με συγκρουόμενα αισθήματα απέναντι στην καινούργια ισχύ της Ρωσίας). Ακόμα και στο εσωτερικό τού ιστορικού πυρήνα της Ευρώπης υπάρχει αυξανόμενη απελπισία.
Έλλειμμα αλληλεγγύης
Αυτή η κατάσταση ενισχύει την άνοδο των ακροδεξιών κομμάτων, όπως το Εθνικό Μέτωπο της Γαλλίας, αλλά και το ρατσιστικό λόγο στα κυρίαρχα ΜΜΕ. Ανακαλώντας την περίοδο του πολέμου για ανεξαρτησία της Ελλάδας το 1821, ο Μπέρτολτ Σίβαλτ έγραψε στην «Die Welt»: «Η ιδέα ότι οι σύγχρονοι Έλληνες είναι απόγονοι του Περικλή και του Σωκράτη και όχι ένα μίγμα Σλάβων, Βυζαντινών και Αλβανών, έγινε κοινή πεποίθηση στην Ευρώπη… Αυτός είναι ο λόγος που δεχτήκαμε τους Έλληνες να εισβάλουν στο ευρωπαϊκό πλοίο το 1980. Καθένας μπορεί να θαυμάσει τις συνέπειες της επιλογής.»
Εν τω μεταξύ, τα σημάδια αποθάρρυνσης στην πλειοψηφία των ηγετών είναι άφθονα. Περιορισμένη σε πολύπλοκους υπολογισμούς και στερημένη από οποιαδήποτε πολιτική έμπνευση, η Ευρώπη πυροδοτεί μόνο πικρία και αγανάκτηση.
Το έλλειμμα αλληλεγγύης αναδύθηκε ξανά, όταν επικεφαλής κυβερνήσεων συζητούσαν την κρίση του μεταναστευτικού ζητήματος. Ενώ χιλιάδες πρόσφυγες κείτονται στη Μεσόγειο, η απάντηση των ευρωπαίων ηγετών εστιάζει με αποκαλυπτικό τρόπο σε στρατιωτικές επιθέσεις και, όταν τίθεται θέμα κατανομής των αιτούντων άσυλο μεταξύ των χωρών, ο εγωισμός είναι αυταπόδεικτος, με τον Ματέο Ρέντζι, τον δύοντα αστέρα του ευρωπαϊκής κεντροαριστεράς, να λέει: «Αν αυτό είναι το όραμά σας για την Ευρώπη, μπορείτε να το κρατήσετε για τον εαυτό σας».
Πρόσφατες δημοσκοπήσεις στην Ισπανία και τη Μεγάλη Βρετανία επιβεβαιώνουν ότι η απογοήτευση από την Ευρώπη μεταφράζεται σε μειούμενες ψήφους για το «εξτρεμιστικό κέντρο» σε εθνικό πολιτικό επίπεδο. Είτε οι ιδεολογικές συγκλίσεις τους μεταφράζονται σε εγχώριες συμμαχίες είτε όχι, η δεξιά και η αριστερή πτέρυγα του κέντρου είναι στενά δεμένες σε ένα μόνιμο ευρωπαϊκό μεγάλο συνασπισμό. Σε αυτή τη διαδικασία, τα λεγόμενα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα έχουν τις μεγαλύτερες απώλειες. Οι παραδοσιακές θέσεις τους στα κοινωνικοοικονομικά θέματα εξανεμίζονται ενώπιον του νεοφιλελεύθερου δόγματος, αφαιρώντας τον πυρήνα των ψηφοφόρων τους κάθε λόγο για να τους ψηφίσει και οδηγώντας σε υψηλότερα ποσοστά αποχής ή στην εμφάνιση νέου είδους πολιτικών κινημάτων.
Η προοπτική για την Αριστερά
Στην Αριστερά, η ανάδυση νέων πολιτικών κινημάτων σε διάφορες χώρες σχετίζεται με δομικές παραμέτρους, όπως η ένταση της λιτότητας, αλλά και περισσότερο απροσδόκητα ζητήματα, που σχετίζονται με την οργάνωση του πολιτικού πεδίου. Αλλά, ανεξάρτητα από την πολιτική τους τύχη βραχυπρόθεσμα, κανένα από αυτά δεν επιτρέπεται να καθυστερήσει τις συζητήσεις για καίρια στρατηγικά σημεία πια.
Δύο χρόνια πριν να γίνει υπουργός Οικονομικών της Ελλάδας, ο Γιάνης Βαρουφάκης, στην ομιλία του «Εξομολογήσεις ενός αιρετικού μαρξιστή», αποδέχθηκε την αποστολή της διάσωσης του ευρωπαϊκού καπιταλισμού από τον ίδιο του τον εαυτό. Η ελληνική μάχη απέδειξε ότι αυτή η αποστολή είναι πιο δύσκολη από ό,τι ανέμενε.
Οι άνισες και σύνθετες αναπτυξιακές δυναμικές της ευρωπαϊκής περιφέρειας υπογραμμίζουν την ανάγκη της Αριστεράς να κινηθεί από την αμυντική στρατηγική απέναντι στη λιτότητα προς μια πιο θετική ατζέντα συστηματικών εναλλακτικών. Το ελληνικό πείραμα δείχνει ότι σε αυτό το μονοπάτι δεν απομένει άλλη επιλογή από τη σύγκρουση με νεοφιλελεύθερους θεσμούς και την ανάκτηση της δημοκρατικής κυριαρχίας με εθνικά νομίσματα. Ωστόσο, αυτή είναι μια αποθαρρυντική πρόκληση, λαμβάνοντας υπόψη πόσο διστάζουν οι περισσότεροι άνθρωποι να υποστούν το μεταβατικό κόστος της ρήξης, ακόμα και αν θα μπορούσε να είναι πεπεισμένοι για τα οφέλη σε μακροπρόθεσμη βάση. Η διατύπωση πολιτικών προτάσεων που θα εξασφαλίζουν στους ανθρώπους ένα δίχτυ ασφαλείας κατά τη διάρκεια αυτής της μετάβασης, θα είναι το κλειδί για τη διευκόλυνση νέων εκλογικών νικών, αρχής γενομένης από τις εκλογές στην Ισπανία αυτό το φθινόπωρο. Εκεί, το Ποδέμος και οι κοινωνικοί του σύμμαχοι έχουν σημαντικές πιθανότητες να κερδίσουν. Καθώς η εμπειρία με την Ελλάδα έχει δείξει, η ευρωπαϊκή ελίτ αναμένεται να είναι τίποτα λιγότερο από ανελέητη. Όπως μου είπε πρόσφατα ένα μέλος της ηγεσίας του Ποδέμος: «Καλύτερα να είμαστε προετοιμασμένοι».
•
* Ο Σεντρίκ Ντουράν είναι λέκτορας στο Πανεπιστήμιο Paris 13 και ερευνητής στο Κέντρο για την Οικονομία του Paris Nord. Το κείμενο δημοσιεύτηκε στο «Jacobin» στις 16.07.15.
