Ο Χρήστος Τσιάμης γεννήθηκε στην Πάτρα και ζει μόνιμα από το 1968 στη Νέα Υόρκη, όπου είχε πάει για πανεπιστημιακές σπουδές. Έχει εκδώσει οκτώ ποιητικές συλλογές και μια μετάφραση ποιημάτων του Φερλινγκέτι. Το Τραγικό Μανχάτταν (εκδ. Μελάνι)είναι μια συλλογή πεζών κειμένων, που είχαν δημοσιευτεί στον Αναγνώστη το πρώτο εξάμηνο του 2020, κατάλληλα προσαρμοσμένων για την έκδοση. Οι «δύσκολοι καιροί» του υπότιτλου είναι οι καιροί της πανδημίας, που όταν γράφονταν τα κείμενα, ο συγγραφέας δεν ήξερε πόσο θα διαρκέσει.
Ο Τσιάμης είχε εκδώσει το 2013 το Μαγικό Μανχάτταν με ποιήματα και πεζά που αναδεικνύουν τον ρόλο που έπαιξε αυτή η πόλη στη ζωή και στα γραπτά του. Το Τραγικό Μανχάτταν μιλάει για την επίδραση της πανδημίας στη ζωή της πρωτεύουσας του παγκόσμιου καπιταλισμού, με «την αλαζονική όψη του πλούτου και της χλιδής», όπως λέει ο συγγραφέας. Της μεγαλούπολης των μεγάλων αντιθέσεων που τις συναντάς ακόμα και στην ίδια γειτονιά, στις δυο πλευρές του ίδιου δρόμου. Μιας πόλης που όμως βρέθηκε τότε σε μηχανική υποστήριξη. Όταν οι αντιθέσεις της ζωής, οι ταξικές, οι ιδεολογικές, οι πολιτικές, οι φυλετικές, οι έμφυλες αμβλύνονται, έστω κι αν υποβόσκουν, μπροστά στη μέγιστη αντίθεση. Της ζωής και του θανάτου. Την εποχή που η επιθετική μεγαλούπολη ταπεινώνεται και συστρέφεται μουδιασμένη. Το Τραγικό Μανχάτταν είναι μια σκοτεινή πόλη με δρόμους χωρίς ανθρώπους και δίχως αυτοκίνητα, με φωτισμένα μόνο τα παράθυρα των έγκλειστων κατοίκων της. Όπου ο χρόνος γίνεται, όπως λέει ο Τσιάμης, «ένας ξεχαρβαλωμένος μηχανισμός. Όχι μια μηχανή που μετράει επακριβώς κάποια ποσότητα με ένα τικ τοκ, ούτε μια ευθεία γραμμή, ούτε ένας τέλειος κύκλος».
Η κατάρα της πανδημίας δεν έμοιαζε με την άλλη, των δίδυμων πύργων, που την είχε ζήσει κι εκείνη ο Τσιάμης. Εκείνη ήταν εκκωφαντική, με στριγγλιές, με σειρήνες, με σύννεφα στάχτης και σκόνης. Ετούτη εδώ ήταν άφωνη, αόρατη, αόριστη, που ξεκίνησε με το θάνατο συγκεκριμένων ανθρώπων και έγινε ένας τρομακτικός, απρόσωπος αριθμός θυμάτων.
Όμως το βιβλίο δεν είναι ένα βιβλίο τρόμου, ένα βιβλίο για ζόμπι. Το αντίθετο: είναι ένα βιβλίο που θέλει να ψηλαφήσει τον αδύναμο σφυγμό μιας πόλης που την κρατάνε ζωντανή οι καθημερινοί άνθρωποι, αυτοί που δημιουργούν ακόμα και ευτράπελα και παράξενα γεγονότα, μακριά και σε αντίθεση με τις αλλοπρόσαλλες και κουτοπόνηρες εξουσίες. Οι καθημερινοί άνθρωποι που φτιάχνουν μάσκες για τους γιατρούς και τους νοσηλευτές ή όπως εκείνος που αγόραζε λουλούδια και τα μοίραζε στους λίγους, έκπληκτους περιπατητές των άδειων δρόμων, φιγούρα από το άλλο, το Μαγικό Μανχάτταν.
Η πανδημία υπήρξε όμως και μια ευκαιρία στοχασμού και αναστοχασμού, υποχρεωτικής ανάπαυλας από τη ένταση του βίου. Μαζί με την υφήλιο που φαινόταν πιο καθαρή από το διάστημα, με τους σεισμογράφους που κατέγραφαν πολύ λιγότερες ανθρωπογενείς δονήσεις, πολλά μυαλά ανασυγκροτήθηκαν, σαν τον σκληρό δίσκο του υπολογιστή.
Η τομή της πανδημίας χωρίζει το χρόνο, κατά Τσιάμη, σε δύο περιόδους: π.Κ. (προ Κορονοϊού) και μ.Κ. (μετά Κορονοϊόν). Τις πρώτες μέρες της μ.Κ. εποχής, η μνήμη ανακαλεί τις τελευταίες ημέρες π.Κ. Τις εφτά εβδομάδες της αγνότητας, όπου τότε δεν είχε γεννηθεί η υποψία ότι η εγγύτητα μεταξύ των ανθρώπων μπορεί να είναι θανατηφόρα και ο κάθε άνθρωπος ύποπτος. Απλές, ανθρώπινες στιγμές, κοιταγμένες προς τα πίσω από την εποχή της πανδημίας, παίρνουν μιαν άλλη διάσταση και αξία. Το ταξίδι και η συνάντηση με ένα αγαπημένο πρόσωπο σε ένα ξένο, ερωτικό τόπο, η παρακολούθηση μιας ταινίας σε μια πολυσύχναστη κινηματογραφική αίθουσα, Τα παράσιτα που αναφέρονται σε έναν άλλο (όχι βιολογικό) ιό, ένα ποτήρι μπύρα με δυο φίλους που έχεις να δεις καιρό, ένα ιδιαίτερο τοπίο μια κρύα μέρα με ένα ζεστό φλιτζάνι σοκολάτας με σαντιγί, το μπαρ με την ιδιόρρυθμη μπαργούμαν. Αν δεν είχε υπάρξει η τομή της πανδημίας, όλα αυτά θα φαινόντουσαν ίδια;
Όμως στο βιβλίο περιγράφονται και σκηνές από έναν άλλο κόσμο, που ψάχνει άλλες απαντήσεις. Θυμίζω ότι η πανδημία είχε συμπέσει με την εποχή της πρώτης προεδρικής θητείας του Τραμπ, με την έως και σκοταδιστική αντίληψη και πολιτική τακτική της κεντρικής διοίκησης, με την πάλη ανάμεσα στον ορθολογισμό και τις θεωρίες συνωμοσίας. Υπάρχουν λοιπόν εκείνοι κι εκείνες που δεν φοβούνται γιατί «έχουν του Ιησού το αίμα πάνω τους», ο οποίος είναι «το εμβόλιό τους», που κάνουν ουρές για μια εξ αποστάσεως drive-in εξομολόγηση, που τετραπλασιάζουν τις πωλήσεις όπλων για να αμυνθούν απέναντι στον «εχθρό», που πιστεύουν ότι ο ιός είναι μια πλεκτάνη για να χάσει ο πρόεδρος τις επερχόμενες εκλογές, που προσεύχονται πριν κοιμηθούν «η χώρα να γίνει και πάλι μεγάλη».
Το Τραγικό Μανχάτταν είναι γραμμένο με έναν εσωτερικό ρυθμό, μελαγχολικό σαν τον αργό ρυθμό των μπλουζ που αρέσουν στον Τσιάμη. Με μια διακριτική μουσική διαχυμένη μέσα στην απλότητα του πεζού λόγου του, που προκύπτει και από την ασυνήθιστη μερικές φορές σύνταξή του. Είναι άλλη μια περίπτωση όπου η θλίψη και η απαισιοδοξία των πραγμάτων ξεπερνιέται από το βάλσαμο της αφήγησης, την αισιοδοξία της Τέχνης καθεαυτής.
Τελικά ο κορονοϊός πέρασε. Τώρα λέμε ότι δεν κινδυνεύουμε. Επανήλθαμε στην κανονικότητα. Και μαζί με αυτήν επανήλθε και ο Τραμπ.
Το κείμενο βασίζεται σε παρουσίαση του βιβλίου που έγινε στην Πάτρα, στο βιβλιοπωλείο «Πολύεδρο» στις 26 Φεβρουαρίου 2025
