Συνέντευξη με τους συγγραφείς Ηλία Φραγκάκη και Παναγιώτη Χατζημωϋσιάδη
Με αφορμή την έκδοση του τόμου «Δεν έχουμε οξυγόνο» από τις εκδόσεις «Εύμαρος» συζητάμε με τους ανθολόγους, επιμελητές και συμμετέχοντες συγγραφείς, Ηλία Φραγκάκη και Παναγιώτη Χατζημωϋσιάδη.
Αν η λογοτεχνία ανοίγει τις πύλες του φανταστικού, πώς μπορεί να λειτουργήσει απέναντι σε ένα απολύτως σημερινό και ακραία σοκαριστικά ρεαλιστικό γεγονός;
Ηλίας Φραγκάκης: Θα πρέπει πρώτα να δεχτούμε την υπόθεση εργασίας πως η λογοτεχνία «ανοίγει τις πύλες του φανταστικού». Δεν πιστεύω σ’ αυτόν τον μανιχαϊστικού τύπου διαχωρισμό μεταξύ φανταστικού και ρεαλιστικού. Θα πούμε πως μια γραφή για ένα δυστύχημα που δεν έχει γίνει είναι φανταστική; Ή αν συμβεί μετά πως ήταν προφητική; Τα όρια είναι ασαφή, οι συγγραφείς είναι πάντα παιδιά της εποχής τους και έχουν κεραίες που διαβάζουν «αλλιώς» τον πόνο, το τραύμα, το κάθε γεγονός. Φρονώ πως η λογοτεχνία αναδημιουργεί την πραγματικότητα, την επαναδιατυπώνει, ο λόγος χτίζει σε συμβολικό επίπεδο τον κόσμο και έτσι προσφέρει εκδοχές και ένα σύμπαν πιθανοτήτων.
Παναγιώτης Χατζημωϋσιάδης: Έστω, όμως, και διά των πυλών του φανταστικού η λογοτεχνία είναι μια συνομιλία με το εδώ και με το τώρα, στο ιστορικό τους βάθος και στην κοινωνική τους προοπτική. Τούτες οι πύλες δεν είναι (ή τουλάχιστον δεν θα έπρεπε να είναι) έξοδος, άρνηση κι υπεκφυγή, αλλά μια άλλη προοπτική επανεισόδου στην πραγματικότητα, με την προσδοκία να δοθεί με τα αναγκαία αισθητικά φίλτρα το τωρινό «σοκαριστικά ρεαλιστικό γεγονός» σε όλες τις προεκτάσεις, σ’ όλο το βάθος και σ’ όλο το πλάτος των εκδηλώσεών του.
Μπορεί ο συγγραφέας απέναντι σε ένα τέτοιο σύγχρονο του γεγονός να εκφράσει με το έργο του καθαρή θέση, χωρίς παράλληλα να κάνει εκπτώσεις στο καλλιτεχνικό αποτέλεσμα;
Η.Φ.: Η απόσταση χρειάζεται στον ιστορικό προκειμένου να έχει μια ολοκληρωμένη κατά το δυνατόν επιστημονική έποψη του υλικού του, όχι στον καλλιτέχνη. Ο καλλιτέχνης λειτουργεί ξεκινώντας από το επιμέρους για να οδηγηθεί με την αναγωγή, την αλληγορία, την αμφισημία, τη μεταφορά και άλλα μέσα στη γενίκευση, στην αισθητική αποτύπωση του θέματός του.
Π.Χ.: Στην υπέρβαση κρίνεται η καλλιτεχνική αξία, στην αναγωγή από το εδώ στο παντού, στην ανύψωση από το τώρα στο πάντα και στη μετάπλαση της ασχήμιας σε αισθητικό κάλλος. Τίποτα το πρωτότυπο σε ό,τι λέω –μεταξύ δε των πολλών άλλων που θα μπορούσα να επικαλεστώ, το παράδειγμα του Σολωμού θεωρώ ότι είναι το πλέον αντιπροσωπευτικό.
Αν η γραφή λειτουργεί εδώ λυτρωτικά για τον συγγραφέα, πώς πιστεύετε ότι λειτουργεί για τον αναγνώστη;
Π.Χ.: Καμία λύτρωση δεν κομίζει η γραφή στον συγγραφέα, εφόσον είναι βαθιά, οδυνηρή και ειλικρινής, ίσως μια στιγμιαία ανακούφιση όσο για να αντικρίσει το είδωλό του στον καθρέφτη με την επίγνωση ότι δεν σώπασε και σε αυτό, αλλά από κει και πέρα η πραγματικότητα θα συνεχίσει να τον κυκλώνει από παντού και να τον συντρίβει ποικιλοτρόπως –τα ίδια, δε, ισχύουν και για τον αναγνώστη. Θεωρώ ότι το ερώτημα και για τον μεν και για τον δε έγκειται, επίσης, στο τι κάνουν από εκεί και πέρα, αν δηλαδή μεταστοιχειώνουν σε ορισμένη ματιά, αντίληψη και στάση την τέτοιου είδους εμπειρία του ωραίου.
Η.Φ.: Ναι, θα συμφωνήσω. Η λογοτεχνία έλεγε ο Ρόλαντ Μπαρτ είναι η ερώτηση μείον την απάντηση. Πουθενά δεν υπάρχει λύτρωση σε αυτόν τον αφορισμό. Για κανέναν. Για τον συγγραφέα η «γέννα» είναι επώδυνη. Με την ολοκλήρωση του έργου συντελείται ένας αποχωρισμός, ένας θάνατος. Αν καταφέρει να στρέψει τον αναγνώστη προς τα σωστά ερωτήματα και όλο αυτό κινητοποιήσει διαδικασίες αλήθειας και δράσης τότε όλα καλά και ανθηρά.
Η ιδιαίτερη δύναμη του ίδιου του γεγονότος αφήνει χώρο για να διερευνηθούν από τους συγγραφείς άλλες πτυχές των παραγόντων που ενδέχεται να οδήγησαν σε αυτό;
Π.Χ.: Ό,τι συνέβη στα Τέμπη συγκλονίζει, διαλύει και συντρίβει, ακόμη και τις πιο αποστασιοποιημένες γραφές. Η λογοτεχνική, όμως, επεξεργασία του εγκυμονεί την ευκολία του μελοδράματος και της καταγγελίας, όθεν η ανάγκη της καταλλαγής, της πρισματικότητας και της διείσδυσης, που δεν είναι καθόλου δεδομένες. Το συγγραφικό αποτέλεσμα πάντα θα κρίνει τον γραφιά του.
Η.Φ.: Προσπαθήσαμε να αποφύγουμε την πολιτικολογία, τον διδακτισμό, το μελό και άλλους σκοπέλους. Από την αρχή ήταν δηλωμένο ως πρόθεση. Από την άλλη, το αίτημα για μια διαφορετική γραφή που σκαλίζει μια πληγή χαίνουσα, που ανατέμνει ένα πρόβλημα με τρόπο αυθεντικό και συνάμα ταπεινό ήταν το διακύβευμα. Ελπίζω να σταθήκαμε αντάξιοι όλοι, μα αυτό θα το κρίνουν οι αποδέκτες.
Στο όνομα της καλλιτεχνικής ελευθερίας, χρειάζεται ο καλλιτέχνης να μένει απλώς παρατηρητής;
Π.Χ.: Το τι παρατηρεί κανείς και το τι επιλέγει να θέσει στον κύκλο της λογοτεχνικής γραφής του, δηλαδή το αν μαζί με όλα τα άλλα θα μιλήσει για τη Γάζα, για τα Τέμπη, για την πρόσφατη οικονομική κρίση, για τον επελαύνοντα φασισμό κτλ, έχουν την ιδιαίτερη αξία τους. Το έργο του ως καλλιτέχνη ολοκληρώνεται μέσα απ’ ό,τι κομίζει ως αισθητική ολότητα, αλλά ο ίδιος δεν παύει να φέρει και την ιδιότητα του πολίτη.
Η.Φ.: Ο καλλιτέχνης είτε συνειδητά είτε ερήμην του υπηρετεί, για να το πω ωμά, είτε την Ομορφιά είτε την Βαρβαρότητα. Παρατηρητής πάντως δεν είναι ακόμη κι αν το ισχυρίζεται. Ή, σωστότερα, ξεκινά από την παρατήρηση όπως είπε κι ο Παναγιώτης και στη συνέχεια επιλέγει τι και πώς θα τοποθετήσει στον κύκλο προσοχής του, την οπτική γωνία και άλλα. Σε κάθε περίπτωση είμαστε της άποψης πως η τέχνη οφείλει να συναρμόζεται τόσο με την κοινωνική διαδικασία, όσο και με την ιστορική συνείδηση. Αλλιώς παραμένει μια ωραία εστετίστικη ενατένιση του απείρου.
