Η διακίνηση και εμπορία ανθρώπων (trafficking) σύμφωνα με το πρωτόκολλο των Ηνωμένων Εθνών (Η.Ε.), που συμπληρώνει τη σύμβαση κατά του Διεθνικού Εγκλήματος,1 είναι μια διαδικασία της οποίας αναγνωρίζονται τρία βασικά χαρακτηριστικά: οι πράξεις (στρατολόγηση, μεταφορά, υπόθαλψη κ.ά.), τα μέσα (απειλή, εξαπάτηση, απαγωγή, αποδοχή χρημάτων κ.ά.) και ο σκοπός (σεξουαλική ή εργασιακή εκμετάλλευση, εξαναγκαστική εργασία, προώθηση στην επαιτεία, εμπλοκή στη διακίνηση ναρκωτικών, αφαίρεση οργάνων/ιστών κ.ά.). Για να θεωρηθεί μια συμπεριφορά ως εμπορία χρειάζεται να συγκεντρώνει στοιχεία και από τις τρεις κατηγορίες, π.χ. στρατολόγηση προσώπων με εξαπάτησή τους προς το σκοπό σεξουαλικής τους εκμετάλλευσης. Εάν ωστόσο πρόκειται για πράξεις που αφορούν σε παιδιά, η πράξη θεωρείται ως εμπορία ακόμη και αν δεν έγινε χρήση των μέσων.
Η εμπορία ανθρώπων είναι ένα πολύπλοκο φαινόμενο που εμπλέκει πολλούς τομείς όπως η μετανάστευση, η πορνεία, η διακίνηση ουσιών, το διεθνικό αλλά και ντόπιο οργανωμένο έγκλημα, η καταναγκαστική εργασία, τα ανθρώπινα δικαιώματα, η βία κατά των γυναικών και παιδιών, τα κυκλώματα παιδεραστίας, η διαφθορά διπλωματικών και διωκτικών αρχών, κ.λπ. Το trafficking αποτελεί κυρίως κατάφωρη παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων των θυμάτων. Οι μορφές της κακοποίησης και της εκμετάλλευσης, καθώς η κοινωνία εφησυχάζει, γίνονται σήμερα ακόμα πιo ειδεχθείς.
Με δεδομένο τον πρόσφατο ορισμό του trafficking, γίνεται κατανοητό πόσο επαμφοτερίζοντα είναι τα στοιχεία που παραθέτουν οι χώρες ως δεδομένα για το trafficking. Στην πραγματικότητα, πολλές χώρες αναμειγνύουν τα δεδομένα για το trafficking με δεδομένα του smuggling, της παράνομης μετανάστευσης και της παράνομης μεταναστευτικής πορνείας. Αυτό αναδεικνύει ότι οι αριθμοί που δηλώνονται πρακτικά εκπροσωπούν κάτι περισσότερο από εκτιμήσεις. Ακόμη περαιτέρω, τα διαθέσιμα στοιχεία αφορούν κυρίως γυναίκες και παιδιά θύματα σεξουαλικής εκμετάλλευσης. Σε διεθνές επίπεδο, ο πιο συχνά χρησιμοποιούμενος είναι ο εκτιμώμενος αριθμός γυναικών και παιδιών που διακινούνται ως θύματα trafficking με στόχο τη σεξουαλική εκμετάλλευση.
Θύματα στη σκιά
Χωρίς επίσης να είναι σαφές πώς έγινε ο υπολογισμός και αυτού του αριθμού, η Ε.Ε. ανέφερε ότι ο εκτιμώμενος αριθμός γυναικών και παιδιών, θυμάτων trafficking ανά έτος στη Δ. Ευρώπη, είναι 120.000. Το 2001, η Europol, σε αναφορά της, σχολιάζει ότι παρόλο που ο ακριβής αριθμός των θυμάτων trafficking στην Ε.Ε. είναι άγνωστος, αυτό που είναι σαφές είναι ότι στην πραγματικότητα, ο αριθμός των θυμάτων είναι πολύ υψηλότερος εκείνου των επίσημων στατιστικών.
Στις χώρες προέλευσης των θυμάτων είναι ακόμη πιο δύσκολο να αποκτήσει κανείς δεδομένα. Ωστόσο, υπάρχουν ενδείξεις ενός συνεχώς αυξανόμενου προβλήματος. Παρόλο που τα στοιχεία αναφέρονται κυρίως σε γυναίκες και παιδιά, τα τελευταία 10 χρόνια έχουν ήδη αναφερθεί ως θύματα trafficking 2.000 αγόρια από το Μπαγκλαντές στον Περσικό Κόλπο για να εργασθούν ως αναβάτες καμήλας. Φαίνεται ότι η πλειοψηφία των θυμάτων παραμένει στη σκιά λόγω των πολλών προβλημάτων, νομικών και προσωπικών, που εμποδίζουν τη διαλεύκανση αυτής της εγκληματικής δραστηριότητας, ενώ αρκετές χώρες θεωρούν τα δεδομένα για το trafficking θέμα υψηλής ασφάλειας και δεν τα δηλώνουν.
Στην Ελλάδα
Η Ελλάδα ήταν παραδοσιακά χώρα προέλευσης μεταναστών. Στις αρχές της δεκαετίας του ’90, όμως, λόγω των πολιτικών ανακατατάξεων στην ευρύτερη περιοχή της Ανατολικής Ευρώπης και των Βαλκανίων, μετατράπηκε σε χώρα προορισμού μεταναστών (νόμιμων και μη). Δυστυχώς, έγινε και χώρα διέλευσης και προορισμού θυμάτων εμπορίας ανθρώπων προερχομένων κυρίως από χώρες της ΝA και A. Ευρώπης αλλά και από την Αφρική και, σε μικρότερο βαθμό, από την Ασία.
H πληροφορία για το trafficking στην Ελλάδα προέρχεται από τα στατιστικά στοιχεία της αστυνομίας, μελέτες και δημοσιεύσεις. Μελέτη στην Αθήνα ανέδειξε ότι το 60% των λευκών θυμάτων ήταν αλλοδαποί και οι περισσότεροι ήταν παράνομα στην Αθήνα.
Υπάρχουν γυναίκες που βρίσκονται νόμιμα στην Ελλάδα που μπήκαν στη χώρα ως «καλλιτέχνιδες» ή ως τουρίστριες. Π.χ., για την περίοδο 1991-1995, 13.677 γυναίκες μετανάστριες ήρθαν στην Ελλάδα ως καλλιτέχνιδες και από αυτές συνελήφθησαν για παράνομη πορνεία 1.277.
Η πολιτεία προκλητικά απούσα
Ελληνικές αλλά και ξένες πηγές αναφέρουν ότι νεαρά κορίτσια 12-15 ετών πρότιμώνται από τους προαγωγούς. Τα δίκτυα πορνείας προωθούν στην αγορά νέους εφήβους μεταξύ των οποίων και αγόρια από το Αφγανιστάν ή το Κουρδιστάν και την Αλβανία. Σύμφωνα, επίσης, με τη UNICEF 5.800 παιδιά ηλικίας μικρότερης των 16 ετών ζουν στους δρόμους στην Ελλάδα. Μεταξύ τους το 55% είναι πρόσφυγες. Μελέτη με δείγμα 955 παιδιών απέδειξε ότι λίγα από αυτά πηγαίνουν στο σχολείο, ενώ ζουν χωρίς τους γονείς τους. Αυτά τα παιδιά είναι θύματα εργασιακού trafficking, επαιτείας και σεξουαλικής εκμετάλλευσης.
Σύμφωνα με τα στοιχεία του ΕΚΚΑ, για το έτος 2013, ο συνολικός αριθμός αιτήσεων στέγασης ασυνόδευτων ανηλίκων ήταν 1.150, απο τα οποία το 95.65% αφορούσε αγόρια. Ενας στους δύο ανηλίκους, ωστόσο, δεν πήγαν στον ξενώνα υποδοχής και έκτοτε δεν αναζητήθηκαν.
Μορφές παραδειγματικού εργασιακού trafficking αποτελούν η εκμετάλλευση μεταναστών στη Μανωλάδα αλλά και στον Ευρώτα στην Πελοπόννησο, καθώς εκατοντάδες εργάτες διαβιούν υπό συνθήκες πρακτικά δουλείας, δουλεύοντας στα χωράφια χωρίς καμιά δυνατότητα διαπραγμάτευσης τόσο των συνθηκών εργασίας όσο και διαμονής. Η ελληνική πολιτεία έδειξε ίσως το πιο σκληρό και ίσως απάνθρωπο προσωπό της αθωώνοντας τους βασανιστές των θυμάτων στη Μανωλάδα. Στον Ευρώτα, αρκέστηκε στην υποχρεωτική πρακτικά θεραπεία της ελονοσίας -καθώς προσκόμιζαν τους εργάτες προς θεραπεία οι γαιοκτήμονες- κλείνοντας με υποκρισία τα μάτια στις καταστάσεις που διαμόρφωσαν τις ικανές συνθήκες για την επαναφορά του νοσήματος στην Ελλάδα.
Συντονισμός και συνεργασία
Η ελληνική πολιτεία άρχισε ωστόσο να αναπτύσσει δράση για την αντιμετώπιση του trafficking λαμβάνοντας μέτρα που αφορούν στο κανονιστικό πλαίσιο, στη δίωξη των δραστών, στην παροχή προστασίας και αρωγής στα θύματα, στην πρόληψη του φαινομένου με την ευαισθητοποίηση της κοινής γνώμης και στην ανάπτυξη συνεργασίας σε περιφερειακό και εθνικό επίπεδο ορίζοντας επίσης εθνικό συντονιστή για την αντιμετώπισή του. Ωστόσο, καθώς το έγκλημα οργανώνεται ολοένα και καλύτερα ενώ ταυτόχρονα οι μεταναστευτικές ροές, απότοκες κυρίως των πολέμων, της βίας και της φτώχειας αυξάνονται ανεξέλεγκτα, το trafficking βρίσκει σημαντικό πεδίο δράσης με τις πλέον ευάλωτες ομάδες, όπως τα παιδιά, να πρωταγωνιστούν. Τα παιδιά σε μετακίνηση, τα παιδιά μετανάστες, στην περίπτωση της Ελλάδας οι ανήλικοι ασυνόδευτοι μετανάστες αυξάνονται συνεχώς.
Ασύνοδευτα προσφυγόπουλα
Σύμφωνα με τα στοιχεία του ΕΚΚΑ (Εθνικό Κέντρο Κοινωνικής Αλληλεγγύης) για το έτος 2013, ο συνολικός αριθμός αιτήσεων στέγασης ασυνόδευτων ανηλίκων ήταν 1.150, απο τα οποία το 95.65% αφορούσε αγόρια. Ο μέσος όρος ηλικίας τους ήταν 16 ετών. Το 55.6% προερχόταν απο το Αφγανιστάν, το 12.7% από το Πακιστάν, το 9.39% από τη Συρία (τώρα προφανώς αυτό το νούμερο θα έχει μεταβληθεί σημαντικά) και το 6.52% απο το Μπαγκλαντές. Ενας στους δύο ανηλίκους, ωστόσο, δεν πήγαν στον ξενώνα υποδοχής ή έφυγαν μέσα στο πρωτο 24ωρο απο την είσοδό τους και έκτοτε δεν αναζητήθηκαν.
Οι υπηρεσίες που εμπλέκονται στη διαχείριση των ασυνόδευτων ανηλίκων2 αλλά και εκείνες που ασχολούνται με την παράνομη εργασία και το εργασιακό trafficking θα πρέπει να διαθετουν εκπαίδευση, ευαισθησία, διαπολιτισμική κουλτούρα εντιμότητα και …γερό στομάχι!
Αντί επιλόγου
Εκατοντάδες, χιλιάδες άνθρωποι γίνονται θύματα trafficking κάθε χρόνο και παρόλα αυτά είναι εκπληκτικά δύσκολο να βρει κανείς καταγεγραμμένες εμπειρίες θυμάτων. Δεν είναι περίεργο που ευρήματα ερευνών που έχουν διενεργηθεί δημοσιοποιούνται άμεσα, ακόμη και με μικρό αριθμό περιστατικών.
Η ανάγκη στοιχείων είναι εμφανής και η ανάγκη παρεμβάσεων εμφανέστερη.
Η σύνδεση του φαινομένου με τη μετανάστευση, την οικονομική κρίση και την αγορά εργασίας, την παγκοσμιοποίηση, αλλά και τη δημόσια υγεία, το καθιστούν άμεσα σχετιζόμενο με τις πολιτικές επιλογές, που ωστόσο μοιάζουν μονόδρομος.
Η ανθρωπότητα αναβιώνει ένα ειδεχθές έγκλημα εξουσίας, ένα μείζον έγκλημα ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Η αντίδραση, συντεταγμένη και κατά μόνας, είναι υποχρέωση. Οι ξενώνες για άνδρες θύματα trafficking ανύπαρκτοι.
Σημειώσεις
1. Συμβαση του Παλέρμο και τα τρία Πρωτόκολλά της που κυρώθηκαν στην Ελλάδα με το νόμο 3875/2010.
2. Πρόσφατη είναι η συμμετοχή του του ΙΥΠ και της ACT UP στο πρόγραμμα SESN εκπονώντας έναν οδηγό για την ανίχνευση ανήλικων θυμάτων εμπορίας ανθρώπων αλλά και στην αντίστοιχη εκπαίδευση φορέων της αστυνομίας.
σύμβουλος εξαρτήσεων
Χρυσούλα Μπότση,
πνευμονολόγος φυματιολόγος
