Ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν

 
Μπέντζαμιν Μπλακ «Η ξανθιά με τα μαύρα μάτια» (μτφ. Μαρία Φακίνου, εκδ. Καστανιώτη, 2015)
Ζορζ Σιμενόν «Στριπτίζ» (μτφ. Αργυρώ Μακάρωφ, εκδ. Άγρα, 2015)
Τζον Ντίξον Καρ «Το παραθυράκι του Ιούδα» (μτφ. Νεοκλής Γαλανόπουλος, εκδ. Τόπος, 2015)
 
Το τελευταίο διάστημα έχει αρχίσει ξανά μια συζήτηση σχετικά με τα «σίκουελ» μυθιστορημάτων ή τις «αναβιώσεις» χαρακτήρων που έχουν δημιουργήσει συγγραφείς που έχουν ήδη πεθάνει. Μπορεί στην αστυνομική λογοτεχνία το φαινόμενο αυτό να έχει παράδοση, αλλά πρόσφατα έχει υπάρξει και ένα σχετικά νέο κύμα από σίκουελ και αναβιώσεις. Πολλοί χαρακτήρες που έχουν σημαδέψει το είδος αυτό, ντετέκτιβ, αστυνομικοί, κατάσκοποι, ο Σέρλοκ Χολμς, ο Τζέιμς Μποντ, ο Ηρακλής Πουαρό, ζουν νέες περιπέτειες, γραμμένες από συγγραφείς-επιγόνους εκείνων που τους είχαν συλλάβει και τους είχαν συστήσει στο αναγνωστικό κοινό. Μάλιστα, στο εγγύς μέλλον θα έχουν συνέχεια και οι πρωταγωνιστές του Στιγκ Λάρσον· ο Μίκαελ Μπλούμκβιστ και η Λίσμπετ Σαλάντερ θα ξανασυναντήσουν τους αναγνώστες, καθώς οι κληρονόμοι του Λάρσον εμπιστεύθηκαν στα χέρια του σουηδού συγγραφέα Ντέιβιντ Λάγκερκραντζ τη συνέχιση του έργου του και τον Αύγουστο το νέο βιβλίο θα κυκλοφορήσει ταυτόχρονα σε 26 χώρες.
Το φαινόμενο αυτό έχει γίνει δεκτό με ποικίλες αντιδράσεις: άλλοι θεωρούν τις απόπειρες αυτές νόμιμες και, ενίοτε, γόνιμες, ενώ άλλοι, όπως πρόσφατα ο ισπανός συγγραφέας και κριτικός Χοσέ Μαρία Γκουελμπένθου, στο σχετικό διάλογο που έγινε στην εφημερίδα Ελ Παΐς, θεωρεί πως σε όλες αυτές τις απόπειρες λείπει «η ψυχή», επειδή λείπει «το χέρι» εκείνου που δημιούργησε αυτούς τους χαρακτήρες και χρεώνει αυτή τη μόδα στην απληστία των κληρονόμων.
 
Aστυνομικά μυθιστορήματα, θαυμάσια έργα
 
Αφορμή για να γραφτούν τα παραπάνω είναι η κυκλοφορία στα ελληνικά της αναβίωσης μιας από τις μεγαλύτερες μορφές ιδιωτικού ντετέκτιβ που έχει δώσει η λογοτεχνία, του Φίλιπ Μάρλοου, 56 χρόνια μετά το θάνατο του δημιουργού του, Ρέιμοντ Τσάντλερ. Στο Η ξανθιά με τα μαύρα μάτια, του Μπέντζαμιν Μπλακ, συναντάμε ξανά τον Φίλιπ Μάρλοου και επιστρέφουμε στο Μπέι Σίτι (Σάντα Μόνικα) και το μεταπολεμικό Λος Άντζελες, ένα μέρος που «έχει τα καλά του αν είσαι πλούσιος και προνομιούχος αρκετά για να βρίσκεσαι στα κατάλληλα μέρη».
Μπέντζαμιν Μπλακ είναι το ψευδώνυμο που χρησιμοποιεί ο πολυβραβευμένος ιρλανδός συγγραφέας Τζον Μπάνβιλ για να γράφει τα αστυνομικά του μυθιστορήματα. Η ξανθιά με τα μαύρα μάτια είναι το 23^ο βιβλίο του (14 ως Μπάνβιλ, 8 ως Μπλακ), αν και σε συνεντεύξεις του λέει ενίοτε πράγματα που μοιάζουν αντιφατικά με αυτή την επιλογή του διπλού ονόματος ανάλογα με το αν γράφει αστυνομικό ή όχι: «Το ιδανικό μου βιβλιοπωλείο δεν θα ήταν χωρισμένο σε τμήματα, αλλά θα είχε απλώς αλφαβητική ταξινόμηση. Κάποια από τα καλύτερα γραπτά του 20ού αιώνα βρίσκονται σε αστυνομικά μυθιστορήματα. Ο Τζέιμς Μ. Κέιν, ο Ρέιμοντ Τσάντλερ, ο Ρίτσαρντ Σταρκ, ο Σιμενόν ασφαλώς, όλα αυτά είναι θαυμάσια έργα και δεν θα πρέπει να τα χώνουμε σε ένα γκέτο», λέει ο Μπάνβιλ σε μια συνέντευξη στη Los Angeles Review of Books.
 
Αμφίθυμη κριτική
 
Στην Ξανθιά με τα μαύρα μάτια βρίσκουμε ξανά πολλά από τα κλασικά στοιχεία του Τσάντλερ: στο γνώριμο γραφείο του Μάρλοου μπαίνει μια φαμ φατάλ που ξέρουμε εκ των προτέρων και με βεβαιότητα ότι θα φέρει προβλήματα, υπάρχει ένας εξαφανισμένος που μετά φαίνεται πως είναι νεκρός και πιο μετά αποδεικνύεται πως είναι ζωντανός, υπάρχουν πολλά πρόσωπα από βιβλία του Τσάντλερ, υπάρχουν σημεία αναφοράς στην πόλη που επί τόσα χρόνια διέσχιζε ο Μάρλοου.
Η κριτική είναι αλήθεια πως αντιμετώπισε αμφίθυμα το εγχείρημα της αναβίωσης του Μάρλοου. Μάλιστα, κάποιοι κριτικοί χρεώνουν στον Μπλακ/Μπάνβιλ ότι μιμείται υπερβολικά πολύ τον Τσάντλερ και υποστηρίζουν πως έπρεπε να γράψει πιο απελευθερωμένα από αυτόν, ενώ άλλοι τον επικρίνουν επειδή ο δικός του Μάρλοου δεν θυμίζει αρκετά τον Μάρλοου του Τσάντλερ ή επειδή το ύφος του Μπλακ δεν θυμίζει επαρκώς εκείνο του Τσάντλερ.
 
Η καλύτερη ανάγνωση δεν είναι η σύγκριση
 
Νομίζω πως σε μια τέτοια περίπτωση, όπου ένας μείζων συγγραφέας αναλαμβάνει ένα τέτοιο εγχείρημα, ίσως ο καλύτερος τρόπος ανάγνωσης δεν είναι η σύγκριση με τον ίδιο τον Τσάντλερ, όσο κι αν ο Μπλακ/Μπάνβιλ πολλές φορές μοιάζει να μιμείται επίμονα τον δημιουργό του Μάρλοου. Ίσως το κλειδί για να απολαύσουμε αυτό το πολύ καλό αστυνομικό μυθιστόρημα είναι να αποφασίσουμε ότι δεν διαβάζουμε Τσάντλερ αλλά Μπλακ/Μπάνβιλ, ότι ένας μεγάλος συγγραφέας, γοητευμένος από το έργο του Τσάντλερ και τη φιγούρα του Μάρλοου, γράφει ένα βιβλίο – φόρο τιμής σε αυτούς, «με τον τρόπο» του Τσάντλερ και με πρωταγωνιστή τον Μάρλοου, αλλά ένα βιβλίο δικό του, ένα βιβλίο του Μπέντζαμιν Μπλακ ή του Τζον Μπάνβιλ, ότι καταθέτει τη δική του ματιά στον Φίλιπ Μάρλοου (μάλιστα δεν είναι λίγες και οι «ιρλανδέζικες» αναφορές, π.χ. στον ΙRΑ ή στις ιρλανδικές και λονδρέζικες παμπ). Εμείς έχουμε μπροστά μας έναν πειστικό Μάρλοου, καλοφτιαγμένους χαρακτήρες, μια πολύ καλή πλοκή, ένα καλό αστυνομικό μυθιστόρημα, ανεξάρτητα ή όσο κι αν ή πέρα τού πόσο θυμίζει ή δεν θυμίζει Τσάντλερ, το ύφος του, τη γραφή του.
Αυτός ο Μάρλοου, ο Μάρλοου του Μπλακ, σκληρός και συναισθηματικός πάντα, θα μπλέξει σε μια σκοτεινή ιστορία, θα φάει ξύλο, θα λύσει προβλήματα και θα δημιουργήσει άλλα, θα χάσει ανθρώπους, θα ερωτευτεί, θα πληγωθεί, και θα καταλήξει για άλλη μια φορά να λέει ότι «ο κόσμος, αν το καλοσκεφτείς, είναι ένα τρομακτικό μέρος. Και αυτό χωρίς να λογαριάσουμε τους ανθρώπους».
 
Υπαρξιστική μυθοπλασία
 
Η αστυνομική λογοτεχνία δεν είναι λογοτεχνία δεύτερης κατηγορίας, αυτή είναι μια συζήτηση που νομίζω πως έχει πια κλείσει. Αν μια απόδειξη γι’ αυτό είναι ο Τσάντλερ και ο Μπάνβιλ, ο Ζορζ Σιμενόν είναι ακόμη μία. Ο ίδιος ο Μπάνβιλ λέει ότι η αρχική έμπνευσή του για την αστυνομική λογοτεχνία που γράφει ως Μπέντζαμιν Μπλακ ήταν ο Σιμενόν: «Tα βιβλία του», υποστηρίζει, «είναι η αληθινή υπαρξιστική μυθοπλασία του 20ού αιώνα».
Στο Στριπτίζ ο Σιμενόν εισδύει στον κόσμο του «Μονικό», ενός καμπαρέ-στριπτιζάδικου στις Κάνες, τη στιγμή που εισβάλλει σε αυτό μια νεαρή καινούργια στριπτιζέζ και ανατρέπει όλες τις ισορροπίες, καθώς το αφεντικό φαίνεται πως την ερωτεύεται αμέσως.
Ανταγωνισμοί και αλληλεγγύη, επιβουλές και ανασφάλεια, απογοήτευση και ελπίδα, θυμός και εκδίκηση, ζήλια και φθόνος, συγκρούσεις και απροσδόκητες συμμαχίες, και πάντα ο φόβος, η αίσθηση απειλής που νιώθουν οι γυναίκες που γερνάνε σε αυτή τη δουλειά μπροστά στις νεότερες που έρχονται να τους πάρουν τη θέση. Και τα αμφίσημα συναισθήματα, μαζί με την ενσωματωμένη υποταγή, μπροστά στο «πανίσχυρο ηλίθιο αρσενικό», το αφεντικό.
 
Λίγο πιο βαθιά κάτω από το δέρμα των ανθρώπων
 
Για άλλη μια φορά, λοιπόν, η έμφαση του Σιμενόν είναι στους ψυχολογικούς δαιδάλους στους οποίους κινούνται οι πρωταγωνιστές (οι πρωταγωνίστριες, εδώ), αποτυπώνοντας πώς η απελπισμένη από την επικείμενη εγκατάλειψη Σελίτα (παλιά καραβάνα, που μπαίνει στην τέταρτη δεκαετία της ζωής της) βυθίζεται σε ένα σπιράλ μίσους και αντιπαράθεσης με τη δεκαεννιάχρονη Μοντ για να καταλήξει, τελικά, στην ήττα, στην κατάρρευση. Στο τέλος, όλος ο κόσμος του «Μονικό» αλλάζει, όλες οι ζωές ανατρέπονται.
Στο Στριπτίζ, που μπορεί να μη συμπεριλαμβάνεται στα κορυφαία έργα του Σιμενόν, βρίσκουμε εντούτοις πάντα το δυνατό στιλ της αφήγησής του, που σκιαγραφεί έναν κόσμο σκληρό αλλά ταυτόχρονα πολυσύνθετο. Βρίσκουμε εκείνα τα στοιχεία που έχουν τοποθετήσει τον Σιμενόν ανάμεσα στους καλύτερους γαλλόφωνους συγγραφείς λογοτέχνες του 20ού αιώνα.
Σε ένα μικρό βιβλιαράκι με τίτλο Μποντ εναντίον Μαιγκρέ (μτφ. Μαρία Αγγελίδου, εκδ. Άγρα) περιέχεται ένας διάλογος που πραγματοποιήθηκε το 1964 ανάμεσα στον Ζορζ Σιμενόν και τον Ίαν Φλέμινγκ, τους δύο δημιουργούς των δύο ιστορικών χαρακτήρων της αστυνομικής λογοτεχνίας, τον Τζέιμς Μποντ και τον επιθεωρητή Μαιγκρέ. Εκεί ο Σιμενόν λέει ότι αυτό που θέλει από βιβλίο σε βιβλίο είναι να προχωρά «λίγο πιο βαθιά κάτω από το δέρμα των ανθρώπων», για να απαντήσει παρακάτω στον Ίαν Φλέμινγκ, που του λέει ότι πιστεύει πως «σε εκατό χρόνια θα είστε ένας από τους μεγάλους Γάλλους κλασικούς», ότι «ειλικρινά σας λέω, αυτό ποσώς με ενδιαφέρει, μιας και δεν θα υπάρχω πια».
 
Μάστορας των αστυνομικών «κλειστού δωματίου»
 
Στη «χρυσή εποχή» μιας μάλλον ανέμελης αστυνομικής λογοτεχνίας των γρίφων και της αναζήτησης του ενόχου μάς γυρίζει Το παραθυράκι του Ιούδα, του Τζον Ντίξον Καρ. Ο βορειοαμερικανός συγγραφέας, που έγραψε πάνω από εβδομήντα μυθιστορήματα, ένας μάλλον ξεχασμένος πια βασικός εκπρόσωπος εκείνου του παλαιού στιλ αστυνομικού μυθιστορήματος, θεωρείται μάστορας των αστυνομικών «κλειστού δωματίου»: στο λογοτεχνικό κόσμο του Καρ, τα πτώματα βρίσκονται μέσα σε δωμάτια ερμητικά κλειστά από το εσωτερικό, έτσι ώστε στα μάτια ενός απλού αστυνομικού μοιάζει εντελώς ανεξήγητο πώς ο δολοφόνος μπήκε ή βγήκε από εκεί. Μέσα σε αυτήν τη σχεδόν εξωπραγματική ατμόσφαιρα μυστηρίου, για να λυθεί το αίνιγμα απαιτείται η καταλυτική παρέμβαση κάποιου από τους ιδιοφυείς ντετέκτιβ που εμπνεύστηκε η φαντασία του Τζον Ντίξον Καρ.
Το συγκεκριμένο μυθιστόρημα κινείται σε αυτό το κλίμα, θεωρείται μάλιστα ένα από τα καλύτερα του είδους του «κλειστού δωματίου», με στοιχεία δικαστικού δράματος, μιας και μεγάλο μέρος του εκτυλίσσεται μέσα στην αίθουσα του δικαστηρίου. Με τις διαρκείς και απρόσμενες ανατροπές, ο (παντογνώστης, προφανώς) συγγραφέας παίζει με τον αναγνώστη –ο τίτλος του πρώτου κεφαλαίου είναι χαρακτηριστικός: «Τα γεγονότα κατά μία εκδοχή»– υφαίνοντας μια πλοκή που θα οδηγήσει στην τελική ανακάλυψη του ενόχου, αφήνοντας, όμως, αρκετά σκοτεινά σημεία στα μάτια του αναγνώστη. Όλα βέβαια θα εξηγηθούν με την «τελική αφήγηση», όπου ο ιδιόρρυθμος δικηγόρος σερ Χένρι Μέριβεϊλ (ένας από τους σταθερούς πρωταγωνιστές του Τζον Ντίξον Καρ) θα αποκαλύψει και θα εξηγήσει τους συλλογισμούς, τις εμπνεύσεις και τις φαεινές του που τον οδήγησαν στη διαλεύκανση όλων των σκοτεινών πλευρών της ιστορίας και τελικά στην επίλυση του προβλήματος.
 
Κώστας Αθανασίου