Σύνοδος Κορυφής των Ηνωμένων Εθνών στη Νίκαια UNOC3: Πρόοδος όσον αφορά τις θαλάσσιες προστατευόμενες περιοχές και πολλές εθελοντικές δεσμεύσεις. Σιωπές και αβεβαιότητες για τον εξορυκτισμό, την κλιματική κρίση και τα πλαστικά στην θάλασσα.
Το μάλλον ελάχιστα γνωστό ερώτημα του Henri David Thoreau, «Ποιος ακούει τα ψάρια όταν κλαίνε;» (1845) μπορεί να επεκταθεί σε ολόκληρο το ωκεάνιο σύστημα. Ένα παγκόσμιο κοινό αγαθό, του οποίου οι πολλαπλές λειτουργίες, απαραίτητες για το μέλλον του ίδιου του ανθρώπινου είδους, απειλούνται τόσο πολύ, ώστε να μας κάνουν να φοβόμαστε ότι εχουμε φτάσει σε ένα σημείο χωρίς επιστροφή. Και το αποτέλεσμα της Τρίτης Διάσκεψης των Ηνωμένων Εθνών για τους Ωκεανούς (UNOC3), που πραγματοποιήθηκε στη γαλλική πόλη της Νίκαιας –συνδιοργανώθηκε από την Κόστα Ρίκα και τη Γαλλία και προηγήθηκε η διάσκεψη 2.000 επιστημόνων– κινείται μεταξύ συλλογικών παρορμήσεων και επιχειρηματικών συμφερόντων.
800 εθελοντικές δεσμεύσεις –από κυβερνήσεις, τον ΟΗΕ, οργανισμούς, επιστήμονες, την κοινωνία των πολιτών– περιλαμβάνονται στο «Σχέδιο δράσης της Νίκαιας για τους ωκεανούς», το οποίο εγκρίθηκε με συναίνεση από τις 170 εθνικές αντιπροσωπείες (παρόντες 60 αρχηγοί κρατών), παράλληλα με την πολιτική διακήρυξη «Οι ωκεανοί μας, το μέλλον μας. Ενωμένοι για επείγουσα δράση», η οποία δεσμεύεται να συμμορφωθεί με τη συμφωνία του Παρισιού του 2015 για το κλίμα (αλλά σιωπώντας για τα ορυκτά καύσιμα) και το παγκόσμιο πλαίσιο Kunming-Montreal για τη βιοποικιλότητα που εγκρίθηκε το 2022, το οποίο περιέχει τον «στόχο 30:30»: την προστασία τουλάχιστον του 30% των θαλάσσιων περιοχών έως το 2030. Σήμερα βρισκόμαστε στο 8%, αλλά χάρη στις δεσμεύσεις που ανακοινώθηκαν στη Νίκαια από πολλές χώρες θα πρέπει να υπερβούμε το 10%.
Επείγουσες δράσεις
Οι χώρες που υπέγραψαν τη διακήρυξη θεωρούν επείγον: την ενίσχυση της ανθεκτικότητας των θαλάσσιων οικοσυστημάτων έναντι της κλιματικής αλλαγής, της ρύπανσης από τα πλαστικά και της οξίνισης· την εξασφάλιση της ενεργούς συμμετοχής των παράκτιων κοινοτήτων και των αυτοχθόνων συστημάτων· την προώθηση μιας βιώσιμης ωκεάνιας οικονομίας (ένα πολύ ελαστικό επίθετο, ωστόσο) με βάση την επιστήμη και τα ανθρώπινα δικαιώματα. Η WWF προειδοποιεί: «Η Διάσκεψη έχει ενισχύσει τη διατήρηση των θαλασσών, αλλά χωρίς την αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης στη ρίζα της, τα οικοσυστήματα θα συνεχίσουν να επιδεινώνονται».
Επιπλέον, οι οικονομικές δεσμεύσεις που αναλήφθηκαν υπολείπονται κατά πολύ της επάρκειας. Οι υπηρεσίες των Ηνωμένων Εθνών και οι ιδιωτικοί εταίροι εγκαινιάζουν το One Ocean Facility, για να «ξεκλειδώσουν χρηματοδότηση από οικονομικούς τομείς που εξαρτώνται εξ ολοκλήρου από τους ωκεανούς». Ένα δισεκατομμύριο ευρώ από την Ευρωπαϊκή Ένωση για την επιστήμη των ωκεανών και τη βιώσιμη αλιεία. Η Ινδονησία και η Παγκόσμια Τράπεζα δημιουργούν κοραλλιογενή ομόλογα (coral bonds) για την προστασία των κοραλλιογενων περιοχών.
Η θάλασσα κάνει θόρυβο;
Δεκάδες χώρες, με επικεφαλής τον Παναμά και τον Καναδά, έχουν σχηματίσει τον Συνασπισμό Υψηλών Φιλοδοξιών για έναν Ήσυχο Ωκεανό (High Ambition Coalition for a Quiet Ocean), για την αντιμετώπιση της υποβρύχιας ηχορύπανσης. Από την πλευρά της, η Γερμανία έχει υποσχεθεί 100 εκατομμύρια ευρώ για την απομάκρυνση πυρομαχικών από τη Βαλτική και τη Βόρεια Θάλασσα. Η Γαλλική Πολυνησία ανακοίνωσε τη δημιουργία της μεγαλύτερης προστατευόμενης περιοχής στον κόσμο, σχεδόν 5 εκατομμυρίων τετραγωνικών χιλιομέτρων: ολόκληρη την αποκλειστική οικονομική ζώνη της. Και η πόλη της Νίκαιας εγκαινιάζει τον Συνασπισμό για την Ανθεκτικότητα ενόψει της ανόδου της στάθμης των υδάτων στη Μεσόγειο.
600 εκατομμύρια άνθρωποι σε όλο τον πλανήτη κατοικούν σε παράκτιες περιοχές, με υψόμετρο μικρότερο από 10 μέτρα πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας και ως εκ τούτου απειλούνται επικίνδυνα από τις επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης. Εκτεθειμένα περισσότερο από ποτέ, τα αναπτυσσόμενα νησιωτικά κράτη (ομάδα SIDS) διαδήλωσαν ηχηρά στο UNOC3, ζητώντας ισχυρότερες δεσμεύσεις.
Τα επόμενα βήματα
Οι στόχοι που δεν επιτεύχθηκαν, θα αποτελέσουν το επίκεντρο των προσεχών εκδηλώσεων (εν αναμονή της τέταρτης διάσκεψης για τους ωκεανούς, το 2028). Τον Ιούλιο πραγματοποιείται νέα συνεδρίαση της Διεθνούς Αρχής Θαλάσσιου Βυθού. Τον Αύγουστο, ένα άλλο επεισόδιο του έπους προς τη συνθήκη για τον έλεγχο των πλαστικών. Το φθινόπωρο, η Cop30 για το κλίμα στη Βραζιλία, μια δοκιμή της 9ης επίσης για τα θαλάσσια οικοσυστήματα. Εν τω μεταξύ, ίσως, θα έρθει η επικύρωση της Συνθήκης για την Ανοικτή Θάλασσα, η οποία δεν επιτεύχθηκε στη Νίκαια. Γνωστή και ως συμφωνία Biodiversity Beyond Natural jurisdiction BBNJ (Βιοποικιλότητα Πέρα από τη Φυσική δικαιοδοσία), που εγκρίθηκε το 2023, μετά από 15 χρόνια διαπραγματεύσεων με στόχο τη διασφάλιση της θαλάσσιας ζωής στα διεθνή ύδατα (τα δύο τρίτα του συνόλου), η συνθήκη απαιτεί 60 επικυρώσεις για να τεθεί σε ισχύ. Δέκα εννέα χώρες προστέθηκαν στο UNOC3 στη Νίκαια, φθάνοντας συνολικά τις 50. Δέκα έχουν υποσχεθεί να υπογράψουν μέχρι το 2025.
Η Greenpeace, παρούσα στη συνδιάσκεψη, επεσήμανε ότι η συνθήκη είναι: «ένα νομικό μέσο απαραίτητο για τον στόχο 30:30» και θα πρέπει να τεθεί στο έδαφος, ή μάλλον στο νερό, με «συγκεκριμένες δράσεις και δεσμεύσεις για παγκόσμια συνεργασία». Μεταξύ αυτών: η διακοπή της λεγόμενης εξόρυξης βαθέων υδάτων, που θεωρείται μία από τις πιο ύπουλες αναδυόμενες απειλές. Η Ιταλία (η Ελλάδα;) δεν είναι μερος των 37 χωρών (τέσσερις από τις οποίες έχουν προσχωρήσει στη Νίκαια) που έχουν ζητήσει προληπτικό μορατόριουμ για την εξόρυξη από τον βυθό της θάλασσας, ελλείψει επαρκών επιστημονικών εγγυήσεων σχετικά με τις επιπτώσεις. Στην τελική απόφαση του UNOC3 δεν υπάρχει καμία αναφορά πάνω σ’ αυτό το θέμα. Όσο για τις Ηνωμένες Πολιτείες (σχεδόν απούσες στη Νίκαια), ο Trump έχει προκαλέσει έντονες διαμαρτυρίες υπογράφοντας εκτελεστικά διατάγματα που διευκολύνουν τις άδειες εξόρυξης, ακόμη και σε περιοχές εκτός εθνικής δικαιοδοσίας.
Το ζήτημα της αλιείας
Όσον αφορά την αλιεία, η επισκόπηση της κατάστασης των παγκόσμιων θαλάσσιων αλιευτικών πόρων για το 2025, (Review of the State of World Marine Fishery Resources), που παρουσιάστηκε στη Νίκαια από τον FAO, εξηγεί ότι το ένα τρίτο των ιχθυαποθεμάτων υφίσταται υπερεκμετάλλευση (άγχος για τους ωκεανούς), αλλά ότι η βιώσιμη διαχείριση αποτελεί πραγματικότητα σε αρκετές περιοχές. Περισσότερες από 100 χώρες έχουν επικυρώσει τη συμφωνία του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου (ΠΟΕ) που εγκρίθηκε το 2022 για τον τερματισμό των πλέον επιβλαβών αλιευτικών επιδοτήσεων. Δέκα επικυρώσεις απομένουν πριν από την έναρξη ισχύος. Ο Παγκόσμιος Συνασπισμός ενάντια για την Εξάλειψη των Καρχαριών ξεκίνησε τη δραστηριότητα του επίσης στη Νίκαια.
Ωστόσο, σχολιάζοντας τα αποτελέσματα της συνδιάσκεψης UNOC3, η διεθνής ένωση Slow Food, ενώ επαινεί το σύστημα LIFE (Low Impact Fisheries of Europe), που προωθεί αλιευτικές πρωτοβουλίες με χαμηλό περιβαλλοντικό αντίκτυπο, υπενθυμίζει ότι «οι ωκεανοί δεν παρέχουν μόνο στους ανθρώπους τροφή, αλλά είναι θεμελιώδεις για τις οικοσυστημικές υπηρεσίες: παραγωγή οξυγόνου, απορρόφηση άνθρακα, ρύθμιση του κλίματος, διατήρηση της βιοποικιλότητας».
Επομένως, υπάρχει επείγουσα ανάγκη για διεθνείς συμφωνίες παγκόσμιας προστασίας. Από την πλευρά της, η οργάνωση A Well Fed World υπογραμμίζει τις καταστροφικές επιπτώσεις των διατροφικών επιλογών στους ωκεανούς: εντατική αλιεία –συμπεριλαμβανομένων των παρεμπιπτόντων αλιευμάτων που σκοτώνουν ή τραυματίζουν δισεκατομμύρια θαλάσσια ζώα– τράτες που απελευθερώνουν CO2 από τον βυθό της θάλασσας, υδατοκαλλιέργεια που τρέφεται με ψάρια ελεύθερης βοσκής, ρύπανση από χημικές ουσίες που χρησιμοποιούνται για την παραγωγή ζωοτροφών για χερσαίες εκμεταλλεύσεις.
Πλαστικά στη θάλασσα: χωρίς δραστικές παρεμβάσεις μέχρι το 2040, θα συσσωρεύονται 37 εκατομμύρια τόνοι κάθε χρόνο. Οι διαπραγματεύσεις που ξεκίνησαν το 2022 για μια νομικά δεσμευτική παγκόσμια συνθήκη για ολόκληρο τον κύκλο ζωής του υλικού συνεχίζονται, αλλά με εμπόδια. Κατά τη διάρκεια του UNOC3 στη Νίκαια, υπουργοί από 95 χώρες υπέγραψαν την κλήση αφύπνισης της Νίκαιας (Nice Wake-up Call), μια κοινή δήλωση με την οποία ζητείται μια πολύ φιλόδοξη συνθήκη· αλλά μεταξύ αυτών, μόνο ο Καναδάς είναι μεταξύ των δέκα κορυφαίων παραγωγών πετρελαίου. Οι πολυεθνικές της ενέργειας oil&gas, στην πραγματικότητα, βλέπουν τον πολλαπλασιασμό της παραγωγής πλαστικών ως σωσίβιο που διευκολύνει τον κλάδο να προχωρήσει, παρά τις δεσμεύσεις της ενεργειακής μετάβασης.
Μετάφραση από το Il Manifesto: Ι. Σ.
