Του Πήτερ Μπλουμ
Η πόλη της Βαλτιμόρης βρέθηκε στα πρωτοσέλιδα των εγχώριων και των διεθνών μέσων, καθώς οι ειρηνικές διαδηλώσεις για το θάνατο του Φρέντι Γκρέι από αστυνομικούς κλιμακώθηκαν σε μια εξέγερση μεγάλων διαστάσεων.
Καθώς εικόνες καταστροφής μεταδίδονται σε ολόκληρο τον κόσμο, η απαίτηση να δοθεί τέλος στη βία με κάθε τρόπο, όλο και κερδίζει έδαφος. Από την πλευρά τους, οι δημοτικές και τοπικές αρχές κήρυξαν κατάσταση εκτάκτου ανάγκης. Ο ρεπουμπλικάνος κυβερνήτης Λάρι Χόγκαν επιστράτευσε την εθνοφρουρά για να επιβάλει στρατιωτικό νόμο, ενώ η πολιορκημένη δημοκρατική δήμαρχος Στέφανι Ρόλινγκς-Μπλέικ επέβαλε απαγόρευση κυκλοφορίας σε ολόκληρη την πόλη και για όλους τους δημότες.
Αυτές οι απολυταρχικές προσεγγίσεις, αν και προς στιγμήν κατανοητές, κρύβουν ένα πολύ πιο ανησυχητικό πλαίσιο πολιτικών. Αντί να λύσουν τις αιτίες πίσω από τα προβλήματα, οι αρχές, τόσο πριν όσο και μετά τα επεισόδια, ενδιαφέρθηκαν μόνο να εξαλείψουν τα πιο ορατά τους συμπτώματα.
Από την ανισότητα στη βία
Αμέσως μόλις γνωστοποιήθηκε ο θάνατος του Γκρέι, το δημαρχείο εξέφρασε τη δυσφορία του για την ολιγωρία των αρχών να διερευνήσουν το περιστατικό, αλλά έκανε και έκκληση για υπομονή και συνεργασία. Έγινε λίγη –ή ίσως καθόλου- ουσιαστική συζήτηση για την αντιμετώπιση, με αφορμή αυτό το γεγονός, των βαθύτερων αιτιών της οικονομικής ανισότητας, την κουλτούρα της αστυνομικής βίας και το ρατσισμό, όπως και τον συνεχή Πόλεμο κατά των Ναρκωτικών, που συνέβαλαν ώστε να στηθεί το σκηνικό της τραγωδίας.
Αυτή η αντιμετώπιση του τύπου «βλέποντας και κάνοντας» βρήκε πολλούς επικριτές, μέσα και έξω από την κυβέρνηση, οι οποίοι αντιλαμβάνονταν την ανάγκη για ριζικές αλλαγές. Ο δημοτικός σύμβουλος Νικ Μόσμπι δήλωσε στους διαδηλωτές που συγκεντρώθηκαν έξω από το αστυνομικό τμήμα του Western District ότι «ο Φρέντι Γκρέι δεν πέθανε άδικα. Βλέπω αλλαγές να έρχονται στην πόλη τής Βαλτιμόρης. Ούτως ή άλλως δεν έχουμε άλλη επιλογή.»
Ωστόσο, μια επικίνδυνα στενή εστίαση έγινε ακόμα πιο φανερή την επομένη των βίαιων επεισοδίων. Η δήμαρχος παρατήρησε: «Πρόκειται για μια πολύ λεπτή επιχείρηση διατήρησης των ισορροπιών, επειδή ενώ προσπαθήσαμε να εξασφαλίσουμε ότι θα ήταν προστατευμένοι από τα αυτοκίνητα και τα υπόλοιπα πράγματα που προκύπτανε, δώσαμε χώρο και σε αυτούς που ήθελαν να προκαλέσουν καταστροφές να το κάνουν».
Αν και η Ρόλινγκς-Μπλέικ έπειτα πήρε αποστάσεις από τις επικριτικές φωνές που έλεγαν ότι υπέθαλπε τη βία, αυτό που αποκαλύφθηκε ήταν μια νέα «πολιτική της αναχαίτισης», με έμφαση στην ανάγκη να ελαχιστοποιηθούν οι παράπλευρες απώλειες από την όλο και αυξανόμενη οργή και τον αγώνα ενάντια στην αστυνομική βαρβαρότητα.
Όμως, όπως δείχνουν οι εξεγέρσεις στη Βαλτιμόρη, ο αγώνας αυτός δεν μπορεί να αναχαιτιστεί τόσο εύκολα. Αν η χώρα δεν υιοθετήσει μια πιο εποικοδομητική και μελετημένη προσέγγιση προς την επίτευξη ριζικής αλλαγής, οι βίαιες αντιδράσεις των πολιτών και η καταστολή τους από τις αρχές όλο και θα εξαπλώνονται.
Μια επικίνδυνη πολιτική αναχαίτισης
Ο θάνατος του Φρέντι Γκρέι μόνο μεμονωμένο περιστατικό δεν ήταν. Είναι ο πιο πρόσφατος σταθμός σε μια μακριά αλυσίδα κρουσμάτων αστυνομικής βίας ενάντια στον πληθυσμό της πόλης, κυρίως τους μαύρους και τους φτωχούς. Μόνο ανάμεσα στο 2009 και στο 2014, 109 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους σε συμπλοκές με την αστυνομία στη Μέριλαντ, από τους οποίους οι 31 στη Βαλτιμόρη.
Έχει σημασία να υπογραμμίσουμε ότι αυτή η μακάβρια παρακαταθήκη συνδέεται άμεσα με το πρόβλημα της ανεργίας που όλο και οξύνεται και με έναν αυταρχικό πόλεμο ενάντια στα ναρκωτικά, ο οποίος δικαιολογεί την ενισχυμένη αστυνόμευση. Αυτός ο «πόλεμος» αντιπροσώπευσε μια νέα διχοτόμηση του πληθυσμού, αφού διέκρινε γεωγραφικά και πολιτικά αυτούς τους περιθωριοποιημένους πολίτες από το «κυρίαρχο ρεύμα της κοινωνίας».
Από μια άλλη οπτική αποτέλεσε την καθιέρωση της πολιτικής αναχαίτισης. Οι αποτυχημένες προσπάθειες της κυβέρνησης να δώσει μια αποτελεσματική λύση στο πρόβλημα της ανισότητας, της φτώχιας και του ρατσισμού στις δεκαετίες του 1960 και 1970, έδωσαν τη θέση τους σε στρατηγικές με στόχο να περιορίσουν απλώς αυτά τα προβλήματα σε ορισμένες περιοχές και σε συγκεκριμένους πληθυσμούς.
Αυτός ο τρόπος σκέψης αναζωπυρώθηκε και πήρε νέα μορφή με το ξέσπασμα των πρόσφατων διαμαρτυριών κατά της αστυνομικής βίας στη διάρκεια της περασμένης χρονιάς. Στο Φέργκιουσον, για παράδειγμα, η αστυνομία και οι πολιτικοί προσπάθησαν να υποβαθμίσουν το θάνατο του έφηβου Μάικλ Μπράουν και να εκτρέψουν την προσοχή από το ζήτημα μέσω συσκότισης της υπόθεσης και έπειτα μέσω δαιμονοποίησης, παρουσιάζοντας το θύμα ως «αλήτη» και τους διαδηλωτές ως «πλιατσικολόγους».
Καθώς περισσότερα κρούσματα αστυνομικής βαρβαρότητας προκύπτανε και περισσότεροι πολίτες άρχιζαν να ενώνουν τις φωνές τους σε ένα αίσθημα συλλογικής αγανάκτησης αλλά και αντίστασης, η στρατηγική αυτή σταδιακά αντικαταστάθηκε από τη στρατηγική της αναχαίτισης. Η έμφαση τώρα δόθηκε στην πρόληψη, δηλαδή στο πώς αυτά τα περιστατικά δεν θα οδηγήσουν σε μια ριζοσπαστική αμφισβήτηση της υπάρχουσας τάξης των πραγμάτων.
Αν και έχουν παραδεχτεί κάποια «λάθη», οι ιθύνοντες πάσχισαν να προσδώσουν στα κρούσματα το χαρακτήρα μεμονωμένων περιπτώσεων παρεκτροπής. Σε ιδεολογικό επίπεδο, το ζήτημα παρουσιάστηκε ως «φυλετικό» παρά ως «αμερικανικό». Στη βάση του αυτό σημαίνει, κυριολεκτικά και συμβολικά, πώς, πού και πότε μπορούν να λάβουν χώρα διαμαρτυρίες και με ποια συγκεκριμένη μορφή.
Από πολλές πλευρές αυτή η προσέγγιση αποδείχτηκε πολύ αποτελεσματική, αν και τραγικά οπισθοδρομική. Για παράδειγμα, το βίντεο με έναν αστυνομικό που πυροβόλησε θανάσιμα και πολλές φορές έναν μαύρο ύποπτο πισώπλατα, εξαφανίστηκε γρήγορα από την επικαιρότητα και τα πνεύματα κατευνάστηκαν χάρη στη γρήγορη αντίδραση των αρχών να απολύσουν τον αστυνομικό και να τον συλλάβουν για ανθρωποκτονία.
Όμως η περίπτωση της Βαλτιμόρης δείχνει με τον πιο ξεκάθαρο τρόπο ποια είναι τα όρια αυτής της πολιτικής αναχαίτισης. Οι απόπειρες να κατευναστεί η οργή με εκκλήσεις για υπομονή μέχρι να ολοκληρωθεί η «διερεύνηση από τις αρχές» αγνοήθηκαν από τους πολίτες, τόσο σε τοπικό όσο και σε εθνικό επίπεδο. Αυτή είναι μια ένδειξη ότι η εμπιστοσύνη προς τις έρευνες της αστυνομίας, που επανειλημμένα έχουν αθωώσει τα μέλη της, είναι ελάχιστη.
Εθνική κατάσταση έκτακτης ανάγκης
Είναι, λοιπόν, απαραίτητο να εγκαταλειφθεί η πολιτική αναχαίτισης, τόσο ως στρατηγική των αρχών όσο και ως τρόπο σκέψης, έστω και ασυνείδητα, των απλών πολιτών. Καθώς οι εξεγέρσεις οξύνονται, οι αξιωματούχοι, τα δημόσια πρόσωπα και οι εξέχουσες προσωπικότητες των κοινοτήτων κάνουν έκκληση για «ειρήνη». Ακόμα και ο δυναμικός τηλεοπτικός παραγωγός και κοινωνικός αναλυτής Ντέιβιντ Σάιμον έγραψε: «Υπήρχε πραγματική δύναμη και προοπτική στις ειρηνικές διαδηλώσεις που έγιναν αρχικά στο όνομα του κ. Γκρέι και υπήρχε πραγματική ενότητα στην κηδεία του σήμερα. Όμως, αυτό που συμβαίνει τώρα στους δρόμους, είναι προσβολή για τη μνήμη του και υποβιβασμός του ύψιστου ηθικού διδάγματος που προέκυψε από τον άδικο θάνατό του.»
Αν και δεν γίνονται πάντοτε σκόπιμα και μπορεί να είναι κατανοητές σε τέτοιες συνθήκες, οι σκέψεις αυτές αντικατοπτρίζουν μια επικίνδυνη «ρητορική της κρίσης» -μια ρητορική που ενισχύει το πλαίσιο της αναχαίτισης, αντί να απαιτεί ουσιαστική και πραγματική αλλαγή. Δίνει ένα ρομαντικό χαρακτήρα στην ανάγκη για «επιστροφή στην κανονικότητα», εξιδανικεύοντας ασυναίσθητα την περίοδο πριν τον ξεσηκωμό ως μια κατάσταση που ίσως να είχε τα δικά της προβλήματα, αλλά ήταν τελικά αποδεκτή.
Οι φωνές που δεν ακούγονται
Η φράση του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ «οι εξεγέρσεις είναι η γλώσσα αυτών που δεν ακούγονται» είναι γνωστή. Πιο πρόσφατα, ο φιλόσοφος Ζίζεκ έκανε μια παρόμοια παρατήρηση: «κάθε βίαιο ξέσπασμα είναι ένδειξη ότι υπάρχει κάτι που δεν μπορείς να το πεις με λέξεις». Χωρίς να είναι απαραίτητα λεκτικές, οι ενέργειες των διαδηλωτών είπαν πάρα πολλά. Δυστυχώς, τα είπαν με τρόπο που επιτρέπει στην εξουσία να διαμορφώσει μια «ρητορική κρίσης» για να προωθήσει την ανάγκη για τάξη και εν τω μεταξύ να νομιμοποιήσει περισσότερη αστυνομική καταστολή για να «κατευνάσει» τον ξεσηκωμό.
Δεν προκαλεί έκπληξη, λοιπόν, ότι οι εκκλήσεις για αποκατάσταση της τάξης συνάντησαν δημόσιο αντίλογο. Ο Τα-Νέισι Κοουτς γράφει στην Atlantic: «Οι άνθρωποι που τώρα κάνουν έκκληση για μη-βία δεν είναι προετοιμασμένοι να απαντήσουν αυτές τις ερωτήσεις. Πολλοί από αυτούς κατηγορούνται ότι ενισχύουν τις ίδιες τις πολιτικές που οδήγησαν στο θάνατο του Γκρέι, αλλά αφού δεν έχουν καμιά λογική εξήγηση για το θάνατό του, κάνουν έκκληση για ψυχραιμία. Όμως κανείς δεν έκανε επίσημη έκκληση για ψυχραιμία όταν συνελήφθη ο Γκρέι.»
Αλλά οι θεωρητικές αναλύσεις γύρω από τις ίδιες τις εξεγέρσεις δεν αρκούν. Απλώς κρατούν τη συζήτηση στάσιμη στο χώρο της αντίδρασης αντί της πρόκλησης αλλαγών. Είναι επιτακτικό να προκύψει από αυτή την εξέγερση μια πολιτική με πιο προοδευτική σκέψη, που να αναγνωρίζει στην πράξη ότι οι υπάρχουσες συνθήκες είναι απαράδεκτες και να απαιτεί επίμονα να αλλάξουν δραστικά.
Αν εστιάσουμε στους βαθύτερους παράγοντες που κρύβονται πίσω από αυτή τη βίαιη συμπεριφορά και των αστυνομικών και των διαδηλωτών, μπορούν να αναδυθούν νέες δυνατότητες για αλληλεγγύη: να μπορέσουν τα όργανα της τάξης και οι πολίτες να αναγνωρίσουν ότι είναι θύματα, αν και σε διαφορετικό βαθμό, της ίδιας άδικης οικονομικής πολιτικής που δημιουργεί υποβαθμισμένες κοινότητες και ταυτόχρονα ζητάει από την αστυνομία να «διατηρήσει την τάξη».
Τα επεισόδια αυτά απομάκρυναν δυστυχώς το βλέμμα της κοινής γνώμης από την αστυνομική βαρβαρότητα που προκάλεσε τη βία, για να το κατευθύνουν στην πιο άμεση ανάγκη για αποκατάσταση της τάξης. Η προσέγγιση δράσης-αντίδρασης που επικρατεί αυτή τη στιγμή παράγει την αντιδραστική πολιτική της αναχαίτισης. Αλλά η πόλη της Βαλτιμόρης βρισκόταν σε «κατάσταση εκτάκτου ανάγκης» πολύ πριν ξεκινήσει η εξέγερση.
* Ο Πήτερ Μπλουμ είναι λέκτορας στο Ανοιχτό Πανεπιστήμιο. Το βιβλίο του «Απολυταρχικός καπιταλισμός την εποχή της παγκοσμιοποίησης» είναι υπό δημοσίευση. Το κείμενο δημοσιεύτηκε στο opendemocracy.net.
Μετάφραση
Ματίνα Καραγιαννίδου Σταμπουλή
