Με τον τίτλο στο σημείωμα που ακολουθεί, που συνιστά μια πρώτη κριτική παρουσίαση της «Ιθάκης» του Αλέξη Τσίπρα, θέλουμε να εισάγουμε την/ον αναγνώστρια/τη στην κεντρική στόχευση του συγγραφέα από την αρχή. Θα τον εξοπλίσει να παρακολουθήσει με ενδιαφέρον την παράθεση γεγονότων που έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην πορεία του ΣΥΡΙΖΑ και της κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ-Οικολόγων είτε άγνωστα είτε γνωστά μεν αλλά αποκομμένα από τις συνθήκες όπου συντελούνταν. Συγχρόνως προστατεύει την/ον αναγνώστρια/τη από την υποκειμενική ματιά του συγγραφέα που όταν παραθέτει τα γεγονότα έχει στον νου το πολιτικό παρόν και τον σχεδιαζόμενο δικό του πολιτικό ρόλο.
Το βιβλίο, όντως, είναι γραμμένο ώστε να διευκολύνει τον αναγνώστη να δεχθεί πλούτο στοιχείων συχνά σχολιασμένων. Η παράθεση της εξέλιξης της διαπραγμάτευσης, πριν και μετά την υπογραφή του μνημονίου, πολύ σημαντική. Γενικώς η ύλη του, πολύτιμη. Απευθύνεται σε κοινωνικές κατηγορίες που θέλει να προσελκύσει και πολίτες να γίνουν σύμμαχοι στη νέα του πολιτική προσπάθεια, δηλαδή το κόμμα που σχεδιάζει, προς το παρόν, μόνος του. Είναι ταυτόχρονα απολογιστικό και –πολύ λιγότερο– προγραμματικό. Ή σωστότερα, μέσω του απολογισμού, σχεδιάζεται η λειτουργία, το περιεχόμενο της νέας πολιτικής διαδρομής του.
Αντιδράσεις
Ως πολιτική παρέμβαση ήταν επόμενο να υποστεί ή να επιδέχεται κριτικής από αριστερά και δεξιά. Από δεξιά, από πολιτικούς ή αναλυτές, επικρίνεται ότι ο συγγραφέας δεν φέρνει νέα στοιχεία, θέσεις και ιδέες. Είναι ο ίδιος και αμετανόητος, που ηττήθηκε πολλές φορές, άρα θα συμβεί και τώρα. Υπάρχουν, βέβαια και οι σοβαροί αναλυτές που προσπαθούν να αναδείξουν τις αντιφάσεις και τα κενά στο βιβλίο, άρα και στους σχεδιασμούς του Α. Τσίπρα. Εντοπίζεται ότι ενώ πρόθεσή του είναι να ενισχύσει την εικόνα θεσμικής προσήλωσής του, ταυτόχρονα αναρριπίζοντας το παρελθόν ανατροφοδοτεί την αρνητική στάση απέναντί του. Δεν θεωρούν, εξάλλου, ικανές τις επανατοποθετήσεις σε κύρια θέματα που προέκυψαν στο διάστημα 2015 – 2019. Προφανώς η κριτική αυτή επιχειρεί, διότι απ’ αυτό απειλείται, να υπονομεύσει την πιθανότητα να θεωρηθεί ο Α. Τσίπρας «ικανός διαχειριστής» που «έμαθε από την άσκηση της εξουσίας». Το κενό στην αντιπολίτευση και το μεγάλο ποσοστό του «χάους» που προτιμούν οι πολίτες, που ενθαρρύνει τη δημιουργία νέου κόμματος, δημιουργεί ανησυχία στα δεξιά. Και στο ΠΑΣΟΚ, βέβαια.
Από αριστερά η κριτική είναι δύο όψεων. Καταρχάς από αυτούς που διαφώνησαν το 2015 και αποχώρησαν. Δεν φέρνουν τίποτε νέο, απεναντίας απουσιάζει ο αναστοχασμός. Αμύνονται απαντώντας στα όσα τους καταμαρτυρεί ο συγγραφέας. Κάπου, ενδιάμεσα συναντάμε την αντιπαράθεση με τον Π. Πολάκη.
Η άλλη όψη της κριτικής από αριστερά, που προς το παρόν, και παραδόξως, λανθάνει, ενώ τη συναντάς παντού, είναι αυτή που θεωρεί ότι η εκτενής περιγραφή της διαδρομής προ του 2015, τα διαστήματα 2015-2019, 2019-2023 ιδίως, αλλά και μετά, δεν εντοπίζει τις πραγματικές αιτίες των ηττών του ΣΥΡΙΖΑ και τη σημερινή κατάρρευσή του. Υπάρχει αυτοκριτική όπως για το ΕΚΑΣ, τις τηλεοπτικές άδειες, τη Novartis. Κατά κανόνα, είναι γενική του στυλ «αναλαμβάνω την ευθύνη». Όμως τι ακριβώς συνέβη;
Συγκεκριμενοποιεί την κριτική μόνο όταν αφορά στελέχη του κόμματος ή της κυβέρνησης, άδικα ή δίκαια. Επιχειρείται να αναζητηθούν οι αιτίες της ήττας του 2019 χωρίς να αναφερθεί καν η έκθεση των Δραγασάκη, Δρίτσα, Μπαλτά που έγινε και απόφαση της ΚΕ. Αναφέρονται ευθύνες άλλων, κυρίως της εσωκομματικής αριστερής αντιπολίτευσης. Για την περίοδο 2019-2023 περιγράφει μια εικόνα, παρηγορητική γι’ αυτόν, ότι σε κάθε μάχη, περίπου, έμπαινε στον αγώνα, σε κομματικό περιβάλλον που τον υπονόμευε.
Εν τούτοις, σοβαροί πολιτικοί επιστήμονες έχουν υποστηρίξει ότι η εσωκομματική αντιπολίτευση, με βάση όσα ισχύουν στην Ευρώπη, ήταν εξαιρετικά μετριοπαθής. Κορυφαίο παράδειγμα όταν το βράδυ των εκλογών το 2019, ο Αλέξης Τσίπρας προέβη στο διάγγελμα του μετασχηματισμού του κόμματος κτλ, δεν αντέδρασαν, αλλά επέδειξαν κομματικότητα. Διάγγελμα, γραμμένο πριν γίνει γνωστό το αποτέλεσμα, που ήταν πολύ καλό, όπως τώρα παραδέχεται και ο Α. Τσίπρας. Τότε του χρειαζόταν η εικόνα ήττας. Το ζήτημα του αντι-ΣΥΡΙΖΑ μετώπου, επίσης, που πρώτος έθεσε ο αείμνηστος Ηλίας Νικολακόπουλος, θεωρήθηκε εχθρικό. Ουδέποτε συζητήθηκε διότι γνώριζαν ότι μεγάλο μέρος του τροφοδοτούσαν συμπεριφορές της κυβέρνησης. Ούτε εδώ η εσωκομματική αντιπολίτευση, όπως όφειλε, έθεσε το θέμα επιτακτικά στα όργανα και δημοσίως.
Αναφορές σε πρόσωπα
Στο βιβλίο γίνονται αναφορές σε πρόσωπα. Ο διαχωρισμός, πάντα, σε κακούς και καλούς είναι ολισθηρός. Ο συγγραφέας δεν τον απέφυγε. Σκέφτεται κανείς, εφόσον αναφέρεσαι σε πρόσωπα, ύστερα από την τραγική προεδρεία της Κωνσταντοπούλου και την επιζήμια συμπεριφορά Πολάκη ιδίως για τον εμβολιασμό, να μην πεις –ενώ λες για άλλους, αμφιλεγόμενους– μια καλή κουβέντα για τον Βούτση και τον Ξανθό, είναι ζήτημα. Ούτε λέξη για Ευρωομάδα και Παπαδημούλη. Οι επιλογές ήταν σχεδόν πάντα του πρωθυπουργού, άστοχες και καλές. Δεν ήταν όμως πάντα αστοχίες αλλά και πολιτικές επιλογές. Είχε μόνιμο αναπληρωτή υπουργό Δικαιοσύνης τον δεξιό εισαγγελέα κ. Παπαγγελόπουλο αλλά δεν άντεχε έναν επιστήμονα του κύρους του Παρασκευόπουλου. Ούτε τη Σία Αναγνωστοπούλου στο υπουργείο Εξωτερικών, τον Δρίτσα στο Ναυτιλίας, τον Φίλη στο Παιδείας, την Τασία Χριστοδουλοπούλου στο Μετανάστευσης. Είναι ενδιαφέρον να θυμηθούμε ότι σε τρία βασικά υπουργεία, όπως τα Άμυνας, Εξωτερικών και Οικονομικών, υπουργοί ήταν μη κομματικά πολιτικά στελέχη, ενώ πηγαίναμε σε πολύ δύσκολη διακυβέρνηση. Και οι τρεις επιλογές πληρώθηκαν ακριβά.
Το κόμμα καταλαμβάνει ικανό μέρος στο βιβλίο, και σωστά. Θα έπρεπε να είναι στο κέντρο της προσοχής και του προέδρου, από το 2012 τουλάχιστον. Το κόμμα υπήρξε θύμα του –καθολικά στο κόμμα– κυβερνητισμού. Ο Α. Τσίπρας το αναφέρει από το 2019 και μετά, το εντάσσει στην πολιτική στροφή που σχεδιάζει, όχι διότι έπρεπε. Ήταν εξόφθαλμη ανάγκη, να ενισχυθεί με νέες ιδέες, πόρους και φροντίδα, να μπορεί να παρακολουθεί την κοινωνία με τα πλήθος νέα προβλήματα που εμφάνιζε, σε εποχή πολυκρίσεων. Γι’ αυτό και του ασκεί καταλυτική, έως έναν βαθμό άδικη, κριτική αν και ο ίδιος όχι εκτός ευθύνης. Ήθελε κόμμα κατάλληλο για πρωθυπουργό όπως προκύπτει από τις προϋποθέσεις που θέτει -πρώτο ή σε μικρή απόσταση δεύτερο- για να παραμείνει πρόεδρος. Και το μαζικό κίνημα;
Όλα, όμως, έγιναν όπως πρότεινε: ηλεκτρονικά μέλη, χωρίς δράση και συμμετοχή αλλά με στιγμιαία παρουσία, μέλη με δυο ευρώ που μπορούν να βάλουν και υποψηφιότητα για πρόεδροι! Την αναποτελεσματικότητα αυτών των πρωτοβουλιών την αποδίδει στις αντιδράσεις της εσωκομματικής κατάστασης. Από τη μια πλευρά υπήρχε το «γκάζι» από την άλλη το «φρένο». Συμπέρασμα; δεν έπρεπε να αφήσει να κυλήσουν έτσι τα πράγματα. «Μπορεί να μου αποδώσει κανείς, εύσημα δημοκρατικής ανοχής, ή και συντροφικότητας, αλλά όχι εύσημα αποφασιστικότητας» σημειώνει. Είναι ένα συμπέρασμα που επανέρχεται στο κείμενο. «Σκόνταψα στα “μικρά” του κόμματος» ενώ «στάθηκα όρθιος, με λάθη, ναι, αλλά όρθιος, σε διεθνείς πιέσεις, γεωπολιτικές στάσεις, μεταναστευτικές κρίσεις, μνημόνια» σημειώνει.
Η διήγηση είναι απέραντη, αδύνατο να τη συμπεριλάβεις σε ένα σημείωμα, που σαφώς πάσχει από μονομερή επιλογή. Αξίζει να μελετήσεις το βιβλίο και κατά θέμα που πραγματεύεται. Όμως πολλές/οί ρωτούν: τι μας λέει το βιβλίο για το νέο κόμμα που επίκειται; Με ποιες/ους; Τι χαρακτηριστικά θα έχει; Τι είδους συνύπαρξη σχεδιάζει με τα υπάρχοντα κόμματα της Αριστεράς και της Οικολογίας; Με ποιες/ους θα συζητήσει το τελευταίο κεφάλαιο που έχει τον χαρακτηριστικό τίτλο «Πυξίδα»; Πυξίδα για τη χώρα –την πατρίδα, αυτό τον όρο χρησιμοποιεί συστηματικά, όπως και τον «νέο προοδευτικό πατριωτισμό»– την Ευρώπη, την Αριστερά, τον κόσμο. Και μετά το βιβλίο όλα είναι ανοικτά.
Σκίτσο του Βαγγέλη Χερουβείμ
