Φωτογραφία: Karsten Sporenberg από το pexels.com
Οι υδατοκαλλιέργειες στην Ελλάδα αποτελούν παραγωγικό κλάδο της οικονομίας που όμως βρίσκεται σε άμεση αλληλοεπίδραση με το φυσικό περιβάλλον που λειτουργούν. Ο στόχος της διεύρυνσης του πρωτογενούς τομέα (ιχθυοκαλλιέργειες) προφανώς είναι θεμιτός αφού συμβάλλει, εκτός άλλων, στην επισιτιστική ασφάλεια και την πώληση του παραγόμενου προϊόντος σε προσιτές τιμές – η Ελλάδα είναι πρώτη παραγωγός χώρα στην ΕΕ σε τσιπούρα και λαβράκι. Εν τούτοις παρατηρούνται ασφυκτικές πιέσεις εταιρειών, κυρίως αραβικών συμφερόντων, οι οποίες ζητούν πολλαπλασιαστικές επεκτάσεις και νέες δεσμεύσεις ακτών (από 9.800 θαλάσσια στρέμματα σε δεσμεύσεις 240.000 θαλασσίων στρεμμάτων – 24 φορές αύξηση). Στις αιτούμενες επεκτάσεις κυριαρχεί το ποσοτικό κριτήριο σε βάρος της ποιοτικής και με κανόνες παραγωγής, οπότε και έχει επικρατήσει ο όρος «βιομηχανικές υδατοκαλλιέργειες»: Πόρος, Σαλαμίνα (Σαρωνικός), Ευβοϊκός – Κορινθιακός – Αργολικός – Παγασητικός κόλπος – Ιόνιο Πέλαγος – Λέσβος – Β. Ελλάδα. Η Ελλάδα κατά τη διάρκεια της εκπόνησης του Θαλάσσιου Χωροταξικού Σχεδιασμού, έχει μια μοναδική ευκαιρία να διορθώσει το θεσμικό πλαίσιο των Περιοχών Οργανωμένης Ανάπτυξης Υδατοκαλλιεργειών (ΠΟΑΥ) και να θέσει σύγχρονα προαπαιτούμενα για τις Στρατηγικές Μελέτες Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων (ΣΜΠΕ), πάντα σε συνεργασία με τις τοπικές κοινότητες.
Οι κοινωνικές αντιδράσεις σε διάφορες περιοχές της χώρας κατά του τομέα των υδατοκαλλιεργειών προκαλούνται εξαιτίας της θεωρούμενης ανταγωνιστικής θέσης με τον τομέα των υπηρεσιών (τουρισμός), με ευθύνη κυρίως του κράτους, αφού:
α) Η χωροθέτηση και η αδειοδότηση τους γίνεται από την κεντρική διοίκηση με οικονομικά – κερδοσκοπικά κριτήρια, με ελλιπείς περιβαλλοντικούς όρους λειτουργίας και ελέγχου και κυρίως ερήμην των ΟΤΑ.
β) Παρατηρείται ανεπάρκεια της ελληνικής νομοθεσίας (2011) και αναντιστοιχία με τις νομοθεσίες της ΕΕ και άλλων τρίτων παραγωγών χωρών (π.χ. Τουρκία).
γ) Οι κατά παραγγελία των επιχειρηματιών εκπονούμενες (ΣΜΠΕ) από ιδιώτες για τις ΠΟΑΥ είναι αναξιόπιστες και με ξεπερασμένα δεδομένα.
δ) Παρατηρείται ανυπαρξία ελέγχων ώστε να λαμβάνονται προληπτικά ή διορθωτικά μέτρα προστασίας περιβάλλοντος ή και κυρώσεις (με πρόστιμα ή διακοπή λειτουργίας) σε περίπτωση παραβάσεων και λόγω πλημμελούς εφαρμογής του Ηλεκτρονικού Μητρώου Αποβλήτων (ΗΜΑ) για την αποβαλλόμενη από τις μονάδες ποσότητα «βιομάζας» που ξεπερνάει την ικανότητα αφομοίωσης του οικοσυστήματος.
Επιπτώσεις στο θαλάσσιο περιβάλλον και στη βιοποικιλότητα
Με βάση τεκμηριωμένες διεθνείς και ελληνικές επιστημονικές μελέτες αναδεικνύεται η περιβαλλοντική διάσταση των επιπτώσεων στο θαλάσσιο περιβάλλον και στη βιοποικιλότητα όπως:
α) Οι διατροφικές ανάγκες για την παραγωγή τσιπούρας και λαβρακιού (είδη κατ’ εξοχήν σαρκοφάγα) σημαίνει υπεραλίευση άγριων ψαριών από τους ωκεανούς για παραγωγή ιχθυάλευρων και ιχθυελαίων – η Ελλάδα εισάγει 97.000 τόνους ιχθυάλευρων και 41.200 τόνους ιχθυελαίων ετησίως.
β) Ανεξέλεγκτη χρήση ακατάλληλων ιχθυοτροφών που περιέχουν ζωικά λίπη.
γ) Απελευθέρωση στην θάλασσα ουσιών και οργανικής ύλης από τα υπολείμματα ιχθυοτροφών και χημικών προϊόντων ως και αντιβιοτικών ή αντιϊκών φαρμάκων, και των περιττωμάτων των ψαριών.
δ) Οι υφιστάμενες μονάδες υδατοκαλλιέργειας στην Ελλάδα προκαλούν συσσώρευση 50.000 τόνων οργανικών αποβλήτων το έτος με επιπτώσεις στο οικοσύστημα και στα λιβάδια Ποσειδωνίας (Posidonia oceanica) που συμβάλλουν στη δέσμευση άνθρακα.
ε) Η υπερσυγκέντρωση ουσιών προσλαμβάνεται και από τα ελεύθερα ψάρια αλλά και άλλους θαλάσσιους οργανισμούς τροποποιώντας την βιοποικιλότητα.
Οι κλωβοί εκτροφής στην Ευρώπη και σε άλλες εκτός ΕΕ χώρες (π.χ. Τουρκία) χωροθετούνται σε απόσταση δύο μιλίων από τη στεριά, με αποτέλεσμα να διαλύονται ή να αφομοιώνονται ευκολότερα τα απόβλητα λόγω των ρευμάτων και του βάθους, ενώ η νομοθεσία της Ελλάδας καθορίζει τα 50 μέτρα από την ακτή. Επίσης η απόσταση μεταξύ των μονάδων στην Ευρώπη ξεπερνά τα δύο χλμ, ενώ στην Ελλάδα ανέρχεται στα 500 μέτρα, με αποτέλεσμα μεγαλύτερη ευαλωτότητα σε ασθένειες των ψαριών, ο θάνατος των οποίων συνεπάγεται την εξάπλωση ασθενειών και στα ελεύθερα ψάρια λόγω της απόρριψης των νεκρών ψαριών στην θάλασσα.
Η πυκνότητα των ψαριών στους κλωβούς των ελληνικών μονάδων ανέρχεται στα 40 κιλά ανά κυβικό μέτρο θαλάσσιου ύδατος, ενώ η πυκνότητα σε βιολογικές και ποιοτικές ιχθυοκαλλιέργειες στην Ευρώπη (με άλλα μείγματα τροφών) ανέρχεται στα 20-23 kgr ανά κυβικό μέτρο. Τέλος, παραγνωρίζεται ότι η πυκνότητα στους κλωβούς φέρει την εξασθένηση του ανοσοποιητικού των ψαριών και διευκολύνεται ο θάνατος τους λόγω ιώσεων.
Προτάσεις
Η Ελλάδα οφείλει με την ευκαιρία του Θαλάσσιου Χωροταξικού Σχεδιασμού να διασφαλίσει το μέλλον της θάλασσας και της βιοποικιλότητας με:
1. Την επιστημονικά τεκμηριωμένη και διαφανή αναθεώρηση της νομοθεσίας για τις ΠΟΑΥ, σύμφωνα με τις αντίστοιχες οδηγίες της ΕΕ για τα προστατευόμενα είδη και τις περιοχές Natura καθώς και τους κλειστούς γεωμορφολογικούς κόλπους, τις οικιστικές ζώνες, και τις τουριστικές εγκαταστάσεις.
2. Τη θεσμοθέτηση της σύμφωνης γνώμης των εμπλεκόμενων Δήμων και των τοπικών κοινοτήτων για την αδειοδότηση των ΠΟΑΥ που είναι αίτημα της ΚΕΔΕ.
3. Την εναρμόνιση με διεθνείς πρακτικές, με ιδιαίτερη μέριμνα για την ασφαλή χωροθέτηση σε σχέση με τα πολύτιμα λιβάδια Ποσειδωνίας και μακράν των ευαίσθητων περιοχών για τη διατήρηση της βιοποικιλότητας.
4. Τους όρους αξιόπιστης παρακολούθησης των μονάδων με ελέγχους της δραστηριότητας ως προς τις ζωοτροφές, τα φάρμακα, τα χημικά, τον πληθυσμό των κλωβών, περιλαμβανομένης στις κυρώσεις και της «διακοπής της λειτουργίας τους», και τέλος τη θνησιμότητα με τις γνωστές συνέπειες, ασθένειες και παράσιτα να εξαπλώνονται δημιουργώντας γενετικά τροποποιημένα ελεύθερα ψάρια με κατάληξη στην τροφική αλυσίδα.
Μερικά στοιχεία
(1) Η Ελλάδα πρώτη στην παραγωγή «τσιπούρας – λαβράκι» στην ΕΕ.
(2) Το 82% της Ελληνικής παραγωγής εξάγεται σε Ιταλία-Ισπανία-Γαλλία.
(3) Η Τουρκία είναι δεύτερη παραγωγός χώρα με εξαγωγές στην ΕΕ, και πρώτη στον κόσμο σε παραγωγή «τσιπούρας και λαβράκι».
(4) Οι υπόλοιπες χώρες της ΕΕ (Ισπανία – Γαλλία – Ιταλία παράγουν κυρίως πέστροφες και όστρακα, λαβράκι, τσιπούρα, ενώ η Σουηδία και η Νορβηγία παράγουν κυρίως σολωμό – πέστροφα)
(5) Στη Μεσόγειο (κλειστή θάλασσα) υπάρχουν 35.000 ιχθυοκαλλιέργειες.
(6) Σε παγκόσμιο επίπεδο το 27% της αλίευσης των ελεύθερων ψαριών προορίζεται για την τροφή των ψαριών σε ιχθυοκαλλιέργειες.
(7) Το δήθεν «ελληνικό θαύμα» στηρίζεται στο χαλαρό ρυθμιστικό πλαίσιο και την έλλειψη ελέγχων και δευτερευόντως στο ανάγλυφο των ακτών.(κόλποι χωρίς ρεύματα-κύματα)
(8) Από τα οικονομικά στοιχεία προκύπτει ότι προσμετρώνται μόνο οι εξαγωγές της Ελλάδας χωρίς να λαμβάνονται υπόψη οι εισαγωγές τροφών φαρμάκων κ.λπ., ενώ οι ιχθυοκαλλιέργειες απορροφούν μεγάλες κοινοτικές και ελληνικές επιδοτήσεις και εν τέλει παρατηρούνται πτωχεύσεις και αθετήσεις δανείων προς τις Τράπεζες που σημαίνει ότι δημιουργείται μια εικόνα οικονομικής στρέβλωσης.
(9) Πολλά από τα στοιχεία έχουν ληφθεί από την «Ακταία» και επιστημονικές μελέτες.
Η «Ακταία» έχει απευθυνθεί με επιστολές προς τον πρωθυπουργό και υπουργούς.
(βλέπετε aktaia.org)
