Η παγκόσμια αριστερή σκέψη, και ειδικά η αφρικάνικη, έχασε πρόσφατα έναν κορυφαίο στοχαστή της, τον Σαμίρ Αμίν. Ο Αλέξης Τσίπρας χαιρέτισε τον νεκρό υπογραμμίζοντας ότι το έργο του αποτελεί πάντα πηγή σκέψης και προβληματισμού.
Δυο ιδέες που συμμεριζόταν ο Σαμίρ Αμίν:
1) η θεωρία της εξάρτησης
2) η ιδέα του κύριου εχθρού
Η θεωρία της εξάρτησης έδειχνε από τη δεκαετία του ‘60 στη Λατινική Αμερική, και λίγο αργότερα στην Αφρική, κάτι που διαισθητικά εύκολα καταλαβαίνουμε: ότι το 85% της ανθρωπότητας αιμορραγούσε κεφάλαια, κέρδη, αμοιβές και επιστήμονες προς το λεγόμενο πρώτο κόσμο, είχε μια πολύπλευρη οικονομική, κοινωνική, πολιτιστική εξάρτηση και αδυνατούσε να σταθεροποιήσει μια διαδικασία εσωτερικής συσσώρευσης. Δεν βρισκόταν σε κάποιο προηγούμενο στάδιο ανάπτυξης και δεν θα ακολουθούσε τη διαδρομή των αναπτυγμένων χωρών. Βρισκόταν σε ένα στάδιο ανάπτυξης του παγκόσμιου καπιταλισμού που έχει κέντρο και περιφέρεια και που δεν επιτρέπει την ολοκληρωμένη ανάπτυξη της περιφέρειας.
Στη δεκαετία του 2000, η ιδέα του κύριου εχθρού έλεγε ότι για να αλλάξει αυτή η κατάσταση πρέπει να απομονωθεί και να ηττηθεί ο κύριος εχθρός, οι πανίσχυρες ΗΠΑ. Ιδιαίτερα σοκαρισμένος από την ωμότητα και τη βαρβαρότητα της αμερικανικής επέμβασης στο Ιράκ, ο Σαμίρ Αμιν ονειρευόταν μια συνεργασία της γαλλο-γερμανικής Ευρώπης με τη Ρωσία, την Κίνα, την Ινδία για να ανατραπεί η αμερικάνικη κυριαρχία.
Καμία από αυτές τις δύο ιδέες δεν στέκεται άτρωτη σήμερα. Δεν παύουν, όμως, να προβληματίζουν. Δεν συνάδουν πλήρως με τη σημερινή πραγματικότητα, εξηγούν όμως κάποιο σημαντικό μέρος της.
Σημαντική μερίδα της «περιφέρειας», με πρώτη την Κίνα, μοιάζει να έχει ξεφύγει από το φαύλο κύκλο της εξαρτημένης υπανάπτυξης και να βιώνει την εξαρτημένη από τις εξαγωγές βιομηχανική ανάπτυξη. Άλλες περιοχές, με πρώτη την υποσαχάρια Αφρική, μοιάζει να παραμένουν παγιδευμένες στην εξαγωγή πρώτων υλών. Δεν έχει πάντως προκύψει κάποιο αντι-αμερικανικό μέτωπο, παρόλο που υπάρχουν κινήσεις προς αυτή την κατεύθυνση, όπως π.χ. των BRICS.
Κίνα και Αφρική
Εν τω μεταξύ, ο πρόεδρος Τραμπ με τη λογική του America First, τις αλλοπρόσαλλες μονομερείς «πρωτοβουλίες», τον εμπορικό πόλεμο και τις χυδαίες επιθέσεις τύπου «χώρες σκατότρυπες», συμβάλει τα μέγιστα στη δημιουργία ενός αντι-αμερικανικού μετώπου και στη θεμελίωση της πεποίθησης ότι οι ΗΠΑ είναι ένας αφερέγγυος και απρόβλεπτος εταίρος, είναι ο υπ’ αριθμόν 1 εχθρός της οικονομικής και πολιτικής ειρήνης και προκοπής.
Έτσι ηγέτες από 53 από τις 54 αφρικάνικες «σκατότρυπες» ανταποκρίθηκαν με θέρμη στην πρόσκληση της Κίνας και μαζεύτηκαν στο Πεκίνο στις 4-5 Σεπτεμβρίου για το φόρουμ Κίνας-Αφρικής. Παρών και ο γ.γ. του ΟΗΕ, Αντόνιο Γκουτέρες. Σε μια κοινή συνέντευξη με το νέο πρόεδρο της Νότιας Αφρικής Κύριλο Ραμαπόσα, οι δυο ηγέτες έκαναν έκκληση για διεθνείς σχέσεις βασισμένες σε διεθνείς κανόνες και πολυμερείς συμφωνίες και όχι σε διμερείς διαπραγματεύσεις και συμφωνίες που αγνοούν τους διεθνείς οργανισμούς και κανόνες.
Η Κίνα υποσχέθηκε άλλα 60 δισ. δολάρια για την ανάπτυξη της Αφρικής. Τα δυτικά μέσα μιλούν για κινέζικη νεοαποικιοκρατία, υπογραμμίζουν ότι τα χρέη πολλών αφρικανικών χωρών αυξάνουν επικίνδυνα (είναι πολύ μικρότερα από το ελληνικό) και κατηγορούν τους Κινέ��ους ότι στήνουν παγίδες χρέους. Οι Κινέζοι αύξησαν ήδη το ποσοστό των δανείων με μηδενικό επιτόκιο, αυξάνουν τις καθαρές δωρεές, αναδιαρθρώνουν τα δάνεια χωρών που βρίσκονται σε δυσκολία, συνεχίζουν να στηρίζουν την ανάπτυξη των υποδομών σε όλες τις χώρες της Αφρικής και υπόσχονται να αυξήσουν και τις εισαγωγές επεξεργασμένων προϊόντων με αφρικάνικη προστιθέμενη αξία -να μην αγοράζουν μόνο πρώτες ύλες.
Η αιτία που δυσκολεύονται πολλές αφρικανικές χώρες δεν είναι βέβαια τα κινέζικα δάνεια, αλλά η κρίση που έριξε τις τιμές των πρώτων υλών. Για να αντιμετωπίσει την κρίση αύξησε τον εσωτερικό δανεισμό της και η ίδια η Κίνα και βέβαια πρώτες και καλύτερες οι ΗΠΑ. Τι πρέπει να κάνει η φτωχή Αφρική; Να κάνει ασκήσεις αυστηρής λιτότητας αλά ελληνικά;
Η αμηχανία της ευρωπαϊκής αριστεράς
Κάποιοι, όμως, επιμένουν ότι όλοι ίδιοι είναι, ότι οι αληθινοί αντι-ιμπεριαλιστές πρέπει να κρατούν ίσες αποστάσεις από ΗΠΑ, Ρωσία, Κίνα. Είναι αλήθεια σήμερα η ιδέα του κύριου εχθρού τόσο ξεπερασμένη; Οι Ρώσοι και οι Κινέζοι απειλούν την ειρήνη και την ευημερία του πλανήτη σαν τους Αμερικάνους; Η κρίση που πολλοί αναλυτές λένε δεν έχει τελειώσει, θα μας ξανάρθει επειδή η η υπερσυγκέντρωση του κεφαλαίου, οι εξοπλισμοί και η φούσκα των δανεικών έφτασαν στο απροχώρητο στη Μόσχα ή στο Πεκίνο;
Τον Νοέμβριο του 2016 συνόδεψα το βουλευτή του ΣΥΡΙΖΑ Μάριο Κάτση, στο «Σεμινάριο του Ντακάρ» (Colloque de Dakar), που οργάνωσε το Κόμμα της Ανεξαρτησίας και της Εργασίας, της Σενεγάλης, το τμήμα φιλοσοφίας του πανεπιστημίου του Ντακάρ UCAD II, το γαλλικό ίδρυμα Gabriel Perri και το γερμανικό ίδρυμα Roza Luxembourg. Είχα την τιμή να γνωρίσω τον Σαμίρ Αμίν. Tα μάτια του άστραφταν στην αναφορά των λέξεων «ΣΥΡΙΖΑ» και «Αλέξης Τσίπρας». Το μήνυμα, όμως, της σύντομης παρέμβασης του, δεν ήταν αισιόδοξο. Έβρισκε πως η αριστερά δεν ήταν έτοιμη να εκμεταλλευτεί τις ευκαιρίες που είχε δημιουργήσει η μεγάλη κρίση του καπιταλισμού.
Η άνοδος της ακροδεξιάς σε όλη την Ευρώπη, η αμηχανία της ευρωπαϊκής αριστεράς και κάποιες πλευρές της «πολύπλευρης» ελληνικής εξωτερικής πολιτικής τον επιβεβαιώνουν.
Χάρης Πολιτόπουλος, οικονομολόγος, τ. εμπειρογνώμων ΟΗΕ και ΕΕ
