Όχι ότι δεν το ξέραμε. Αλλά όπως και να το κάνεις, είναι σοκαριστικό να βλέπεις τη λίστα της Αρχής Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα με συγκεντρωμένα όλα τα ονόματα των παρακολουθούμενων από το κατασκοπευτικό λογισμικό Predator –δημοσιεύθηκε στο ΒΗΜΑ της περασμένης Κυριακής- και να συνειδητοποιείς πόσο σιωπηλό παραμένει το κυρίαρχο πολιτικό σύστημα της χώρας απέναντι στον ωτακουστή του. Χατζηδάκης, Δένδιας, Γεραπετρίτης, Σαμαράς, Βορίδης, Γεωργιάδης, Πλεύρης, Κεραμέως, Χρυσοχοΐδης, Κικίλιας, Οικονόμου, Κεφαλογιάννη, Παπαθανάσης, Αβραμόπουλος, Λοβέρδος, Πελώνη, Κουρτάκης, Φράγκος (ΑΓΕΕΘΑ), Βλάχου (εισαγγελεας ΕΥΠ), Μπαρδάκης (οικονομικος εισαγγελεας), μεταξύ των «στόχων». Και όμως. Σιγή ασυρμάτου εκ μέρους τους. Ακόμα και τώρα, μετά την απόφαση του Μονομελούς Πρωτοδικείου Αθηνών όπου αποκαλύφθηκαν στοιχεία που οδήγησαν στο εκ νέου άνοιγμα της δικογραφίας με διερεύνηση ενδεχόμενης απόπειρας κατασκοπείας.
Κρυφές εξαρτήσεις
Βαθύτερο, ενδεχομένως ακόμη και από το ίδιο το σκάνδαλο, το ερώτημα που αβίαστα προκύπτει: γιατί τα θύματα σιωπούν; Και ακόμη, γιατί το ίδιο το ελληνικό κράτος δεν προχώρησε σε παράσταση πολιτικής αγωγής στη συγκεκριμένη διαδικασία, παρά το γεγονός ότι η υπόθεση αφορά την ίδια τη λειτουργία των θεσμών και ενδέχεται να εμπλέκει και υπηκόους ξένου κράτους;
Η απάντηση δεν μπορεί να αναζητηθεί αποκλειστικά στο επίπεδο της προσωπικής επιλογής ή του φόβου –ο φόβος, από μόνος του, δεν επαρκεί για να ερμηνεύσει το φαινόμενο. Τα αίτια ανιχνεύονται βαθύτερα, σε ένα σύστημα εξουσίας όπως το ελληνικό, όπου οι σχέσεις μεταξύ πολιτικής, οικονομικής και θεσμικής ελίτ είναι δομημένες γύρω από ένα πλέγμα αμοιβαίων εξαρτήσεων, και όπου η παρακολούθηση συνιστά όχι απλώς εργαλείο ελέγχου αλλά μηχανισμό παραγωγής σιωπής.
Στη σύγχρονη, άλλωστε, καπιταλιστική δημοκρατία που ζούμε, το κράτος δεν είναι ένας ουδέτερος μηχανισμός αλλά ένα πεδίο όπου συμπυκνώνονται συσχετισμοί δύναμης, με τους μηχανισμούς επιτήρησης και πληροφοριών, νόμιμους ή παράνομους, να αποτελούν εργαλεία αυτού του πεδίου. Όταν λοιπόν αποκαλύπτεται –μέσα από συστηματική, επίμονη δημοσιογραφική έρευνα– το εύρος των παρακολουθήσεων, αυτό που στην πραγματικότητα αποκαλύπτεται είναι η ύπαρξη ενός πλέγματος αμοιβαίων εξαρτήσεων. Και η σιωπή, σε αυτό το πλαίσιο, δεν είναι απλώς επιλογή αλλά όρος συμμετοχής στο ίδιο το σύστημα εξουσίας. Όποιος προσφεύγει στη Δικαιοσύνη εναντίον του μηχανισμού που τον παρακολουθεί, διακινδυνεύει να διαρρήξει αυτή τη σχέση, διακινδυνεύει να θέσει υπό αμφισβήτηση όχι μόνο μια συγκεκριμένη πρακτική, αλλά την ίδια τη δομή μέσα στην οποία λειτουργεί. Και αυτό έχει κόστος. Πολιτικό, οικονομικό, προσωπικό.
Το κόστος της σχέσης
Η ιστορία των σύγχρονων δημοκρατιών είναι γεμάτη παραδείγματα τέτοιων «σιωπηρών συμβιβασμών». Οι πολιτικές ελίτ γνωρίζουν ότι οι μηχανισμοί επιτήρησης μπορούν να λειτουργήσουν ως μέσο ελέγχου και πειθάρχησης, κάτι που εξηγεί και τη βαθιά αντίφαση που παρατηρείται στον δημόσιο λόγο. Πολιτικά πρόσωπα που, σύμφωνα με τις αποκαλύψεις, βρίσκονται μεταξύ των παρακολουθούμενων εμφανίζονται δημόσια ως εγγυητές της ασφάλειας των πολιτών. Διακηρύσσουν –αυτοεξευτελιζόμενα– τη θεσμική σταθερότητα και τη λειτουργία του κράτους δικαίου, την ώρα που οι ίδιοι αποφεύγουν να κινηθούν νομικά για να υπερασπιστούν τα δικαιώματά τους –δεν είναι τυχαίο άλλωστε ότι, μέχρι στιγμής τουλάχιστον, μόνο πέντε (!) πρόσωπα, μεταξύ των οποίων ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ Νίκος Ανδρουλάκης, προσέφυγαν στη Δικαιοσύνη.
Η αντίφαση αυτή δεν είναι απλώς πολιτική υποκρισία, αλλά ένδειξη μιας βαθύτερης δομής εξουσίας. Διότι η προσφυγή στη Δικαιοσύνη θα σήμαινε την πλήρη αποκάλυψη ενός μηχανισμού που λειτουργεί ακριβώς χάρη στη σχετική αδιαφάνεια. Θα σήμαινε την αποκάλυψη των σχέσεων ανάμεσα σε κρατικές υπηρεσίες, ιδιωτικές εταιρείες τεχνολογίας επιτήρησης και διεθνή δίκτυα πληροφοριών. Θα αποκάλυπτε το πώς η εξουσία λειτουργεί συχνά ως ένα κλειστό σύστημα στο οποίο η αμοιβαία ευαλωτότητα μετατρέπεται σε εργαλείο πειθαρχίας. Γιατί όταν γνωρίζεις ότι κάποιος έχει πρόσβαση σε πληροφορίες για σένα –είτε πολιτικές είτε προσωπικές– η επιλογή της σύγκρουσης δεν είναι απλώς μια πολιτική απόφαση αλλά ένα ρίσκο που μπορεί να ανατρέψει ολόκληρη την πολιτική και κοινωνική σου θέση.
Κι αυτή ακριβώς η κατάσταση δημιουργεί ένα ιδιότυπο καθεστώς αλληλοομηρίας. Άλλοτε με την έννοια ενός οργανωμένου εκβιασμού, άλλοτε ως δομική συνέπεια της συγκέντρωσης πληροφορίας και εξουσίας. Όσο περισσότερο συγκεντρωτικοί και αδιαφανείς είναι οι μηχανισμοί του κράτους ασφάλειας, τόσο περισσότερο η πληροφορία μετατρέπεται σε πολιτικό κεφάλαιο.
«Βολική» σιωπή
Εδώ λοιπόν, αναδύεται το βαθύτερο πολιτικό πρόβλημα. Η δημοκρατία προϋποθέτει ότι οι θεσμοί ελέγχουν την εξουσία. Όταν όμως οι ίδιοι οι φορείς της εξουσίας αποφεύγουν να ενεργοποιήσουν αυτούς τους θεσμούς –ακόμη και όταν είναι οι ίδιοι θύματα– τότε η δημοκρατία αδειάζει από το περιεχόμενό της.
Η απουσία, δε, του ίδιου του κράτους από τη διαδικασία –η επιλογή να μην υπάρξει παράσταση πολιτικής αγωγής– ενισχύει αυτή την εικόνα. Ένα κράτος που πραγματικά θεωρεί ότι παραβιάστηκαν τα θεμελιώδη συμφέροντά του θα όφειλε να εμφανιστεί πρώτο στο δικαστήριο. Η απουσία του λειτουργεί ως πολιτική δήλωση: ότι η υπόθεση αντιμετωπίζεται περισσότερο ως διαχειρίσιμο(;) πολιτικό πρόβλημα παρά ως θεσμική απειλή. Αυτή η στάση, ωστόσο, φανερώνει κάτι ακόμη πιο ανησυχητικό: ότι η παρακολούθηση δεν αποτελεί απλώς παρεκτροπή, αλλά ενσωματωμένο στοιχείο ενός κράτους που λειτουργεί όλο και περισσότερο ως μηχανισμός διαχείρισης κρίσεων και ελέγχου. Σε περιβάλλον, μάλιστα, οικονομικής ανασφάλειας, γεωπολιτικών εντάσεων και κοινωνικών ανισοτήτων, οι μηχανισμοί παρακολούθησης επεκτείνονται. Και η πολιτική τάξη μαθαίνει να συνυπάρχει μαζί τους.
Η σιωπή των παρακολουθούμενων, λοιπόν, δεν είναι απλώς μια προσωπική επιλογή. Είναι η πολιτική έκφραση ενός καθεστώτος όπου η εξουσία έχει μάθει να αυτοπροστατεύεται ακόμη και όταν εκτίθεται. Και ίσως γι’ αυτό το σκάνδαλο των υποκλοπών είναι τόσο αποκαλυπτικό: επειδή δεν δείχνει μόνο ποιος παρακολουθούσε ποιον, αλλά και πόσο βαθιά ριζωμένη είναι η κουλτούρα της σιωπής μέσα στην ίδια την κορυφή της εξουσίας.
Φωτο: Gerd Altmann / Pixabay
