Το καλοκαίρι του 2021, σε μια αίθουσα που μας είχε παραχωρηθεί στο κέντρο της Αθήνας, με την ομάδα μας, b.p.m. theater group, ετοιμάζαμε μια παράσταση που ονομάσαμε «Ζαπατίστας: Μια παράσταση που παίχτηκε παλιά, δηλαδή σήμερα»1. Η παράσταση ήταν μια προσπάθεια να προσεγγίσουμε την ιστορία, τη ζωή και τον αγώνα των Ζαπατίστας, μέσα από τα κείμενά τους και κοσμογονικές ιστορίες των Μάγιας, καθώς και από τη σχέση τους με αλληλέγγυους από την Ελλάδα – κυρίως αυτούς που 20 χρόνια πριν είχαν χτίσει το «Ένα σχολείο για την Τσιάπας». Οι Ζαπατίστας είχαν εξαγγείλει τότε ένα ταξίδι στην Ευρώπη. Θέλαμε να τους παρουσιάσουμε την παράστασή μας: μια συνάντηση μέσα στη συνάντηση. Δεν κατάφεραν να φτάσουν στην Ελλάδα, αφού οι περιορισμοί της πανδημίας δεν επέτρεπαν σε Μεξικανούς πολίτες την είσοδο στη χώρα, κι έτσι θεώρησα ότι το ραντεβού μας ματαιώθηκε. Τέσσερα χρόνια μετά, στο δρόμο για τη ζούγκλα Λακαντόνα, σκεφτόμουν πως αυτή η συνάντηση δεν άργησε καθόλου, σύμφωνα με την ιδέα που έχουν οι ίδιοι για το χρόνο, ήταν μια συνάντηση που έγινε παλιά, δηλαδή σήμερα.
Ένας άλλος κόσμος μέσα στον κόσμο
Ήδη από το λεωφορείο για το El Semillero (Σπορείο) της Μορέλια, στο δρόμο στις «Διεθνείς Συναντήσεις Εξεγέρσεων και Αντιστάσεων»2, παρατηρούσαμε το τοπίο να αλλάζει και κρυφοκοιτούσαμε τις Ζαπατίστικες Κοινότητες, προσπαθώντας να καταλάβουμε κάτι από τη ζωή και την καθημερινότητα των εξεγερμένων ιθαγενών λαών. Όταν φτάσαμε είδαμε ένα τεράστιο ξέφωτο και γύρω γύρω ξύλινα κτίσματα και σκηνές, οργανωμένα για να συζητήσουμε, να φάμε, να κοιμηθούμε και φυσικά να χορέψουμε όλοι και όλες μαζί. Κι εκεί τους συναντήσαμε. Με τα χαμόγελά τους κρυμμένα από τις πασαμοντάνιες (τις μπαλακλάβες που φόρεσαν για να κρύψουν το πρόσωπό τους και έτσι να γίνουν ορατοί όπως λένε), αλλά τα μάτια τους γελαστά, οργανωμένοι αλλά και ήρεμοι, έτοιμοι να μας βοηθήσουν να εγκατασταθούμε. Από την ώρα που φτάσαμε ως την ώρα που φύγαμε από το Σπορείο, ήμασταν οι «σύντροφοι και συντρόφισσες, αδερφοί και αδερφές», όπως μας απευθύνονταν σε κάθε ευκαιρία. Στη μια μεριά του μεγάλου ξέφωτου, μια ξύλινη πυραμίδα με πανιά που έγραφαν στις τέσσερις πλευρές τους τις λέξεις Εκμετάλλευση-Λεηλασία-Καταστολή-Περιφρόνηση (Explotaciόn- Despojo- Represiόn- Desprecio) και στην κορυφή – σαν αντί για αστέρι σε χριστουγεννιάτικο δέντρο – ένα ένοχο δολάριο.
Το επόμενο πρωί, καθώς πίναμε καφέ με γάλα και μπόλικη ζάχαρη – έτσι τον προτιμούν οι σύντροφοι – γυναίκες Ζαπατίστριες στάθηκαν στο μπαλκόνι του κτίσματος που βρισκόμασταν και άρχισαν να χτυπάνε ρυθμικά από δύο ξύλα η καθεμιά. Από τρεις μεριές του ξέφωτου άρχισε να κατεβαίνει με βηματισμό ο πιο παράξενος στρατός, ένας στρατός με τόξα και βέλη, με τον κάθε στρατιώτη να χτυπά ρυθμικά από δύο ξύλα και να έχει στην πλάτη μια μικρή παλαιστινιακή σημαία. Παρατάχθηκαν και επικράτησε απόλυτη σιωπή. Ο Εξεγερμένος Υποδιοικητής Μοϊσές3 μας καλωσόρισε. Έκλεισε την ομιλία του επαναλαμβάνοντας δύο φορές, «είμαστε όλοι παιδιά της Παλαιστίνης».
Μετά ξεκίνησαν οι παρουσιάσεις. Οι συναντήσεις είχαν αυτό το χαρακτήρα, άνθρωποι από όλο τον κόσμο έπαιρναν τον λόγο και μιλούσαν για το τι συμβαίνει στις χώρες τους και πώς αντιστέκονται. Από κάθε γωνιά του πλανήτη, από μια ομάδα που αντιστέκεται στα υδροηλεκτρικά έργα στην Οαχάκα, μέχρι τη συλλογική κουζίνα El chef στη δική μας Τσαμαδού, οι καλεσμένοι συναντήθηκαν και μοιράστηκαν ιστορίες και ελπίδα. Οι τοποθετήσεις είχαν βέβαια και τα απρόοπτά τους. Μπορεί μια παρουσίαση να ξεκινούσε με ένα τραγούδι ή να έκλεινε με ένα μάθημα ρούμπα. Αλλά κάτι τέτοιο μάλλον πρέπει να το περιμένει κανείς όταν ταξιδεύει σε αυτή τη γωνιά του κόσμου. Από το πρώτο πρωινό κράτησα μια τοποθέτηση από μια ομάδα ανθρώπων που αναζητούν τους εξαφανισμένους τους (ξεπερνούν πια τους 130.000 στο Μεξικό4). Η γυναίκα που τοποθετήθηκε μας μίλησε για τον αγώνα τους, που όπως είπε είναι ένας αγώνας για τη μνήμη και τη φροντίδα. Έκλεισε λέγοντας το όνομά της και το όνομα του εξαφανισμένου της γιού. Μετά ρώτησε δυνατά «τους ψάχνουμε γιατί» και το κοινό απάντησε με μια φωνή «τους αγαπάμε».
Αυτή είναι η κατάσταση στην οποία οι Ζαπατίστας ζουν και αγωνίζονται, ένα σκληρό και διεφθαρμένο κράτος, και ένα τοπίο εγκληματικότητας και ναρκοσυμμοριών που δε διστάζει να «εξαφανίσει» όσους έχουν παρτίδες μαζί του αλλά και όσους αντιστέκονται. Το τελευταίο διάστημα έχουν να αντιμετωπίσουν και νέες στρατηγικές: αναπτυξιακά υπερ-έργα που επιχειρούν να τουριστικοποιήσουν το νότο του Μεξικό, εκμεταλλευόμενα τη φύση και την ιστορία του, προγράμματα που δίνουν βοηθήματα σε ιθαγενείς με όρο να κατέχουν ατομικούς τίτλους ιδιοκτησίας, θέτοντας σε κίνδυνο τη λογική της κοινής γης που υπερασπίζονται οι Ζαπατίστας, νέες επιθέσεις από κομματικούς, παρακρατικούς και ναρκοσυμμορίες που προσπαθούν να καταλάβουν και να ελέγξουν κοινότητες και χωριά. Και σε αυτό το εχθρικό πλαίσιο, συνεχίζει να ανθίζει από το 1994 ένας αγώνας, για αυτονομία και ζωή με αξιοπρέπεια, ένας αγώνας για τη μνήμη, την φροντίδα και την αγάπη που φτιάχνει έναν άλλο κόσμο μέσα στον κόσμο.
Ένας στρατός που γονατίζει μπροστά σε μια θεατρική παράσταση
Και αυτός ο αγώνας πώς θα μπορούσε να μην περνά από την τέχνη και τον πολιτισμό; Το πρώτο μεσημέρι που βρισκόμασταν στο Σπορείο, ο στρατός ξαναμπήκε στο ξέφωτο. Αυτή τη φορά οι στρατιώτες έφτιαξαν ένα μεγάλο παραλληλόγραμμο και γονάτισαν, δημιουργώντας έτσι μια σκηνή, στην οποία λίγο μετά ξεκίνησε η παράσταση. Στην παράσταση αυτή και στην επόμενη που ακολούθησε λίγες μέρες μετά, οι ζωντανοί συνομίλησαν με τους νεκρούς αλλά και με αυτούς που δεν έχουν γεννηθεί ακόμα. Μίλησαν για την ιστορία των ιθαγενών λαών, για την καταπίεση και την εκμετάλλευση του καπιταλισμού και τις αντιστάσεις τους. Το θέατρό τους, ένα θέατρο της πραγματικότητας, αναπαριστούσε σκηνές της καθημερινότητάς τους, συζητήσεις στα όργανά τους, στιγμιότυπα από το ταξίδι τους στην Ευρώπη και μιλούσε για τις πυραμίδες που φτιάχνουν όλοι οι λαοί και που πρέπει να γκρεμίσουμε – στο τέλος της μιας παράστασης μάλιστα ηθοποιοί και κοινό γκρέμισαν και έκαψαν την ξύλινη πυραμίδα που είχε στηθεί στο ξέφωτο του Σπορείου. Οι παραστάσεις αυτές εξηγούσαν μεταξύ άλλων γιατί οι Ζαπατίστας πήραν την απόφαση να αλλάξουν τη διοικητική τους δομή, σε μια προσπάθεια να γκρεμίσουν και οι ίδιοι τη δική τους πυραμίδα.
Το θέατρό τους φαινόταν να είναι πέρα από το θέαμα, ένας τρόπος πολιτικής εκπαίδευσης, ένας χώρος αυτοκριτικής και ένα όχημα συλλογικού αναστοχασμού. Η παράστασή τους μια υπόσχεση στις γενιές που έχουν πια πεθάνει και σε αυτές που δεν έχουν ακόμα γεννηθεί, ότι ο αγώνας συνεχίζεται και θα συνεχίζεται, θα μαθαίνει και θα αλλάζει μορφές, θα βρίσκει το δρόμο προχωρώντας. Τα βράδια το πολιτιστικό πρόγραμμα συνεχιζόταν, πριν αρχίσουμε τις κούμπιες, πολλές μικρές ομάδες, συνήθως πολύ νέων συντρόφων, μας παρουσίαζαν κάτι που είχαν φτιάξει- ένα τραγούδι, ένα ποίημα ή μια ιστορία. Οι νέοι αυτοί, και ίσως και οι γονείς τους, έχουν γεννηθεί και μεγαλώσει στις αυτόνομες Ζαπατίστικες κοινότητες της Τσιάπας. Στο σχολείο, όπου μιλάνε τις δικές τους γλώσσες – εξαφανισμένες στα επίσημα σχολεία του Μεξικό-, μαθαίνουν για την αλληλεγγύη, την συντροφικότητα, τον αγώνα για δικαιοσύνη και ζωή. Και για αυτά μιλούσαν και τα τραγούδια, τα ποιήματα και οι ιστορίες τους.
Δε ξέρω τι μπορεί να κρατήσει κανείς από τους Ζαπατίστας. Όσοι και όσες ενδιαφέρονται για την υπόθεση της κοινωνικής χειραφέτησης, μπορούν να μάθουν τόσα πολλά. Από το πώς κάνουν ανοιχτά αυτοκριτική και αλλάζουν διαρκώς τους τρόπους οργάνωσης και αγώνα, από το πώς μιλάνε απλά και εμπνέουν ανθρώπους από όλο τον κόσμο αλλά ταυτόχρονα σταματάνε για να ακούσουν και να αφουγκραστούν, από το πώς μένουν σε αυτά που τους ενώνουν αντί για αυτά που τους χωρίζουν – ενδεικτικό πως αποκαλούν όσους φεύγουν από τους κόλπους τους, «συντρόφους που κουράστηκαν». Μπορούμε να εμπνευστούμε από το πόσο περήφανοι είναι για την πολιτική και ιθαγενική τους ταυτότητα, αλλά και το πόσο προσπαθούν να υπερβούν τα ζητήματα που υπάρχουν, για παράδειγμα μέσα από τον όλο και πιο ενεργό ρόλο των γυναικών στο Ζαπατισμό. Όταν όμως κανείς ταξιδέψει ως εκεί, κρατάει και την ανθρώπινη πλευρά τους. Στο Σπορείο, φάγαμε από τα χέρια της Μαρί Χοσέ – της τρανς γυναίκας που πρώτη πάτησε το πόδι της στην Ευρώπη – ο Υποδιοικητής Μοϊσές μας έκανε τράκα τσιγάρα και είδαμε έναν στρατιώτη να ζητάει ντροπαλά σε χορό το κορίτσι που του άρεσε. Κρατάω πως ένιωσα πιο ευπρόσδεκτη και καλοδεχούμενη από όσα μέρη έχω ταξιδέψει, κρατάω τα κορίτσια που είπαν ένα ποίημα όλες μαζί στην άγνωστη σε μένα γλώσσα τους, κουνώντας τα χέρια τους σα σε χορογραφία, κρατάω ένα στρατό που γονατίζει μπροστά σε μια θεατρική παράσταση.
«Είμαστε ο δρόμος, και πρέπει λοιπόν να συνεχίσουμε»
Πέρα και πάνω από όλα τα άλλα, αυτοί εκεί, οι άνθρωποι που έχουν το χρώμα του καλαμποκιού και βρίσκονται τόσο κοντά στη γη, την οποία τιμούν, σέβονται και υπερασπίζονται, είναι πολύ επίμονοι. Την πρώτη μέρα το μεσημέρι, αφού είχε ξεκινήσει η θεατρική παράσταση που είχαν ετοιμάσει, ξέσπασε μια πολύ δυνατή μπόρα. Δεν κουνήθηκε κανείς. Αρκετή ώρα μετά αποφάσισαν να διακόψουν. Την επόμενη μέρα την ίδια ώρα ξεκίνησαν την παράσταση από την αρχή. Όμως σταμάτησαν να λειτουργούν τα μικρόφωνά τους, οπότε διέκοψαν και πάλι. Την επόμενη μέρα την ίδια ώρα ξεκίνησαν ξανά. Και αν πάλι κάτι συνέβαινε, είμαι σίγουρη πως θα ξεκινούσαν και την επόμενη μέρα και τη μεθεπόμενη και την παραεπόμενη και ακόμα εκεί θα ήμασταν και θα περιμέναμε την παράσταση να ξεκινήσει. Κι έτσι, αυτοί οι πεισματάρηδες είναι σαν να μας λένε στο αυτί, «προχώρα, συνέχισε, και αν πέσει το ρεύμα, σκασίλα σου, την επόμενη μέρα ξεκίνα πάλι από την αρχή». Γιατί όπως λένε οι ίδιοι – και όπως τόνιζε η ηθοποιός κουνώντας τα χέρια της σα σε χορογραφία στην δική μας παράσταση το 2021 – «είμαστε ο δρόμος, και πρέπει λοιπόν να συνεχίσουμε».
1 https://www.efsyn.gr/gallery/310193_zapatistas-mia-parastasi-poy-paihtike-palia-diladi-simera
2 https://enlacezapatista.ezln.org.mx/2024/12/02/%CE%B4%CE%B9%CE%B5%CE%B8%CE%BD%CE%B5%CE%AF%CF%82-%CF%83%CF%85%CE%BD%CE%B1%CE%BD%CF%84%CE%AE%CF%83%CE%B5%CE%B9%CF%82-%CE%B5%CE%BE%CE%B5%CE%B3%CE%AD%CF%81%CF%83%CE%B5%CF%89%CE%BD-%CE%BA%CE%B1%CE%B9/
3 Ο EZLN (Ζαπατιστικός Στρατός για την Εθνική Απελευθέρωση) σε μια συμβολική χειρονομία που θέλει τον στρατό να είναι «υπό-τη-διοίκηση των λαών και των κοινοτήτων», δεν έχει τον βαθμό του διοικητή. Έως το 2014 Υποδιοικητής του EZLN ήταν ο Μάρκος, έκτοτε τη διοίκηση ανέλαβε ο Μοϊσές . Περισσότερα μπορείτε να διαβάσετε εδώ: //enlacezapatista.ezln.org.mx/2014/05/29/griegoluzsombra/ .
