Ο Ζοφρουά ντε Λαγκανρί, ένας από τους πλέον μαχητικούς εκπροσώπους της συγκαιρινής μας γαλλικής θεωρίας, έχει να παρουσιάσει έργο ευρύ, με στοχαστικό βάθος και κατά το πλείστον ριζοσπαστικό. Κινούμενος μεταξύ κοινωνικής, πολιτικής φιλοσοφίας και κοινωνιολογίας, διερωτάται στα βιβλία του: Τι είναι και πώς κατ’ ουσίαν λειτουργεί το σύγχρονο πανεπιστήμιο (2007/2011); Ποιες είναι οι συνθήκες, οι στιγμές και οι τόποι που ευνοούν τη διανοητική καινοτομία (2011); Πώς μπορούμε να εργαστούμε για μια χειραφετητική φιλοσοφία στην εποχή του νεοφιλελευθερισμού (2012); Πώς, με ποιους τρόπους και τι σημαίνει σήμερα να εξεγείρεσαι (2015); Πώς η δικαστική αίθουσα συμβάλλει στην πολιτική υποκειμενοποίηση (2016); Μπορεί να υπάρξει άραγε μη βία, όταν το κράτος δολοφονεί (2019); Υπό ποιες συνθήκες, με ποιες στρατηγικές, τρόπους σκέψης και είδος αγώνα θα μπορέσει η Αριστερά να επανισχυροποιηθεί πολιτικά (2020); Υπάρχει τάχα μια αυτόνομη αισθητική σφαίρα και, αν ναι, από ποιες αξίες διέπεται και σε ποιες ιδέες εναντιώνεται (2020); Πώς μπορούμε να διανοηθούμε νέες και μη κατασταλτικές πολιτικές γύρω από τη σεξουαλικότητα και μέσω του τριπτύχου σώμα – επιθυμία – νόμος (2021); Πώς μπορούμε να σκεφτούμε τη φιλία ως έναν νέο τρόπο πολιτικής συσχέτισης και συνύπαρξης (2023); Μέσω ποιων ατραπών μπορούμε να κατανοήσουμε τη λειτουργία της εξουσίας και ό,τι αυτή διαμορφώνει για εμάς (2024); Ο Λαγκανρί όμως είναι πρωτίστως ένας θαρραλέος διανοούμενος: εν έτει 2015, εκείνος μαζί με τον Εντουάρ Λουί δημοσίευσαν το «Μανιφέστο για μια διανοητική και πολιτική αντεπίθεση» και καλούσαν σε δράση τους διανοούμενους εναντίον της κατίσχυσης της Ακροδεξιάς στον δημόσιο λόγο.
Το πρώτο βιβλίο του Λαγκανρί, το οποίο μεταφράζεται στα ελληνικά, «Η σκέψη μέσα σε έναν κακό κόσμο» (μτφρ. Βασίλης Πατσογιάννης, εκδ. Πλέθρον, 2024), αφορά, απευθύνεται και πρέπει να διαβαστεί από όσα άτομα γράφουν είτε για να ξορκίσουν το κακό του κόσμου τούτου είτε για να αγωνιστούν εναντίον της φαυλότητας είτε για να συστηματοποιήσουν χάριν ενός κοινωνικού συνόλου μια οποιαδήποτε γνώση.
Νομίζω ότι το βιβλίο σας αποτελεί ένα κάλεσμα προς κάθε άτομο που γράφει, είτε είναι λογοτέχνης είτε επιστήμονας. Μας καλείτε να δούμε τον εαυτό μας και αυτά που γράφουμε μέσα στον κόσμο – μέσα σε έναν κακό κόσμο. Άραγε το βιβλίο σας, υπό μια ευρύτερη έννοια, είναι ένα εγχειρίδιο πολιτικής δράσης, ένα μανιφέστο ή ένας αναστοχασμός γύρω από τη σκέψη και τη γραφή εντός του πολιτικού και κοινωνικού πεδίου;
Πράγματι, νομίζω ότι ένα από τα πράγματα που δοκιμάζω να κάνω είναι να θολώσω τα όρια μεταξύ μορφών γραφής που συνήθως διαχωρίζονται. Έχουμε κατά νου παραμορφωτικές ιεραρχήσεις μεταξύ (πολιτικών) χειρονομιών και μορφών γραφής, που συχνά συνδέονται με σιωπηρές ιεραρχήσεις εντός ακροατηρίων (ανάμεσα σε ακαδημαϊκούς και ακτιβιστές, για παράδειγμα). Αυτό το γεγονός συχνά καταδικάζει τα πολιτικά κείμενα να είναι υπερβολικά απλοϊκά και τα ακαδημαϊκά κείμενα να χάνουν τις κοινωνικές τους ρίζες, ακόμη και όλη τους την ενέργεια. Εκείνο που με ενδιαφέρει είναι να γράφω κείμενα, τα οποία είναι όπως η ίδια η ζωή: ολικά. Τα κείμενά μου μπορούν να διαβαστούν εξίσου από ακτιβιστές, λογοτέχνες και ειδικούς της φιλοσοφίας. Αυτό το βιβλίο είναι συγχρόνως ένα μανιφέστο και ένας αναστοχασμός, ο οποίος προσπαθεί να προσδιορίσει τις συνθήκες μιας σκέψης και μιας πρακτικής εντός ενός κόσμου κακού. Πώς θα πρέπει η επιδίωξη μη συνεργασίας με έναν κακό κόσμο να διαμορφώνει την αντίληψή μας για τις κοινωνικές επιστήμες, για τη γραφή, ακόμη μάλιστα και για την αλήθεια; Μέλημά μου είναι πραγματικά να περιγράψω τους όρους της εναντιωματικής σκέψης.
Εάν καταλαβαίνω σωστά, θέλετε να κινηθούμε πέρα από τη στράτευση και την παρέμβαση –είναι κεντρικές έννοιες στο βιβλίο σας– και προτείνετε να δούμε τον τρόπο με τον οποίο οι πράξεις και τα γραπτά μας συμβάλλουν ή όχι στη διαιώνιση του συστήματος εξουσίας.
Σίγουρα, όταν σκεφτόμαστε σχετικά με τους διανοούμενους και την πολιτική, χρησιμοποιούμε συστηματικά την κατηγορία της στράτευσης. Αυτό, προφανώς, αληθεύει για τον Σαρτρ, αληθεύει και για τον Μπουρντιέ. Βρίσκονται στη μία πλευρά οι στρατευμένοι διανοούμενοι, ενώ από την άλλη τοποθετούνται όσοι δεν είναι. Είναι πολύ συνηθισμένο, για παράδειγμα, όταν δίνω μια συνέντευξη, να με παρουσιάζουν ως «στρατευμένο διανοούμενο». Το βιβλίο μου, όμως, ασκεί κριτική στη χρήση αυτής της κατηγορίας. Από τη στιγμή που αποφασίζουμε να γράψουμε, είμαστε στρατευμένοι· δεν υπάρχει γραφή που να μην είναι στρατευμένη. Κατά συνέπεια, λοιπόν, δεν υπάρχει μη στρατευμένος διανοούμενος. Το «στρατευμένος διανοούμενος» είναι ένας πλεονασμός. Αυτοί, τους οποίους θεωρούμε ως μη στρατευμένους, είναι κατ’ ουσίαν στρατευμένοι στην αναπαραγωγή των υφιστάμενων μορφών του ακαδημαϊκού ή του λογοτεχνικού σύμπαντος. Είναι, λοιπόν, αναληθές το ότι δεν στρατεύονται – είναι στρατευμένοι στη διατήρηση του πολιτιστικού κόσμου ως έχει.
Δεδομένου ότι η στράτευση είναι η πρωταρχική κατάσταση, δεδομένου ότι η γραφή συνιστά στράτευση, θα μπορούσαμε να περιγράψουμε τους διανοούμενους που επιδιώκουν την ουδετερότητα ως άτομα που στρατεύονται ενάντια στη στράτευση. Κατά μία έννοια, η ουδετερότητα είναι πολύ πιο στρατευμένη από τη στράτευση. Και σε αυτό το σημείο είναι που αναδύεται το κεντρικό ερώτημα του βιβλίου μου. Δηλαδή, από τη στιγμή που όταν γράφω δεσμεύομαι, από τη στιγμή που όταν ερευνώ συμβάλλω στη δόμηση του κόσμου –και που δεν μπορώ πλέον να πιστεύω στην ιδέα της ουδετερότητας–, το ερώτημα που πρέπει να θέσει στον εαυτό του κάθε διανοούμενος είναι το εξής: πώς μπορώ να διασφαλίσω ότι η πρακτική μου δεν συνεργάζεται με τον κακό κόσμο, αλλά –αντιθέτως– συμβάλλει στη διάλυσή του; Πώς μπορώ να αναπτύξω μια εναντιωματική διανοητική πρακτική;
Πώς θα ορίζατε μια εναντιωματική πρακτική;
Εναντιωματική σκέψη σημαίνει πρωτίστως να πούμε ότι υπάρχουν λόγοι που παριστάνουν τους κριτικούς, αλλά στην πραγματικότητα συμβάλλουν στη λειτουργικότητα των συστημάτων εξουσίας. Υπάρχουν δύο τρόποι με τους οποίους ένας λόγος μπορεί να γίνει συνεργός εκείνου που νομίζει ότι καταγγέλλει: είτε με το να είναι υπερβολικά εντοπισμένος –και τότε συχνά υιοθετεί προβληματικές εννοιολογικές κατηγορίες– είτε με το να είναι πολύ γενικός και αφηρημένος, στοχεύοντας δυσθεώρητους εχθρούς όπως η πατριαρχία, ο καπιταλισμός και η αποικιοκρατία. Και στις δύο περιπτώσεις αυτοί οι τύποι λόγου μάς εμποδίζουν να διατυπώσουμε μια ακριβή ανάλυση και να στοχεύσουμε σε ένα συγκεκριμένο σημείο. Το να είμαστε εναντιωματικοί σημαίνει να παίρνουμε συγκεκριμένα συστήματα εξουσίας ως αντικείμενο της σκέψης μας, να τα αναλύουμε στη μοναδικότητα και την αυτονομία τους και να αναζητούμε πιθανούς μα συγκεκριμένους τρόπους μετασχηματισμού τους.
Μπορείτε να μας δώσετε ένα παράδειγμα;
Ας πάρουμε ένα παράδειγμα από την τρέχουσα έρευνά μου. Ασκούνται πολλές κριτικές στη δικαστική εξουσία, η οποία και εγκαλείται, χαρακτηριζόμενη ως ταξική – ότι, δηλαδή, τιμωρεί διαφορετικά τις παρανομίες των κυρίαρχων τάξεων και διαφορετικά των κυριαρχούμενων, πράγμα το οποίο είναι απολύτως αληθές. Ωστόσο, το πρόβλημα με αυτή τη μορφή κριτικής είναι ότι κυρώνει την έννοια της καταστολής. Προτείνει ένα είδος ίσης καταστολής τόσο της κυρίαρχης όσο και της κυριαρχούμενης τάξης, και έτσι, ενώ ασκεί κριτική, καθιστά την έννοια της καταστολής λειτουργική και την επικυρώνει. Επομένως, αυτή η κριτική είναι υπερβολικά εντοπισμένη, παγιδεύεται στα δίχτυα του δικαστικού συστήματος. Από την άλλη πλευρά, ασκούνται κριτικές που είναι πολύ γενικές, ορίζοντας το ποινικό σύστημα ως μέρος του καπιταλιστικού συστήματος. Η δικαστική πρακτική εμφανίζεται εκεί ως μια προέκταση της λογικής του καπιταλισμού και της ταξικής πάλης. Τότε όμως αυτή η κριτική καθίσταται υπερβολικά γενική, διότι, προκειμένου να καταλυθεί η δικαστική εξουσία, θα πρέπει να διαλυθεί αυτός ο αφηρημένος εχθρός που ονομάζεται καπιταλισμός και να προχωρήσουμε σε μια αταξική κοινωνία. Και τούτο πώς γίνεται;
Σε αυτές τις δύο μορφές κριτικής αντιτάσσω μια εναντιωματική ανάλυση του συστήματος καταστολής. Πώς λειτουργεί η ιδέα της καταστολής στην κοινωνία; Χρειάζεται να καταστέλλουμε τα εγκλήματα; Αυτά τα ερωτήματα ανοίγουν τον δρόμο για τον αναστοχασμό γύρω από τον ποινικό καταργητισμό, με τον οποίο καταπιάνεται η έρευνά μου. Εδώ, εστιάζω σε ένα συγκεκριμένο σύστημα εξουσίας, το οποίο είναι σχετικά αυτόνομο από άλλα συστήματα, και είμαι σε θέση να προτείνω συγκεκριμένους άξονες μεταρρύθμισης, προκειμένου να τεθεί σε εφαρμογή ένα εναλλακτικό προς την καταστολή σύστημα που ονομάζεται ποινική κατάργηση.
Πώς οι λογοτέχνες και οι επιστήμονες μπορούν να πράξουν εναντίον του συστήματος εξουσίας;
Συνήθως, όταν σκεφτόμαστε λογοτέχνες και επιστήμονες, σκεφτόμαστε τα έργα τους. Ωστόσο, νομίζω ότι ένα από τα εξίσου σημαντικά πράγματα είναι οι καθημερινές πρακτικές, ο τρόπος με τον οποίο κατασκευάζεις τον εαυτό σου ως συγγραφέα. Υπάρχουν άνθρωποι, για παράδειγμα, που γράφουν μαρξιστικά βιβλία, που αυτοπαρουσιάζονται ως «επαναστάτες», αλλά που συμπεριφέρονται στο πανεπιστήμιο σαν εξαιρετικά αυταρχικοί αρχηγίσκοι επιστημονικών περιοχών. Υπάρχουν λογοτέχνες που ισχυρίζονται ότι είναι ανατρεπτικοί, αλλά στην πραγματικότητα δίνουν συνεντεύξεις σε δεξιές εφημερίδες ή συχνάζουν στα επισημότερα λογοτεχνικά ιδρύματα. Νομίζω ότι οι άνθρωποι κρίνονται επίσης από την καθημερινή τους συμπεριφορά, από τη σχέση τους με τους θεσμούς, με τα λογοτεχνικά βραβεία παραδείγματος χάριν, με τις επιστημονικές περιοχές – και ότι ο ρόλος των διανοουμένων και των συγγραφέων εντοπίζεται, επομένως, και στις πρακτικές τους, στον τρόπο με τον οποίο ενσαρκώνουν μια εικόνα του βίου του συγγραφέα, αυτού που δεν θέτει σε κίνηση τη μηχανή των κατεστημένων εξουσιών.
Στο βιβλίο σας υπάρχει ένα δέον, το οποίο προκύπτει από το εξής ερώτημα: πώς μπορώ να ζω μια καλή πνευματική ζωή εντός ενός κακού κόσμου; Πώς συνδέετε την ηθική με την πολιτική; Πώς έννοιες όπως αλήθεια και φαυλότητα μπορούν να αποκτήσουν εκ νέου ισχύ σήμερα;
Ναι, κατά κάποιον τρόπο το βιβλίο προσπαθεί να δημιουργήσει μια σύνθεση μεταξύ περιοχών που η φιλοσοφία τείνει να διαχωρίζει σε μεγάλο βαθμό, όπως η αλήθεια, η ηθική και η πολιτική. Νομίζω ότι η αλήθεια δεν είναι μια περιγραφική έννοια, αλλά μια έννοια ενεργητική και εναντιωματική. Ο μαρξισμός μάς δίδαξε, όσον αφορά την αγορά, ότι η εξαντικειμένιση ενός θεσμού και η εξαντικειμένιση του γεγονότος ότι λειτουργεί με απαράδεκτο τρόπο –και πρέπει, επομένως, να αλλάξει– είναι ένα και το αυτό πράγμα. Το ίδιο εφαρμόζω για όλους τους θεσμούς. Νομίζω ότι το να μελετάμε έναν θεσμό σημαίνει να μελετάμε τι δεν πάει καλά σε αυτόν, πώς ψεύδεται για τον τρόπο λειτουργίας του, πώς επικυρώνει τα αποτελέσματα της κυριαρχίας και, επομένως, γιατί πρέπει να αλλάξει. Το να λέμε την αλήθεια σημαίνει να λέμε ότι τα πράγματα πρέπει να αλλάξουν.
Προτείνετε τη δημιουργία εναντιωματικών χώρων και κατ’ ουσίαν εστιών παραγωγικής αντίστασης στην εξουσία – επιθυμείτε, με άλλα λόγια, μια επιπλέον σύνδεση με τα κοινωνικά κινήματα. Μπορείτε να μας δώσετε κάποια παραδείγματα για τη δημιουργία εναντιωματικών χώρων;
Το κεντρικό ερώτημα εδώ είναι αυτό της απεύθυνσης. Κάθε συγγραφέας, κάθε διανοούμενος πρέπει να θέτει στον εαυτό του το εξής ερώτημα: γράφω για τους συναδέλφους μου, για το επιστημονικό πεδίο, για την αναγνώριση; Ή γράφω για να μπορώ να είμαι χρήσιμος, να συνδέομαι με την κοινωνία, να αποσταθεροποιώ τα συστήματα εξουσίας; Η δημιουργία εναντιωματικών χώρων σημαίνει τη δημιουργία χώρων όπου η θεωρία, η πολιτική κινητοποίηση και η συγκρότηση ενός κοινού είναι απολύτως αλληλένδετα. Συνεπώς, αντιτίθεται στην παραδοσιακή αναπαράσταση του επαγγέλματος του επιστήμονα ως επαγγέλματος στο οποίο προηγείται η έρευνα και ακολουθεί η στράτευση. Το να γράφεις εναντιωματικά σημαίνει να είσαι εξαρχής μέρος του κοινωνικού κόσμου.
Προσωπικά, αυτό είναι κάτι που βίωσα όταν αναμείχθηκα με την Επιτροπή Ανταμά, επιτροπή που αγωνίζεται κατά της αστυνομικής βίας και του ρατσισμού μετά τον θάνατο του Ανταμά Τραορέ το 2016. Η αδελφή του δρομολόγησε μια επιτροπή κινητοποίησης στην οποία μετέχω και εγώ. Μέσα σε αυτόν τον χώρο για τον αγώνα κατά της αστυνομικής βίας υπήρχαν συγγραφείς όπως ο Εντουάρ Λουί, καλλιτέχνες, ακτιβιστές από εργατικές γειτονιές και οικογένειες θυμάτων. Στο πλαίσιο αυτής της συμμετοχής έγραψα ένα βιβλίο, μαζί με την Ασά Τραορέ, με τίτλο «Η μάχη Ανταμά» – πρόκειται για ένα βιβλίο με δύο φωνές, στο οποίο αναλύουμε από κοινού το ζήτημα του τρόπου λειτουργίας της αστυνομίας στις κοινωνίες μας. Εδώ, η συγγραφή, ο αγώνας, η συνάντηση και η δημιουργία χώρων αποτελούν μέρος μίας και της αυτής δραστηριότητας – θεωρώ ότι αυτό είναι κάπως το μοντέλο που πρέπει να διέπει τη δημιουργία γενικά. Ποτέ δεν πρέπει να γράφεις για να γράφεις ή να σκέφτεσαι για να σκέφτεσαι – πρέπει πάντα να γράφεις για κάποιον και να σκέφτεσαι για να αποσταθεροποιείς κάτι.
Ειλικρινά, διαβάζοντας το βιβλίο σας, βλέπω ότι φαντάζεστε έναν άλλο κόσμο –δικαιότερο, εάν μου επιτρέπετε– και αυτό με συγκινεί. Ποιον ρόλο διαδραματίζει το πολιτικό φαντασιακό στο έργο σας; Πώς σήμερα μπορούμε να επανενεργοποιήσουμε τη φαντασία μας και να πράξουμε για τον μετασχηματισμό του υπάρχοντος κόσμου;
Νομίζω ότι ένα από τα ζητήματα που πρέπει να αντιμετωπίσει η αριστερή διανόηση είναι αυτό των συγκεκριμένων προτάσεων. Η πριμοδότηση του κρίνειν και του κριτικώς δραν στη φιλοσοφία έχει επίσης οδηγήσει τους φιλοσόφους στο να έχουν πολλάκις γυρίσει την πλάτη στο ζήτημα των μετασχηματιστικών προτάσεων. Μπορούμε να το δούμε αυτό πολύ καθαρά στην περίπτωση του Μισέλ Φουκώ, για παράδειγμα, ο οποίος, μετά τη δημοσίευση του βιβλίου του «Επιτήρηση και τιμωρία», αρνήθηκε να πει τι οραματιζόταν ως εναλλακτική λύση έναντι της φυλακής – σαν να μην τον αφορούσε. Προσωπικά, πιστεύω ότι η Αριστερά θα ξαναγίνει ισχυρή, αν είναι σε θέση να προτείνει συγκεκριμένες εναλλακτικές λύσεις στα υπάρχοντα συστήματα – όχι μόνο επωδές, αλλά πιθανές εικόνες ενός διαφορετικού μέλλοντος, τρόπους κατάλυσης των συστημάτων εξουσίας και τρόπους διαφορετικής διαβίωσης. Όσο δεν μπορούμε να αντιτάξουμε κάτι που υπάρχει σήμερα σε κάτι άλλο που θα έπρεπε να υπάρχει, η κριτική μας είναι καταδικασμένη σε μια ορισμένη πολιτική ανικανότητα. Η αναδόμηση του κόσμου κατέχει μέρος της διανοητικής εργασίας ίσο με εκείνο της αποδόμησης του κόσμου.
Τι θα λέγατε σε όσους διανοούμενους κρατούν σήμερα μια «ουδέτερη» στάση απέναντι στη γενοκτονία των Παλαιστινίων; Και από την άλλη πλευρά, τι θα συμβουλεύατε όσους διανοούμενους τάσσονται υπέρ των Παλαιστινίων;
Δεν είναι δυνατόν να είσαι διανοούμενος και να είσαι ουδέτερος απέναντι σε ό,τι συμβαίνει στην Παλαιστίνη. Το να είσαι διανοούμενος σημαίνει να σκέφτεσαι τον κόσμο, και το να σκέφτεσαι τον κόσμο σημαίνει να σκέφτεσαι την πραγματικότητα του κόσμου, μία από τις συνιστώσες της οποίας σήμερα είναι η διαδικασία γενοκτονίας που συντελείται στην Παλαιστίνη. Αν είσαι διανοούμενος και δεν καταγγέλλεις αυτό που συμβαίνει, δεν είσαι διανοούμενος.
