Του Νεκτάριου Μπουγδάνη*
Η τρομοκρατική επίθεση στην Τεχεράνη, σε μια στιγμή κορύφωσης της έντασης μετά την επίσκεψη Τραμπ στη Σαουδική Αραβία, επαναφέρει τη συζήτηση για τον ανταγωνισμό ΗΠΑ-Ιράν, που έδειχνε να φθίνει μετά τη συμφωνία των δύο κρατών επί προεδρίας Ομπάμα.
Οι ΗΠΑ και οι σύμμαχοί της στην περιοχή ανταγωνίζονται ένα σιιτικό τόξο (Ιράν-Συρία, Άσαντ-Χεζμπολά), που δημιουργήθηκε από τον ανταγωνισμό ΗΠΑ-Ιράν στα πλαίσια της νέας τάξης πραγμάτων, μετά την υπογραφή της Συνθήκης του Καμπ Ντέϊβιντ (Σεπτέμβριος 1978) και την επανάσταση του Χομεϊνί στο Ιράν τον Ιανουάριος του 1979. Εκείνη τη χρονιά το μοναρχικό καθεστώς του Σάχη ανατρέπεται και εγκαθιδρύεται το καθεστώς Χομεϊνί, που στόχευσε στη προώθηση της Ισλαμικής Επανάστασης σε άλλες χώρες της ευρύτερης περιοχής.
Η ανάληψη της εξουσίας στο Ιράν από τους κληρικούς είχε ως αποτέλεσμα ποικίλες επιπτώσεις. Το πετρελαιοπαραγωγό Ιράν έφυγε από τα χέρια των δυτικών εταιρειών ανατρέποντας την περιφερειακή ισορροπία δυνάμεων. Αλλαγές συνέβησαν επίσης στις ιρανο-αραβικές και στις ιρανο-τουρκικές σχέσεις. Από τη μία, τα αραβικά καθεστώτα, κυρίως του Κόλπου όπου υπάρχουν σιιτικές μειονότητες, φοβήθηκαν το ντόμινο εξεγέρσεων εξαιτίας του ιρανικού παραδείγματος. Από την άλλη, η σταθερή σύμμαχος των ΗΠΑ, και μέλος του ΝΑΤΟ, Τουρκία, απέκτησε έναν ισχυρό ανταγωνιστή στη περιοχή, με σημαία, μάλιστα, το Ισλάμ.
Οι ανατροπές αυτές πυροδότησαν αντιδράσεις διεθνώς και περιφερειακά. Με αφορμή την κατάληψη της αμερικανικής πρεσβείας από οπαδούς του Χομεϊνί, οι ΗΠΑ επέβαλαν οικονομικό αποκλεισμό, ο Κάρτερ έχασε τις εκλογές από τον Ρήγκαν, και στο Λευκό Οίκο εγκαταστάθηκαν οι νεοσυντηρητικοί, με στόχο τους την προώθηση της της αμερικάνικης ισχύος σε γεωπολιτικό επίπεδο. Η πολιτική Ρήγκαν στη Μέση Ανατολή συνδέθηκε με την ίδρυση του Συμβουλίου των Κρατών του Κόλπου υπό την ηγεμονία της Σαουδικής Αραβίας. Το 1980 ξεκίνησε ο πόλεμος Ιράν-Ιράκ, με το δεύτερο να στηρίζεται από τη Δύση. Σε αυτό τον πόλεμο, τον οποίο οι δύο πλευρές αντιμετώπισαν ως ανάσχεση ή προώθηση της Ισλαμικής Επανάστασης, σημαντικό ρόλο έπαιξαν οι ΗΠΑ και η Συρία.
Το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα
Το Ιράν, φιλοδοξώντας να διαδραματίσει ηγεμονικό ρόλο στη περιοχή και διεθνώς, θέλει να ολοκληρώσει το πυρηνικό του πρόγραμμα, επιμένοντας ότι αφορά καθαρά ειρηνικούς ενεργειακούς σκοπούς. Διεκδικεί για τον εαυτό του, την αναβάθμισή του σε κράτος-παραγωγό πυρηνικής ενέργειας. Η συμφωνία με τις ΗΠΑ, επί Ομπάμα, έδωσε ελπίδες για τέλος της διένεξης και σταδιακή ομαλοποίηση των διμερών σχέσεων, αλλά ο Τραμπ διαφημίζει την ακύρωσή της. Από την άλλη, το Ισραήλ φοβάται ότι απώτερος σκοπός του Ιράν είναι η αμφισβήτηση της ασφάλειάς του. Έτσι, προσπαθεί να πείσει τις ΗΠΑ για μια σκληρότερη αντιμετώπιση, που συμπεριλαμβάνει ακόμα και το προληπτικό στρατιωτικό πλήγμα των ιρανικών πυρηνικών εγκαταστάσεων. Άλλωστε, διαφώνησε ανοιχτά με τη συμφωνία του προέδρου Ομπάμα. Οι ΗΠΑ ξέρουν ότι ένας πόλεμος με το Ιράν θα ήταν ασύμφορος αλλά και αδιέξοδος αυτή τη στιγμή, και με άλλα μέσα πίεσης θα θελήσουν να καθυστερήσουν το Ιράν στην εφαρμογή του προγράμματός του, μέσα σε ένα πλαίσιο δεδηλωμένης στήριξης προς το Ισραήλ. Ο ΟΗΕ, αποδυναμωμένος από καιρό, δυσκολεύεται να διαδραματίσει το ρόλο του, με βάση το διεθνή καταστατικό του χάρτη. Ρωσία και Κίνα θα στηρίξουν μέχρι τέλους το Ιράν και θα εμποδίσουν κάθε προσπάθεια να πληγεί. Οι επόμενοι μήνες θα σηματοδοτήσουν πολλά, σε ένα πλαίσιο διαμόρφωσης νέων ζωνών επιρροής, που θυμίζει έντονα τα χρόνια πριν τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο.
* Πολιτικός αναλυτής Μέσης Ανατολής, συντονιστής Τμ. Διεθνών Σχέσεων & Εξωτερικής Πολιτικής ΣΥΡΙΖΑ.
