Κολμ Τομπίν “Η διαθήκη της Μαρίας” (μτφ. Αθηνά Δημητριάδου, εκδ. Ίκαρος, 2014)
Με αυτόν το μακρύ μονόλογο αποκτάει φωνή ένα σχεδόν φασματικό πρόσωπο σε όλη την ιστορία της Καινής Διαθήκης: η Μαρία, η μητέρα του Χριστού. Μια Μαρία, όμως, στην οποία ο Ιρλανδός συγγραφέας δίνει χαρακτηριστικά εντελώς ανθρώπινα, γήινα, πλάθοντας μια γυναίκα που κυριαρχείται από οργή, φόβο, πόνο, αγανάκτηση, καχυποψία, πίκρα. Μια Μαρία που είναι δηκτική, πικρόχολη, μνησίκακη καμιά φορά, μέσα στη στωικότητα με την οποία ζει το δράμα της, καθώς και η μνήμη της ακόμη γίνεται σάρκινη, σωματική («Θυμάμαι τα πάντα. Η μνήμη κατέχει μέσα μου τόσο χώρο όσο το αίμα και τα κόκαλα»), ενώ εξίσου σωματικό είναι και το μαρτύριο, πλασμένο από αίμα, από ιδρώτα, χωρίς μεταφυσική. Ένα σώμα που βασανίζεται.
Η Μαρία του Τομπίν, ταυτόχρονα, αμφισβητεί, δυσπιστεί, βλέπει με καχυποψία όσα συνέβησαν και όσα συμβαίνουν γύρω της, κυριαρχημένη από τον πόνο για τη δική της απώλεια: για τους ευαγγελιστές λέει «ξέρω ότι έχει γράψει πράγματα που ούτε εκείνος είδε ούτε εγώ», «σε όλα αυτά που πέρασα έδωσε μορφή όπως νόμιζε αυτός». Για τα θαύματα λέει ότι ο Χριστός «βάδιζε, έτσι τουλάχιστον μουρμούριζαν οι γείτονές μου, πάνω στα νερά», «θα πρέπει να υπάρχουν κι άλλες ιστορίες, ίσως και τούτη να μην την άκουσα ολόκληρη, ίσως να έγινε κάτι άλλο», βάζοντας διαρκώς μικρές φράσεις δυσπιστίας στις περιγραφές της. Για την κολυμβήθρα του Σιλωάμ είναι πιο σαφής: «είχαν όλοι τους τέτοια λόξα ώστε πίστευαν ότι σε κάποια συγκεκριμένη ώρα κατέβαινε ένας άγγελος και ανατάραζε τα νερά και ότι μετά ο πρώτος που έμπαινε στην κολυμβήθρα γινόταν καλά».
Η Μαρία, σε μεγάλη ηλικία πια, ζει στην Έφεσο περιστοιχισμένη από μαθητές του γιου της (κάποιους από τους ευαγγελιστές, που δεν κατονομάζονται), οι οποίοι μετατρέπονται σε κάτι ανάμεσα σε προστάτες και δεσμοφύλακες. Οι διάλογοί της μαζί τους είναι χαρακτηριστικοί, καθώς ξεχειλίζουν από σαρκασμό:
«“Ναι, σώθηκαν και θα έχουν αιώνια ζωή. Ολόκληρη η ανθρωπότητα πλέον θα γνωρίσει την αιώνια ζωή”.
“Α, μάλιστα, την αιώνια ζωή! Α, ολόκληρη η ανθρωπότητα!” είπα.
Αλληλοκοιτάχτηκαν και για πρώτη φορά κατάλαβα πόσο πελώρια ήταν η φιλοδοξία τους, πόσο αφελής ήταν η πίστη τους».
Μέσα από τα μάτια της
Τη Μαρία την κατατρώει η ανησυχία για τον γιο της, θυμώνει με την αλαζονική και απερίσκεπτη συμπεριφορά του («χρησιμοποιούσε κάτι περίεργους, αλαζονικούς όρους για να περιγράψει τον εαυτό του […] τον άκουσα να λέει πως ήταν ο Υιός του Θεού»), εξοργίζεται και χλευάζει τις –επικίνδυνες για τον ίδιο– παρέες του και θέλει να τον συνετίσει («μάζεψε γύρω του ένα τσούρμο απροσάρμοστους, κάτι παιδαρέλια σαν εκείνον […] να δω αν θα μπορούσα να φέρω τον γιο μου στο σπίτι»). «Εκείνος πέθαινε κι εκείνοι κρύβονταν», λέει για τους μαθητές, πικρόχολα, αλλά και την ίδια τη βασανίζει το γεγονός ότι την κρίσιμη στιγμή φοβήθηκε τον επικείμενο κίνδυνο και έφυγε από δίπλα από τον σταυρό πριν ακόμα εκείνος πεθάνει.
Μέσα από τα μάτια της, ο γιος παίρνει τα πιο ανθρώπινα χαρακτηριστικά, εκφράζει τα πιο ανθρώπινα συναισθήματα: φόβο, απορία, πόνο: «ο γιος μου κοίταζε το πλήθος με φόβο και απορία»· την ώρα της σταύρωσης, «εκείνος χτυπιόταν και μούγκριζε […] έκανε ό,τι μπορούσε για να τους εμποδίσει να του τεντώσουν το άλλο μπράτσο».
Όταν έρχεται η τελική ετυμηγορία της Μαρίας, είναι συντριπτική και απελπισμένη: «Ένα πράγμα έχω να σας πω τώρα που λέτε ότι ο γιος μου έσωσε τον κόσμο. Λέω λοιπόν ότι δεν άξιζε τον κόπο. Δεν άξιζε τον κόπο».
Μια απλή μάνα
Ο Τομπίν θέτει υπόγεια το πλαίσιο της αναταραχής της εποχής, χωρίς να απαντάει στο τι επανάσταση θα έφερνε ο γιος της Μαρίας. Αρκείται να γράψει γενικά ότι «ψιθυρίζεται ότι θα γίνει επανάσταση ενάντια στους Ρωμαίους ή ενάντια στο ιερατείο» και ότι «τόσο οι Ρωμαίοι όσο και οι Πρεσβύτες τον ήθελαν νεκρό», χωρίς όμως τίποτα απ’ όλα αυτά να μπορεί να απαλύνει τον πόνο της Μαρίας. Όπως εύστοχα παρατηρεί η μεταφράστρια Αθηνά Δημητριάδου στο επίμετρό της, η Μαρία και ο Χριστός του Τομπίν, «ενός Ιρλανδού Καθολικού που έζησε για αρκετά μεγάλο διάστημα στην Καθολική Ισπανία», «παραπέμπουν περισσότερο σε Ιρλανδό του IRA ή σε Κούρδο αντάρτη και στη μητέρα του, παρά στη μορφή που καθόρισε σε μεγάλο βαθμό την εξέλιξη της ανθρωπότητας».
Στο πρόσωπο της Μαρίας του Τομπίν αποτυπώνεται έτσι μια απλή μ��να που ζει μια τρομακτική τραγωδία, καθώς ο συγγραφέας αποτυπώνει την ψυχολογία της με την πιο μεγάλη τρυφερότητα αλλά και διεισδυτικότητα. Όπως έγραψε ο κριτικός στον Independent, «δημιουργεί μια αντεστραμμένη Πιετά: κρατάει τη μητέρα στην αγκαλιά του».
Ο κρίσιμος ρόλος της σιωπής
Το βιβλίο αρχικά γράφτηκε ως θεατρικό, για το οποίο, σε ένα κείμενό του στην The Telegraph, ο Τομπίν παραδέχεται πως σκέφτηκε ότι «έπαιζε με τη φωτιά ανεβάζοντάς το σε καθολική χώρα», αλλά λέγοντας στη συνέχεια ότι «η Ιρλανδία όμως έχει αλλάξει. Κανένας θεατής δεν έφυγε ούτε διαμαρτυρήθηκε». Αντίθετα, σύμφωνα πάλι με την ίδια μαρτυρία, διαμαρτυρίες υπήρξαν στο ανέβασμα του έργου στη Νέα Υόρκη: «Κόσμος με πλακάτ και θρησκευτικές εικόνες στεκόταν απέναντι από το θέατρο».
Ο Τομπίν έχει γράψει μυθιστορήματα, διηγήματα, κριτική, δημοσιογραφία, δοκίμια, θεατρικά. Η Διαθήκη της Μαρίας είναι γραμμένη με τη λιτότητα στο ύφος που χαρακτηρίζει τον συγγραφέα, ενώ για άλλη μια φορά στον Τομπίν κρίσιμο ρόλο και μεγάλη δύναμη έχουν οι σιωπές, οι αποσιωπήσεις: όπως πολύ όμορφα και λιτά λέει σε μια συνέντευξή του στην El País, «αν ήμουν ζωγράφος θα άφηνα κάτι λευκό».
Κώστας Αθανασίου
