Ο μηχανισμός αντιμετώπισης αποδείχθηκε ανέτοιμος
Τη συνέντευξη πήρε ο Πέτρος Κοντές
Έχουνε περάσει δύο εβδομάδες από τη βύθιση του δεξαμενόπλοιου «ΑΓΙΑ ΖΩΝΗ ΙΙ». Πώς κρίνετε τις προσπάθειες απορρύπανσης και απάντλησης μέχρι στιγμής;
Οι διαδικασίες αυτές έχουν ως προτεραιότητα την επιφανειακή και εύκολα ορατή ρύπανση. Νομίζω, ότι ούτε στο παρελθόν ούτε τώρα είμαστε προετοιμασμένοι να αντιμετωπίσουμε οποιοδήποτε ατύχημα τόσο σε επίπεδο εξοπλισμού όσο και επιχειρησιακά. Γνωρίζουμε με μεγάλη βεβαιότητα ότι αργά ή γρήγορα θα συμβούν ατυχήματα· το ρίσκο είναι υψηλό. Τους τελευταίους εννιά μήνες, μόνο, είχαμε εννιά μεγάλα ναυάγια. Ο μηχανισμός αντιμετώπισης αποδείχθηκε ανέτοιμος, χωρίς να έχει τη δικαιολογία της άγνοιας ή της έκτακτης συνθήκης. Κρούουμε τον κώδωνα του κινδύνου εδώ και χρόνια. Μάλιστα, δύο μέρες πριν το ατύχημα είχαμε μια συνέντευξη μιάμισης ώρας με τον υπουργό Ναυτιλίας και στελέχη του λιμενικού σώματος στα πλαίσια ενός ντοκιμαντέρ του γαλλικού καναλιού ARTE με θέμα τη χαοτική κίνηση των πλοίων στο Αιγαίο και τον υψηλό κίνδυνο ατυχημάτων, στην οποία καθησύχαζε για την επιχειρησιακή ετοιμότητα, την τεχνολογική επάρκεια, τον εξοπλισμό και τα σχέδια αντιμετώπισης τέτοιων καταστάσεων.
Η ποσότητα του πετρελαίου που διέφυγε ήταν ικανή για να δικαιολογήσει ένα τόσο εκτεταμένο πρόβλημα; Πέρα από την όποια καθυστέρηση, υπάρχουν κενά στο μηχανισμό αντιμετώπισης τέτοιων περιβαλλοντικών καταστροφών;
Η ποσότητα του πετρελαίου δεν ήταν τόσο μεγάλη, όχι. Υπάρχουν διάφορες θεσμικές υποχρεώσεις που έχουμε σαν χώρα, με δεκάδες υπογεγραμμένες συμβάσεις, που δεν τηρούνται. Οι ελλείψεις στο θεσμικό και επιχειρησιακό πλαίσιο, καθώς και στην υλικοτεχνική στελέχωση του κρατικού μηχανισμού σχετικά με την προστασία του περιβάλλοντος, και ειδικά στην αντιμετώπιση τέτοιων καταστάσεων, είναι διαχρονικές. Οι άνθρωποι που την υπηρετούν βρίσκονται χρόνια σ’ αυτές τις θέσεις, και ο τρόπος αντιμετώπισης είναι πάγιος. Δεν έχει, λοιπόν, να κάνει άμεσα με την πολιτική ηγεσία. Το λέω γιατί υπάρχει εκεί μια υπερβολή, ως συνήθως, που υποβαθμίζει το ίδιο το πρόβλημα. Αν αύριο αλλάξει η πολιτική ηγεσία, δηλαδή, δεν θα λυθεί το πρόβλημα, το οποίο δεν είναι καινούργιο και καμιά κυβέρνηση δεν έλυσε.
Ξεκινήσαμε, πριν χρόνια, με κάποιο καλό εξοπλισμό, με μια σχετικά καλή αντιρυπαντική δύναμη, και όταν τα σκάφη αυτά πάλιωσαν, πουλήθηκαν για παλιοσίδερα, χωρίς ποτέ να αντικατασταθούν. Αν κατέβει κάποιος στα πεδία της απορρύπανσης θα συναντήσει ανειδίκευτους εργάτες με μια απλή στολή και χωρίς εξοπλισμό για να προστατεύονται οι ίδιο πρώτα, καθώς βρίσκονται εκεί που εξαερώνονται επικίνδυνα αέρια. Ο εξοπλισμός, δε, που χρησιμοποιείται είναι κορδόνια, φράγματα που λειτουργούν μόνο είκοσι πόντους κάτω από το νερό και σε πολύ καλές συνθήκες, φτυάρια, πετσέτες. Πρόκειται για εξοπλισμό που είναι καλός, και ίσως θα έπρεπε να είναι πάγιος σε κάθε παραλία, για να αντιμετωπίσει μια επιφανειακή ρύπανση. Δεν μπορεί, όμως, να γίνει απορρύπανση των υπόλοιπων στοιχείων του πετρελαίου που είναι σύνθετα και βυθίζονται, κατακάθονται, επιπλέουν, ή ενσωματώνονται στο νερό.
Κανείς δεν αντιλήφθηκε τη σοβαρότητα της κατάστασης, και κυρίως όσοι θα έπρεπε αμέσως να εφαρμόσουν τον υπάρχον σχεδιασμό. Σε παλιότερη συνάντηση που είχαμε με άλλη κυβέρνηση, το μόνιμο προσωπικό του υπουργείου παρουσίασε σχέδια, τα οποία φαίνονται πολύ σωστά, αλλά δεν έχουν καμία πρακτική εφαρμογή λόγω ελλείψεων στον εξοπλισμό. Και η εκάστοτε πολιτική ηγεσία, κυρίως του υπουργείου Ναυτιλίας, παρά τις γνώσεις που έχει, δεν αντιλήφθηκε ποτέ το μέγεθος του προβλήματος και των υποχρεώσεων. Φοβάμαι ότι αν δεν συνειδητοποιήσουμε όλοι τον πραγματικό κίνδυνο, δεν θ’ αλλάξει κάτι.
Η τοξικότητα θα ανιχνεύεται για χρόνια
Υπάρχουν μέχρι τώρα στοιχεία για το βαθμό στον οποίο έχει εισχωρήσει στα υπόλοιπα στοιχεία του θαλάσσιου οικοσυστήματος (βυθός, υδάτινη μάζα, χλωρίδα, πανίδα) η ρύπανση;
Κατ’ αρχάς αναλύοντας την εμπειρία που υπάρχει από παρόμοια ναυάγια, και μελετώντας τον τύπο του πετρελαίου βλέπουμε πως θα έχουμε βραχυπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα προβλήματα στην τροφική αλυσίδα. Το υδατοδιαλυτό μέρος του πετρελαίου ενσωματώνεται στα μόρια του θαλασσινού νερού και είναι παρόν ως τοξική ρύπανση, αλλά δεν είναι ορατό. Από τις μετρήσεις που έχει κάνει μέχρι τώρα η επιστημονική μας ομάδα, βλέπουμε οτι η τοξικότητα αλλάζει μέρα με τη μέρα —και αυτό είναι το θετικό, αν μπορούμε να το πούμε— επειδή αποδομείται το φορτίο που μετακινείται με τα ρεύματα ή βρίσκεται ψηλά στην επιφάνεια. Βελτιώνονται, όντως, οι συνθήκες. Από την εμπειρία, αλλά και από τα δείγματα που έχουμε πάρει μέχρι στιγμής, φαίνεται ότι η τοξικότητα ανεβαίνει κάθετα στην αρχή, και μετά σιγά σιγά πέφτει, αλλά βιοσυσσωρεύεται σε ό,τι δεν μπορεί να μετακινηθεί, και θα ανιχνεύεται και για πάρα πολλά χρόνια.
Η αλιεία πώς θα επηρεαστεί από την καταστροφή αυτή;
Όλα τα στοιχεία που έχουμε για το Σαρωνικό, συγκλίνουν στο ότι πρόκειται για μια, ήδη πριν το ναυάγιο, βεβαρημένη περιβαλλοντικά περιοχή και σε καμία περίπτωση δεν είναι κατάλληλα προς κατανάλωση τα θαλασσινά της. Πόσο μάλλον τώρα. Θα πρέπει να διακοπεί η αλιεία στην περιοχή για τουλάχιστον τα επόμενα δύο χρόνια. Οι αλιείς σε όλη την Ελλάδα ταξιδεύουν μίλια για να πάνε στο αλιευτικό πεδίο· το ίδιο θα έπρεπε να κάνουν τώρα και οι αλιείς του Σαρωνικού, εντός του κόλπου, αλλά όσο το δυνατόν πιο ανατολικά ή νότια.
Μόνιμο σύστημα παρακολούθησης
Πόσο περίπου χρόνο θα πάρει για να επανέλθει το οικοσύστημα στην πρότερη κατάσταση;
Δεν το ξέρουμε, γιατί έχουμε να κάνουμε με μια ιδιαίτερη περιοχή. Πρόκειται για την πλέον επιβαρυμένη θαλάσσια περιοχή της Ελλάδας, που δέχεται τεράστιο ρυπαντικό φορτίο καθημερινά, ειδικά σε βαρέα μέταλλα. Υπάρχουν διυλιστήρια, απορροές, πολλές εκατοντάδες παλιά πλοία που είναι εν δυνάμει ναυάγια ή μισοβυθισμένα, και χιλιάδες άλλα σκάφη που ρυπαίνουν το Σαρωνικό κατά την είσοδό τους σ’ αυτόν. Οι δορυφορικές φωτογραφίες, πλέον, μας δίνουν τη δυνατότητα να δούμε δεκάδες μικρές πετρελαιοκηλίδες, με διάφορες αιτίες. Μια τόσο επιβαρυμένη περιοχή θα έπρεπε να έχει ένα μόνιμο σύστημα παρακολούθησης. Πλέον η τεχνολογία επιτρέπει χωρίς μεγάλο κόστος, να συλλέγονται στοιχεία καθημερινά και σε πραγματικό χρόνο, και να υπάρχει κάποια υπηρεσία ελέγχου που να παρακολουθεί, να αναλύει και να διαχειρίζεται τα στοιχεία αυτά, ώστε να υπάρχει μηχανισμός έγκαιρης προειδοποίησης και αντιμετώπισης των εκάστοτε περιστατικών έκτακτης ανάγκης.
Οι πλόες των πλοίων είναι ελεύθεροι στο Αιγαίο και στο Σαρωνικό; Ή υπάρχει συγκεκριμένη πορεία που ακολουθούν ανάλογα με το είδος τους, για να προλαμβάνεται και να ανιχνεύεται έγκαιρα ενδεχόμενη ρύπανση;
Έχουμε πάνω από διακόσια πενήντα με τριακόσια πετρελαιοφόρα το μήνα. Καθημερινά διαπλέουν δεκάδες ή εκατοντάδες πλοία με επικίνδυνα χημικά φορτία, ακόμα και υδατοδιαλυτά —φανταστείτε ένα τέτοιο ατύχημα! Οποιοσδήποτε θα θεωρούσε αυτονόητο ότι θα έπρεπε να υπάρχει ένας έλεγχος. Κάτι τέτοιο, όμως, δεν συμβαίνει ακόμα και σε περίπτωση που το πλοίο έχει επικίνδυνα χαρακτηριστικά, όπως ιστορικό ατυχημάτων ή σημαία ευκαιρίας
Όπως είπατε ο Σαρωνικός είναι μια ήδη επιβαρυμένη περιοχή. Στην αύξηση της επικινδυνότητάς της συμβάλλουν και διάφορες δραστηριότητες που έχουν να κάνουν με την επεξεργασία, διακίνηση και αποθήκευση πετρελαιοειδών, που αυξάνουν σημαντικά την πιθανότητα ατυχήματος. Εκτός από την ανάληψη των εξόδων αποκατάστασης όσων προκαλούν ατύχημα, υπάρχει θεσμική συμμετοχή τους στην πρόληψη και την αντιμετώπιση πιθανών ατυχημάτων;
Όχι. Υπάρχει ένα τεράστιο κενό στον τομέα αυτό, που μετακυλίει όλο το ρίσκο στην πολιτεία και τους πολίτες. Όποιος ανεβάζει την πιθανότητα πρόκλησης ατυχήματος και κερδίζει θα έπρεπε να πληρώνει και το ανάλογο τίμημα. Αυτή τη στιγμή πληρώνουν όλοι, από τους ψαράδες μέχρι τους ελεύθερους επαγγελματίες, εκτός απ’ όσους με τη δραστηριότητά τους αυξάνουν το ρίσκο για το Σαρωνικό. Εμείς έχουμε κάνει πρόταση για τη σύσταση ενός ταμείου πρόληψης και αντιμετώπισης θαλάσσιων ατυχημάτων στο οποίο θα πρέπει να συμμετέχουν με σοβαρά ποσά. Έχω αναφερθεί στα ποσά της εταιρικής κοινωνικής ευθύνης που δεν την έχουμε δει πουθενά, με τα οποία θα είχαμε ένα εύρωστο ταμείο που θα μπορούσε να βοηθήσει στο στήσιμο ενός σωστού μηχανισμού, παγίου, διαρκούς και πάνω από όλα αποτελεσματικού, στο οποίο θα συμμετέχουν οι δημόσιοι μηχανισμοί φυσικά, αλλά και ιδιωτικές εταιρίες απορρύπανσης. Παρά τα βήματα προόδου, αυτές χρειάζονται ακόμα πολλές επενδύσεις σε επίπεδο εξοπλισμού και εξειδικευμένου προσωπικού για να συμβάλλουν στην αντιμετώπιση μεγάλων ατυχημάτων.
Θα έπρεπε συνολικά να έχουμε την ικανότητα αντιμετώπισης μεγάλων ατυχημάτων, καθώς έχουμε υπογράψει αντίστοιχες διεθνείς συμβάσεις, όπως της Βαρκελώνης, αναλαμβάνοντας την ευθύνη να εφαρμόσουμε συγκεκριμένα μέτρα για την πρόληψη και αντιμετώπιση θαλάσσιων ατυχημάτων, τα οποία δεν έχουμε εφαρμόσει ακόμα.
Τα μέτρα που ανακοινώθηκαν από το υπουργείο Ναυτιλίας σχετικά με τη θέσπιση ορίου ηλικίας για τα πλοία και την έκτακτη επιθεώρηση όλων των δεξαμενόπλοιων με ελληνική σημαία που εκτελούν πλόες στο εσωτερικό πώς τα κρίνετε;
Θα έπρεπε να έχουν παρθεί εδώ και πάρα πολλά χρόνια. Τα πλοία αυτά βρίσκονται δεκαετίες στον Πειραιά. Σχεδόν όλα τα πλοία που κάνουν εκεί ανεφοδιασμό, είναι γηραιότερα απ’ αυτό που βυθίστηκε και σε χειρότερη κατάσταση. Τα πλοία αυτά θα έπρεπε να αντικατασταθούν από άλλα, καινούριας τεχνολογίας και να ισχύσει για αυτά ότι και με τα ποντοπόρα, όπως άλλωστε ορίζει το διεθνές θεσμικό πλαίσιο. Επίσης, στην περιοχή του Σαρωνικού, από το Κερατσίνι και το Πέραμα μέχρι την Σαλαμίνα και την Ελευσίνα, υπάρχουν δεκάδες πλοία μισοβυθισμένα, καθισμένα, με κλίση, τα οποία θα είναι τα αυριανά ναυάγια. Καλό είναι, με αφορμή τη σημερινή κατάσταση, να εφαρμοστεί, επιτέλους, στην Ελλάδα η αρχή της πρόληψης και πριν βουλιάξουν τα προαναφερθέντα πλοία, να καθαρίσει η περιοχή και να μην παραμείνει ένα νεκροταφείο καραβιών. Εάν αυτό δεν συμβεί ακόμα και μετά από την καταστροφή που προκάλεσε το πρόσφατο ναυάγιο, δυστυχώς, θα αποδείξουμε πως δεν είμαστε ικανοί να μάθουμε από τα λάθη μας και είμαστε καταδικασμένοι να τα επαναλάβουμε.
