Μια κουβέντα με τον συγγραφέα Ναπολέοντα Περγαλίδη, με αφορμή το βιβλίο του “Ατμόπλοιον Αγγέλικα”
«Στην ελληνική γλώσσα, η μυθική διάσταση του παραμυθιού είναι φανερή στην ίδια τη λέξη: παραλίγο μύθος και μεγάλο χωνευτήρι -η κοιλιά του πίθαρος- όπου θάβουμε κι απ’ όπου ξεθάβουμε ό,τι η συλλογική μνήμη κρατάει και διώχνει, κι ακριβώς μέσα απ’ αυτές τις ασήμαντες ιστορίες κρατάμε ένα μεγάλο μύθο ζωντανό μέσα μας γιατί κι η δική μας “η κοιλιά” είναι πίθαρος, σύμφωνα με μια άλλη παραλλαγή του ρητού» γράφει η κοινωνική ανθρωπολόγος και ψυχαναλύτρια Άννα Αγγελοπούλου στον πρόλογο του βιβλίου της «Ελληνικά παραμύθια Α΄».
Στο παραμύθι «Ατμόπλοιον Αγγέλικα» του Ναπολέοντα Περγαλίδη, ένας παράξενος γέροντας, στο κατάστρωμα του ομώνυμου ατμόπλοιου που εκτελούσε δρομολόγια στην Κρήτη, αφηγείται την ιστορία του Σήφη και του Ιμπραήμ, σε ένα νέο που, με τη σειρά του, γέροντας κι αυτός πια, θα τη διηγηθεί σ’ εμάς: Ο Σήφης και ο Ιμπραήμ, θανάσιμοι εχθροί, ο ένας Χαΐνης κι ο άλλος Μπέης, περιπλανώμενοι, ανακαλύπτοντας και κομμάτια της ζωής τους που αγνοούσαν, υπερβαίνουν τον εαυτό τους και τις διαφορές τους και δίνουν ελπίδα στον κόσμο.
Η Σοφία Ξυγκάκη κουβεντιάζει με τον συγγραφέα, Ναπολέοντα Περγαλίδη, για το δικό του όραμα για τον κόσμο, για όσα θραύσματα ο ίδιος έχει ξεθάψει και κρατά από τη συλλογική μνήμη που τον διέπλασε, πώς αυτό βοηθά στις σημερινές συγκυρίες.
Έχετε γράψει δύο μυθιστορήματα, και τα δύο παραμύθια, γιατί;
Ζούμε σε μια περίοδο κρίσης. Μας λείπει το παραμύθι που ξεσηκώνει τους ανθρώπους, το όραμα που μετατρέπει το άτομο σε κινητήρια δύναμη ανατροπής, που σε κάνει να πιστεύεις ότι μπορείς ν’ αλλάξεις τον κόσμο. Βασικό στοιχείο αυτής της μετάλλαξης είναι ο έρωτας, με την ευρύτερη έννοια του όρου, ο έρωτας για τη ζωή, για τη φύση, που σε συνταυτίζει, σε πονάει και ταυτόχρονα σε γεμίζει με το θάρρος και τη χαρά της δημιουργίας. Αυτό είναι το ζητούμενο: το παραμύθι, το όνειρο. Και πιστεύω ότι το κυνήγι της ουτοπίας είναι πολύ σοβαρή υπόθεση που δεν μπορούμε να την αναθέσουμε σε ανθρώπους ανέραστους και μίζερους, όπως λέει και ο μάγος της ιστορίας μου.
Οι δύο ήρωες σας, ο Σήφης και ο Ιμπραήμ, κάθε άλλο παρά ανέραστοι και μίζεροι είναι.
Κάνουν την υπέρβαση, θρησκευτική, πολιτική, προσωπική. Και στο «Νουρεντίν» έχουμε έρωτες με μεγάλες πολιτισμικές και θρησκευτικές διαφορές.
Πώς εμπνευστήκατε τις ιστορίες;
Προέκυψε ως προσωπική ανάγκη, μετά από ένα ταξίδι που είχα κάνει στη Μικρά Ασία. Γεννήθηκα στο Ηράκλειο της Κρήτης αλλά κατάγομαι από την Προύσα. Ήθελα να αναφερθώ σε συγκεκριμένα ονόματα ανθρώπων που έζησαν εκεί. Τα ονόματα που ήθελα ν’ αναφέρω στο πρώτο μου βιβλίο, το «Νουρεντίν», είναι πραγματικά. Προέρχονται από τοπωνύμια που χάνονται σιγά-σιγά. Όπως, ας πούμε, το Αϊδίνης.
Ο καλός σας φίλος, Κώστας Θεολόγου, παρουσιάζοντας το «Νουρεντίν», είχε γράψει ότι οι ιστορίες σας «είναι τοποθετημένες σε μια εποχή πολιτισμικής σύμμειξης, σε ένα οιονεί άχρονο πατρογονικό τοπίο, σε μια εποχή της παράδοσης και της συνύπαρξης [..] χωρίς τα νεωτερικά προτάγματα που επέβαλαν όρια ανάμεσα στις κουλτούρες». Η ανάγκη συνύπαρξης τώρα είναι το ζητούμενο, κι
αυτή την αίσθηση έχουμε διαβάζοντας και το «Ατμόπλοιον Αγγέλικα».
Ναι, οι παραδόσεις και οι ιστορίες που έχει κάποιος ακούσει ή διαβάσει, είναι τα κομμάτια ενός παζλ που κάποια στιγμή συνθέτονται ασυνείδητα και αποτελούν τη βάση ενός παραμυθιού.
Οι θρύλοι κι η ιστορία των κρητικών επαναστάσεων του 19ου αιώνα διατρέχουν το «Αγγέλικα».
Για το «Αγγέλικα», εμπνεύστηκα εν μέρει, παρόλο που δεν αναφέρομαι πάντα άμεσα σ’ αυτά, από κάποια πραγματικά γεγονότα: τη δολοφονία του Σφακιανού επαναστάτη Ιωάννη Δασκαλογιάννη, τις συμπεριφορές των Αγάδων.
Ποια ήταν η προσωπικότητα του Δασκαλογιάννη;
Ο Δασκαλογιάννης είναι ιδιότυπη περίπτωση, ακόμα και στο ότι ήταν ναυτικός, καπετάνιος. Γιατί η Κρήτη είχε γυρισμένη την πλάτη στη Θάλασσα. Η ζωή ήταν μακριά από τη θάλασσα. Ο Δασκαλογιάννης, όμως, ταξιδεύοντας παντού, και στην Ευρώπη, επηρεάστηκε από τη Γαλλική Επανάσταση. Έτσι, αυτό που ήθελε ήταν να οργανώσει στην Κρήτη μια καθολική αντίσταση. Μέχρι τότε δεν υπήρχε εκεί οργανωμένη αντίσταση, μια διαδικασία που να εναντιώνεται στην Πύλη.
Αυτό κάνουν οι ήρωές μου, στο «Αγγέλικα». Εναντιώνονται στο φόβο και την υποτέλεια και από τις δύο μεριές. Πολύ σημαντικό για μένα.
Γιατί αυτό που με είχε ταράξει στην ιστορία του Δασκαλογιάννη είναι ότι τα βασανιστήρια στα οποία τον υπέβαλαν, που του κόβουν το δέρμα σε λωρίδες και τον ξυλοκοπούν, σε κεντρικό σημείο της πόλης, μόνο ένας κάτοικος τα βλέπει και τα διηγείται. Είναι ο μόνος μάρτυρας: δηλαδή ένας άνθρωπος βασανίζεται φρικτά και η πόλη κοιμάται, φοβάται. Ραγιαδισμός!
Ο Δασκαλογιάννης είναι από τους ήρωες της Κρήτης, θρυλικό πρόσωπο.
Έτσι γίνεται με τους ήρωες. Τους αφήνουμε να βασανίζονται και να σκοτώνονται και μετά τους κάνουμε αγάλματα. Με συγκλονίζει γιατί με τον ίδιο τρόπο σκότωσαν τον πατέρα μου. Τον βασάνισαν στην Ασφάλεια, το 1947, και μετά τον δολοφόνησαν.
Μιας και αναφερθήκατε στον πατέρα σας, πιστεύετε ότι πάντα μιλάμε για πράγματα που μας αφορούν άμεσα; ακόμη κι αν χρησιμοποιούμε ως όχημα ιστορίες που μοιάζουν μακρινές;
Βέβαια! Και σε ό,τι με αφορά, το ότι είμαι εγγονός παραμυθά έχει παίξει ρόλο. Ο παππούς μου, από τον πατέρα μου, πέθανε όταν ήμουν πολύ μικρός. Θυμάμαι μισό παραμύθι από αυτά που είπε κι αυτό είναι η βάση του «Νουρεντίν». Αλλά το είπε στη λαογράφο και μέλος του ΕΑΜ Μαρία Λιουδάκη που ήταν αρραβωνιασμένη με τον Ναπολέοντα Σουκατζίδη, ο οποίος εκτελέστηκε στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής, το 1944. Η Μαρία το έγραψε, μάλιστα είχε εκδοθεί. Την εκτέλεσαν στη διάρκεια του Εμφυλίου, το 1947. Ήταν η νονά μου.
Και σας έδωσε το όνομα του αγαπημένου της.
Ναι, γι’ αυτό. Ουσιαστικά η Λιουδάκη ήταν η μέντορας του Σουκατζίδη, κι αυτός του πατέρα μου. Αυτές οι ιστορίες που είναι τα βιώματά μου με διαμόρφωσαν, με έκαναν πολιτικό ον.
Το «Ατμόπλοιον Αγγέλικα» έχει πολιτικές προεκτάσεις…
Που έχουν σχέση με τη σημερινή πολιτική κατάσταση. Έχουμε ξεχάσει, ο καθένας ασχολείται με την επιβίωσή του και μόνο. Μας λείπει το όνειρο εκείνο που θα μας κάνει να ξεσηκωθούμε, για ένα καλύτερο μέλλον. Στο «Αγγέλικα», ο Σήφης και ο Ιμπραήμ επιλέγονται από τον μάγο να βρουν το καινούριο παραμύθι. Στα παραμύθια γενικά δεν πρέπει να υπάρχει η λέξη τέλος, πρέπει να μπαίνει άνω τελεία. Μετά, ο καθένας μπορεί να συνεχίσει την ιστορία με τη δική του φαντασία.
Εσείς, επιλέγοντας τον storyteller, που ο ρόλος του είναι να δίνει διαφορετικές εκδοχές, μαρτυράτε τρόπον τινά ότι αυτή είναι μία από τις εκδοχές.
Ναι, ακριβώς. Τον μάγο που λέει την ιστορία στον νέο, στη σύγχρονη εποχή τον έχουν για τρελό, τον περιμένουν οι γιατροί να τον πάνε στο Δρομοκαΐτειο. Δεν ξέρουμε πότε λέει αλήθεια πότε ψέματα, ξεκινά απλά «δεν είχα ύπνο, να σου πω μια ιστορία». Κι έπειτα τον χρήζει συνεχιστή του. Δίνει στο νεαρό το μαχαίρι, όχι για να σκοτώνει, αλλά για να συνεχίσει.
Και συνεχίζει, απ’ αυτόν μαθαίνουμε την ιστορία.
Βέβαια. Όταν ξεκινώ να γράφω, δεν έχω μια συγκεκριμένη ιστορία, τα πρόσωπα κάποια στιγμή αυτονομούνται. Όταν ας πούμε φτιάχνω τον Σήφη κυνηγημένο, αυτός αυτονομείται, προχωρά μόνος του, δεν τον πηγαίνω, με πηγαίνει. Το ίδιο μου συνέβη και με τον Νουρεντίν. Από τη στιγμή που έχω τον χαρακτήρα τους, αυτοί προχωρούν. Τα πρόσωπα ακολουθούν τη δική τους ζωή.
Ναπολέων Περγαλίδης, «Ατμόπλοιον Αγγέλικα», εκδόσεις Μπαρτζουλιάνος, Αθήνα 2017
Ναπολέων Περγαλίδης, «Νουρεντίν», εκδόσεις Μπαρτζουλιάνος, Αθήνα 2009
Άννα Αγγελοπούλου, «Ελληνικά παραμύθια Α΄ Οι παραμυθοκόρες», εκδόσεις Εστία, 4η έκδοση 2014
