Οι άνθρωποι που εκδίδουν το Κaboom από το 2016 πολύ περισσότερο καταφέρνουν και πολύ λιγότερο αποτυγχάνουν να κεντράρουν με τις αναλύσεις τους στη “δομή της αίσθησης”. Θυμίζω εδώ πως την όρισε ο εισηγητής της Raymond Williams στο Marxism and Literature:
“ορίζουμε μια κοινωνική εμπειρία που βρίσκεται ακόμη σε εξέλιξη, συχνά όντως όχι ακόμη αναγνωρισμένη ως κοινωνική αλλά ληφθείσα ως ιδιωτική, ιδιόρρυθμη και ακόμη απομονωτική, αλλά η οποία στην ανάλυση (αλλά και σπάνια αλλιώς) αποκαλύπτει τα αναδυόμενα, συνδετικά και κυρίαρχα χαρακτηριστικά της […] Αυτά γίνονται συχνά πιο αναγνωρίσιμα σε μεταγενέστερο στάδιο, όταν έχουν (όπως συχνά συμβαίνει) μορφοποιηθεί, ταξινομηθεί και σε πολλές περιπτώσεις ενσωματωθεί σε θεσμούς και σχηματισμούς. Μέχρι τότε η κατάσταση είναι διαφορετική· μια νέα δομή της αίσθησης συνήθως έχει ήδη αρχίσει να διαμορφώνεται, στο πραγματικό κοινωνικό παρόν. Μεθοδολογικά, λοιπόν, μια “δομή της αίσθησης” είναι μια πολιτισμική υπόθεση, που προκύπτει από προσπάθειες να κατανοηθούν τέτοια στοιχεία και οι συνδέσεις τους σε μια γενιά ή περίοδο“
Πρόκειται για ιδιαίτερα σπάνια ποιότητα να καταφέρνεις στη δική μας εποχή να φέρνεις στην επιφάνεια όσα αποτελούν κοινές ψυχικές και σωματικές, ατομικές και συλλογικές εμπειρίες που κανείς επαρκώς πριν δεν τις έχει θεματοποιήσει. Η ενασχόληση της Συντακτικής Ομάδας του Kaboom με τέτοια, με το κρυφό απόβαρο της αλήθειας που παραμένει συνήθως δημοσίως ανείπωτο, αυτή τη φορά είχε ως κύρια θεματική στο 11ο τεύχος της τη μίρλα, τη γκρίνια, τη μιζέρια ή, πιο ευπρεπώς, την κοινωνική δυσφορία.
Συζητήσαμε για “τις απαλεψιές” λοιπόν. Με τον Στέφανο Μπατσή (νομικός, μέλος των εκδόσεων Πλήθος) και τον Γιάννη Κτενά (νομικός και διδάκτορας πολιτικής φιλοσοφίας και κοινωνικής θεωρίας του Παντείου Πανεπιστημίου), αμφότεροι μέλη της Συντακτικής Ομάδας του περιοδικού, είπαμε κι άλλα. Για το χρόνο, την αδυνατότητα εκπροσώπησης, το κίνημα, τα χόμπι, τα social media και πολλά ακόμα.
Το νέο kaboom διαπραγματεύεται ένα κομβικό ζήτημα. Το λέμε όλοι κάπως, κάποτε πως “δεν την παλεύουμε”. Καταπιάνεστε με τη συλλογική δυσφορία από πολλές πλευρές: γενεακά, κοινωνιολογικά, ανθρωπολογικά, οικονομικά, ψυχολογικά, ακόμα και αθηναιογραφικά. Αναρωτιέμαι το εξής: η διφυής ταυτόχρονη αντίφαση διαρκούς θετικότητας, παρακινούμενων ψηφιακά υψηλών προσδοκιών για όλα από όλους και όλες και παράλληλα μιας πραγματικότητας ισχνών αποδόσεων προσωπικά και συλλογικά είναι το κλειδί; Αλλιώς. Κατά πόσο το σχήμα αυτό είναι μια παρόξυνση των θεωριών σχετικής αποστέρησης, της διαπιστωμένης διάστασης μεταξύ προσδοκιών και πραγματικότητας στον καπιταλισμό;
Στέφανος Μπατσής: Θα θέλαμε να αποφύγουμε να σκεφτούμε τη δυσφορία ως γρίφο που επιδέχεται μίας λύσης ή ως πρόβλημα που θα ξεκλειδώσει με ένα κλειδί. Επίσης, όσο κι αν μας δελεάζει η ιδέα του εντοπισμού και της παρατήρησης ενός καινοφανούς αστέρα κι όσο κι αν, πράγματι, η σημερινή δυσφορία εμφανίζεται με γνωρίσματα που παραπέμπουν σε κάτι το νέο, πασχίζουμε να αποτάξουμε τον πειρασμό ώστε να δούμε και εκείνα τα στοιχεία που την κάνουν να έρχεται από το παρελθόν. Προτιμούμε να φανταζόμαστε το υπέδαφος της με όρους στρωματογραφίας ή στοίβας, σαν ανόμοια ποιοτικά επίπεδα που προστίθενται και αθροίζουν κάτι νέο και μη ευθέως αναγώγιμο. Εξάλλου, εάν συμφωνήσουμε ότι η δυσφορία είναι ένα ψυχοπολιτικό μέγεθος και ότι ως τέτοιο τη συζητούμε, τότε μάλλον θα συμφωνήσουμε και στο ότι τα σημεία έμφασης στην ανάλυσή της απορρέουν από τη γενικότερη ανάγνωσή μας του υπάρχοντος, από τις πολιτικές μας αφετηρίες ή/και επιδιώξεις, από πιθανές συνδέσεις και συσχετισμούς, από το ποιοι είμαστε συλλογικά· συναφώς, τα σημεία εισόδου στο φαινόμενο διέρχονται ουσιωδώς και μέσα από την ατομική μας ταυτότητα και στάση απέναντι στα πράγματα, εφόσον μιλάμε για κάτι που βιώνεται κατεξοχήν ψυχικά και συναισθηματικά.
Επί του προκειμένου τώρα, η αντίφαση που περιγράφεις, μεταξύ της διάχυτης θετικότητας και επιδοσιακότητας όπως αυτές παροξύνονται από την ψηφιακή (και όχι μόνο) διαμεσολάβηση από τη μία πλευρά και της πραγματικότητας που ορθώνεται ως αυστηρό και αδιαπέραστο τείχος από την άλλη, σίγουρα μας είναι προσφιλής και αποτέλεσε κομμάτι της επεξεργασίας μας στα τεύχη για τη νεοφιλελεύθερη ανθρωπολογία, την τεχνολογία, τη σχέση συναισθήματος και πολιτικής. Ωστόσο, εκεί που επί του παρόντος χρειάζεται σκέψη είναι στο δεύτερο σκέλος αυτού του σχήματος, δηλαδή στις προσδοκίες που δεν ευοδώνονται, στις αποδόσεις που αποδεικνύονται ανεπαρκείς, στο τείχος της πραγματικότητας. Είναι χρήσιμο να δούμε ποιες (και αν) είναι αυτές οι προσδοκίες κι από τι υλικά συγκροτείται ο τοίχος που όλα πάνω του τσακίζονται. Κι εδώ ελλοχεύουν κίνδυνοι, μιας και αν η ανάλυσή μας επικεντρωθεί δυσανάλογα στην οικονομική δυσπραγία και παραβλέψει παράγοντες όπως, ενδεικτικά, η ευρύτερη νοηματική και ψυχική επένδυση της ζωής μας στον καπιταλισμό, η ανελέητη και διαρκής υποκειμενοποίηση που μας κάνει αυτό που είμαστε εντός αυτού που ζούμε, η σχέση με τον εαυτό και το συλλογικό ύστερα και εν μέσω της διαχυμένης ψηφιακής διαμεσολάβησης, τότε θα έχουμε αποστερηθεί την πιθανότητα να δούμε τα πολλαπλά στρώματα αυτής της δυσφορίας. Για να το θέσουμε διαφορετικά, μας φαίνεται ωφέλιμο να εντοπίζουμε το ψυχικό φορτίο, την ανθρωπολογική διάσταση και την αλληλοδιαπλοκή των μεγεθών και στην οικονομία, την εργασία ή σε ό,τι έχουμε μάθει, διαισθητικά και παραδοσιακά, να αντιλαμβανόμαστε ως κατεξοχήν προϊόν του καπιταλισμού. Συμπληρωματικά και εν συντομία, θα θέλαμε να κλείσουμε κάπως απορρητικά, αφήνοντας εδώ δύο ερωτήματα για τα οποία επείγει μια έστω –ημιτελής και διερευνητική– απάντηση: Ποιες είναι οι προσδοκίες που αναπτύσσουμε και σε τι μορφές ζωής αντιστοιχούν; Πώς μπορούμε να ανασυγκροτήσουμε την πραγματικότητα ως ένα κοινώς αποδεκτό έδαφος και σημείο αναφοράς;
Κάπως ωραία το λέει ο Χαν: Wellness, παραδοσιακοί χοροί, ναρκωτικά, όργια και ταξίδια, νέα εγχειρήματα σαν τασκς: μουσική, κεραμική, γυμναστήρια, retreats. Όσο η παλέτα γίνεται ατελείωτη τόσο δεν γεμίζει το κενό. Ή γεμίζει και είμαστε απλώς κακομαθημένες και γκρινιάρηδες;
Γιάννης Κτενάς: Στο τεύχος επιχειρήσαμε πράγματι να καταπιαστούμε με αυτό που ο Δημήτρης Σούλτης, μέλος της συντακτικής μας ομάδας, ονόμασε πετυχημένα «αναλογικά χόμπι σε έναν ψηφιακό κόσμο». Μπορεί εύκολα να το παρατηρήσει κανείς: γυμναστήρια, μαχητικά αγωνίσματα, παραδοσιακοί και σύγχρονοι χοροί, γιόγκα και πιλάτες, αλλά και εργαστήρια κεραμικής, όπως λες. Όλα αυτά με έναν τρόπο φέρνουν στο προσκήνιο μια σχέση με τη σωματικότητα ως τέτοια, σε μια εποχή που τα περισσότερα άτομα εργαζόμαστε μπροστά από τον υπολογιστή σε κάποιου είδους γραφείο ή υπηρεσία, ενώ και ο εκτός εργασίας χρόνος μας (με τα όρια εργάσιμου και μη εργάσιμου χρόνου διαρκώς να θολώνουν) διαμεσολαβείται έντονα από τις πλατφόρμες και τους αλγορίθμους. Έτσι, αυτές οι δραστηριότητες έρχονται να μας θυμίσουν κάτι από την ορμή, τη ζωτικότητα και τη δημιουργικότητα του σώματος σε μια περίοδο που κατά τα λοιπά το αίσθημα αλλοτρίωσης ενισχύεται.
Την ίδια στιγμή, βέβαια, αυτά τα χόμπι δεν εξαιρούνται σε καμία περίπτωση από τη γενικότερη κοινωνική συνθήκη ούτε εκπροσωπούν κάποια καθαρή σωματικότητα (καταστατικά απρόσιτη εξάλλου στον άνθρωπο). Κι αυτό γιατί, όπως ανέφερες, πολλές φορές τίθενται σαν στόχοι προς επίτευξη σε μια ολοένα διευρυνόμενη to-do-list, και συνεπώς συμμετέχουν στον χορό της επίδοσης και της (αυτο)αξιοποίησης, αλλά και επειδή αλληλοτροφοδοτούνται προφανώς με το ψηφιακό, κάνοντάς μας να καταναλώσουμε και να ανεβάσουμε σχετικό content, λόγου χάρη το βάζο που φτιάξαμε, τις έλξεις μας στο μονόζυγο ή τα στιγμιότυπα από το πιο πρόσφατό μας sparring (διαλέγω επίτηδες αυτά τα παραδείγματα, για να υπογραμμίσω κάτι που επαναλαμβάνουμε στο Kaboom, ότι δηλαδή είμαστε κι εμείς μέρος των φαινομένων τα οποία αναλύουμε και κριτικάρουμε).
Όντως, λοιπόν, συνεχίζουμε να νιώθουμε το κενό, κάτι που μας οδηγεί σε μια σειρά νέων ερωτημάτων: είναι δυνατόν να νιώσουμε πλήρεις (έστω σχετικά, αφού μια πλήρης πληρότητα επίσης είναι καταστατικά απρόσιτη, και ίσως ευτυχώς), όταν μας δυσαρεστεί το μεγαλύτερο και κεντρικότερο μέρος της κοινωνικής μας ύπαρξης, δηλαδή η εργασία μας; Ακόμα και αν δεχτούμε ότι στις σημερινές γενιές υπάρχει όντως ένα απόθεμα καλλιεργημένων αλλά μη αυτονόητων προσδοκιών (συνεπώς κάτι το «κακομαθημένο»), ακόμα και αν αναγνωρίσουμε ότι στις ρητές και κάποτε έντονες εκφράσεις της δυσφορίας υπάρχει ενίοτε κάτι το επιτελεστικό (συνεπώς ένα είδος «γκρίνιας» γίνεται γνώρισμα της αριστερής ταυτότητας, όπως επισημαίνει στο άρθρο του ο Μάνος Παπαγεωργίου), παραμένει το γεγονός ότι αυτές οι στάσεις δεν προκύπτουν τυχαία· έχουν έναν κοινωνικό χαρακτήρα, μια κοινωνική αντικειμενικότητα, αποτελούν μέρος της συλλογικής «δομής του αισθήματος».
Αυτές ακριβώς τις συλλογικές και κοινωνικές διαστάσεις της γκρίνιας και της δυσφορίας θελήσαμε να εξετάσουμε στο τεύχος, εστιάζοντας την προσοχή μας και στις σύγχρονες πρακτικές της σωματικότητας, όπως κάνει στη συνεισφορά του ο Ανδρέας Μακρής, αναφερόμενος στο power lifting. Ταυτόχρονα, μέσα από τις σταθερές μας αναφορές στον ψυχαναλυτικό λόγο, προσπαθούμε να ανιχνεύσουμε και τη θέση του υποκειμένου σε όλα αυτά, να μην παρουσιάσουμε δηλαδή το άτομο ως απλό άθροισμα κοινωνικών δυναμικών.
Αν η τζεημσονική νοσταλγική συνθήκη δεν επαρκεί ενώ είναι κι επικίνδυνη, αν το μέλλον ακυρώνεται όπως λέει ο Φίσερ, αν ο ακατάπαυστος παροντισμός είναι μεταμοντέρνα μπούρδα, κάτι παραπάνω πρέπει να πούμε για τον Χρόνο. Νιώθω πως είναι το χρυσό φλουρί που μας κλέβουν κάθε μέρα από την τσέπη. Ο Χρόνος, στη διάρκεια της δίκης μας μικρής ζωής άλλαξε. Επιταχύνθηκε, συρρικνώθηκε, έγινε φράκταλ. Η συνθήκη αυτή τι ρόλο παίζει; Πώς το συζητάτε στο καινούργιο kaboom;
Στέφανος Μπατσής: Σύμφωνα με τον HartmutRosa, που αγαπάμε να μνημονεύουμε, η ύστερη νεωτερικότητα χαρακτηρίζεται από τον «επιταχυνόμενο μετασχηματισμό του υλικού, πνευματικού και κοινωνικού κόσμου», ενώ ακόμη και τα υπαρκτά σημεία επιβράδυνσης υποτάσσονται στη γενική αρχή της επιτάχυνσης και εγγράφονται στο κλειστό σύστημα που συγκροτούν οι διαρκώς επιταχυνόμενοι ρυθμοί της ατομικής και συλλογικής ζωής. Με τα λόγια του ίδιου, « …η κοινωνική επιτάχυνση παράγει νέες εμπειρίες χρόνου και χώρου, νέα μοτίβα κοινωνικής διάδρασης και νέες μορφές υποκειμενικότητας και κατά συνέπεια μετασχηματίζει τους τρόπους με τους οποίους οι άνθρωποι τοποθετούνται στον κόσμο – και τους τρόπους με τους οποίους κινούνται και προσανατολίζονται μέσα στον κόσμο». Αν συνομολογήσουμε -έστω μερικώς- τις σκέψεις του Rosa για την επιτάχυνση και τη σκεφτούμε στη σημερινή της, τεχνικά διαμεσολαβημένη, παροξυμέννη μορφή αλλά και σε σύνδεση με την επιδοσιακότητα, τότε μας αποκαλύπτεται μια συνθήκη όπου οι στιγμές επιβράδυνσης της ζωής συχνά αντιμετωπίζονται με δυσφορία, ως αποτυχίες ή πηγή άγχους, και όπου τα υποκείμενα άλλοτε δυσκολεύονται να προσαρμοστούν στους ρυθμούς της πραγματικότητας βιώνοντας μια ψυχοπαθολογική συμπτωματολογία και άλλοτε αδυνατούν να βρουν ή να δημιουργήσουν, ατομικά και συλλογικά, χρόνο για αναστοχασμό.
Εμείς και οι γύρω μας νιώθουμε διαπερατοί και απροστάτευτοι· το υπάρχον στην πολλαπλότητά του μας διαπερνά, μας σαρώνει ξανά και ξανά καταλείποντας την άπιαστη και ανατριχιαστική αίσθηση του φαντάσματος. Οπωσδήποτε μας λείπουν οι στιγμές, τα κενά, οι ανάπαυλες στις οποίες θα είναι δυνατό να σκεφτούμε για εμάς και τους γύρω μας σε σχέση με όσα μας περιβάλλουν, μας συμβαίνουν, μας επηρεάζουν. Ας πάρουμε το παράδειγμα της τεχνολογικής μεταβολής· οι νέες τεχνολογίες έρχονται, προστίθενται στις υπάρχουσες και ασκούν θεμελιώδη επίδραση, βρίσκοντάς μας σε πλήρη αδυναμία να τις αρνηθούμε είτε εν όλω είτε εν μέρει, ή να τις οικειοποιθούμε, να τις αναπλάσουμε δημιουργικά και να τις μετατρέψουμε σε κάτι άλλο, πιο συμβατό με τη ζωή μας ως θετική προβολή και επιθυμία.
Αν και βλέπουμε τη σχέση μας με τον χρόνο να χειροτερεύει συνεχώς κι εμάς να καταβυθιζόμαστε στα δυσφορικά σπιράλ που δημιουργεί αυτή η συνθήκη, πιστεύουμε ακράδαντα ότι πρόκειται για κάτι το αναστρέψιμο που περνά μέσα από την ανασυγκρότηση του συλλογικού, την αναδιαπραγμάτευση του ατομικού, τη ρητή άρνηση κομματιού του παρόντος και τη ριζική επιθυμία μιας διαφορετικής μορφής ζωής. Από τη μία πλευρά, αισιοδοξούμε γιατί έχουμε γνωρίσει τη χαρά της συλλογικής ζωής (ή έστω στιγμής όπως, για παράδειγμα, είδαμε σχετικά προσφάτως να συμβαίνει με τις άνευ προηγουμένου κινητοποιήσεις για το έγκλημα των Τεμπών και την προσωρινή ευφορία που επέφεραν), γνωρίζουμε κι άλλους που την έχουν γνωρίσει και ακούμε τον ψίθυρο να δυναμώνει· από την άλλη, είμαστε τόσο χωμένοι στα σκατά, σε τέτοιον βαθμό φορείς και κανάλια διάχυσης του υπάρχοντος, που αντιλαμβανόμαστε ότι κάθε μετακίνηση θα είναι επώδυνη και θα συνεπάγεται κι έναν –συχνά τραυματικό– ανασχηματισμό της ταυτότητάς μας.
Αλλιώς αυτή η ερώτηση αλλά με έμφαση στο μέλλον. Η κλιματική κρίση, οι παροντικοί κι επικείμενοι πόλεμοι, οι ανεμικοί ρυθμοί ανάπτυξης της οικονομίας, η δύση της Δύσης και η ανατολή της Ανατολής. Ζούμε στα μεσοβασίλεια, έλεγε κάποτε ένας Έλληνας συγγραφέας. Κάτι άλλο, παρόξυνση αυτού που ζούμε ή βαριές αλλαγές στον καπιταλισμό, φαίνεται να πλησιάζει, αν δεν είναι ήδη εδώ. Αυτή η κρίση γιατί δεν γίνεται ευκαιρία για εμάς; Νέες θεωρίες, νέοι πολιτικοί και οργανωτικοί πειραματισμοί, νέοι ριζοσπαστισμοί για τη χειραφέτηση;
Γ.Κ.: Οι κλυδωνισμοί που βιώνουμε (είτε αναφερθεί κανείς στην τεχνητή νοημοσύνη και τις ανθρωπολογικές της συνέπειες είτε στις πολεμικές συρράξεις και τους γεωπολιτικούς ανταγωνισμούς είτε στο κλίμα) δείχνουν να έχουν πράγματι έναν χαρακτήρα βαθύτερης, τεκτονικής κίνησης. Στις σελίδες του τεύχους προσπαθήσαμε να καταπιαστούμε με ορισμένες διαστάσεις της, όπως η γεωπολιτική, που αποτυπώνεται στο κείμενο του Θανάση Δημάκα, και η περιβαλλοντική, που αποτελεί το θέμα μιας συνέντευξης την οποία πήρε από τον Νικολάι Σουλτς ο Στέφανος.
Θέλω ωστόσο να επισημάνω κάτι – και εδώ εκφράζω μια προσωπική μου θέση, με την οποία δεν συμφωνούν απαραίτητα ούτε όλα τα μέλη της συντακτικής ομάδας ούτε προφανώς όλοι και όλες οι συγγραφείς του τεύχους. Είμαι τον τελευταίο καιρό κάπως επιφυλακτικός απέναντι στην προσπάθεια να εντοπίζουμε σε κάθε κρίση μια ευκαιρία για πολιτική δράση και ανανέωση του πολιτικού στοχασμού. Αυτή μπορεί να είναι η στάση ενός ανθρώπου της δράσης και καλώς να είναι έτσι. Όταν όμως τα πάντα είναι ευκαιρίες, τίποτα δεν είναι στ’ αλήθεια ευκαιρία. Και όταν υπάρχει υπερπαραγωγή κριτικής σκέψης που ανταποκρίνεται σχεδόν με ρυθμούς online posting σε κάθε νέο φαινόμενο, τότε πιθανότατα η τομή δεν θα είναι και τόσο βαθιά.
Ευρύτερα, είμαι της άποψης ότι στη σημερινή, υπερκριτική με έναν τρόπο, εποχή, η φιλοσοφική και θεωρητική σκέψη καλείται να αντισταθεί στον πειρασμό της αμεσότητας και της εύκολης πολιτικής οικειοποίησής της. Ίσως θα πρέπει να έχει κάτι το δυσμετάφραστο, το μη οικειοποίησιμο, το αμφίπλευρα κριτικό, το αμφίσημο – ακριβώς επειδή η σημερινή τάση ευνοεί και μάλιστα απαιτεί μια αδιαμεσολάβητη και άνευ όρων πολιτική μεταφρασιμότητα των πάντων. Στο Kaboom, αυτό μετουσιώνεται ενίοτε σε μια θέληση να διαγνώσουμε κάποια φαινόμενα με σχετική νηφαλιότητα, χωρίς να συγκαλύψουμε διαστάσεις οι οποίες μας φαίνονται σημαντικές αλλά πολιτικά ενδέχεται να μη δείχνουν προς την κατεύθυνση που θα θέλαμε.
Στέφανος Μπατσής: Συμφωνώντας με τον Γιάννη, θα ήθελα να αναδείξω ορισμένα σημεία που ενδεχομένως συμβάλλουν στον σχηματισμό μιας προκαταρκτικής απάντησης κυρίως μέσω της αρνητικής επιρροής τους. Αρχικά, θα πρέπει να προσπαθήσουμε να ιστορικοποιήσουμε κάπως το σχήμα κρίσης-ευκαιρίας, τουλάχιστον στο ελληνικό συγκείμενο και τουλάχιστον για τα χρόνια από την έναρξη της οικονομικής κατάρρευσης και μετά· να δούμε τι πήγε λάθος σε στιγμές που όλα έμοιαζαν να πηγαίνουν σωστά και η κοινωνική κίνηση μας έκανε να αισιοδοξούμε. Αν το πράξουμε αυτό, θα δούμε κινήματα και συλλογικότητες που πρωταγωνιστούν, μαζικοποιούνται, βιώνουν το σοκ της νίκης και, κατόπιν, αδυνατούν να κεφαλαιοποιήσουν, να μετασχηματιστούν, να θέσουν τις βάσεις για μια πραγματική διάχυση των προταγμάτων τους και μια αντιστοιχία τους με τους καθημερινούς όρους της ύπαρξης· θα δούμε την αριστερά στις διάφορες εκδοχές της, αλλά κυρίως στην κυβερνητική της έκφραση, να κατασκευάζει ένα, εκκενωμένο από περιεχόμενα, πραγματικές σχέσεις και υλικά αποτυπώματα, εντυπωσιακό αλλά αβαθές κέλυφος· θα δούμε, τέλος, το κράτος αφενός να μην μπορεί να εγγυηθεί τους όρους της ζωής μας με τον τρόπο που το έκανε στο παρελθόν κι αφετέρου να αποκόβει νήματα που το έφερναν σε μια καναλιζαρισμένη σχέση σύγκρουσης, διαπραγμάτευσης ή διαμεσολάβησης με την κοινωνία. Είμαστε στο σημείο που ακολούθησε την κατάρρευση των διαμεσολαβήσεων με το κράτος, τη συντριβή της κυβερνολογικής της αριστεράς και τη συνεπακόλουθη καχυποψία προς την πολιτική συλλογικοποίηση όπως τη γνωρίζαμε. Είμαστε εκεί που στην πραγματικότητα η πλειονότητα του κόσμου μας, ασχέτως του τι ευαγγελίζεται ή του τι ευαγγελιζόμαστε για να μην μας διασώσουμε, επιθυμεί έναν καλύτερο καπιταλισμό.
Φυσικά αυτό δεν σημαίνει ότι το ενδεχόμενο μιας ανανεωμένης, πληθυντικής και ανταγωνιστικής πολιτικής έχει σφραγιστεί διαπαντός. Όσα αναφέρεις φυσικά μπορεί -και μακάρι- να προκύψουν, και πολλά ήδη συμβαίνουν σε διάφορα επίπεδα, με εμάς απόντες. Πιστεύω, εντούτοις, ότι το σχήμα της κρίσης-ευκαιρίας ή η επιτακτικότητα με την οποία επενδύεται η αναγκαιότητα «εκμετάλλευσης» των συνθηκών, που συνήθως για την αριστερά σημαίνει άλλη μία ευκαιριακή εκλογική συμμαχία, μάλλον συσκοτίζουν αυτό που καλούμαστε να αντιληφθούμε και να φανερώσουμε στους εαυτούς μας.
Θεματοποιείτε την ευθύνη στο τεύχος. Όχι όμως τη νεοφιλελεύθερη υπευθυνοποίηση που επιμερίζει ατομικά στον καθένα μας κόστη, ψυχικό άλγος και αποφάσεις γιατί οι θεσμοί αποσύρονται από την όποια φροντίδα και λειτουργικότητα έτσι ώστε να μη λογοδοτούν. Περισσότερο κατανόησα πως η αναφορά έχει να κάνει με το κενό μιας συμβολικής τάξης που παρήγαγε το Νόμο ή, εκλαμβανόμενη ως δυσβάσταχτη, κάποιοι κάπως της αντιτάσσονταν κάποτε δημιουργώντας νέες αξίες. Ας πούμε για την ευθύνη λίγα περισσότερα, πώς μπορούμε θετικά να την εκλάβουμε;
Γ.Κ.: Πράγματι, μου φαίνεται σημαντικό να μην ταυτίσουμε κάθε έννοια υποκειμενικής ευθύνης με το νεοφιλελεύθερο discours που αποδίδει κάθε επιτυχία στην ατομική αξιοσύνη και κάθε αποτυχία σε λανθασμένες ατομικές επιλογές. Γιατί όσο παράλογη είναι η νεοφιλελεύθερη θεώρηση, άλλο τόσο παράλογο είναι να χαρίσουμε την έννοια της προσωπικής ευθύνης στον Jordan Peterson. Το φαινόμενο είναι ευρύ και μοιάζει να σχετίζεται με μια γενικότερη απέχθεια των αριστερών και ελευθεριακών χώρων προς καθετί το υποχρεωτικό, καθετί που μπορεί να αξιώνει μια δέσμευση από το άτομο (παρότι η ΕΣΣΔ, που τόσο θαυμάζεται σε αρκετούς από αυτούς τους χώρους, δεν είχε κανένα πρόβλημα όχι μόνο με την υποχρέωση αλλά και με τον βίαιο εξαναγκασμό).
Πιο κοντά σε μας, ένας θεωρητικός τόσο γόνιμος όσο ο Mark Fisher, στη δικαιολογημένη του προσπάθεια να αντικρούσει τη νεοφιλελεύθερη θεωρία περί ατομικής επιλογής και ευθύνης, φτάνει στο σημείο να κοινωνικοποιήσει πλήρως την ψυχική ασθένεια, παρουσιάζοντάς την ούτε λίγο ούτε πολύ ως αποτέλεσμα των καπιταλιστικών δυναμικών. Κι αν αυτό ισχύει σε ορισμένες οριακές περιπτώσεις, η γενίκευση της συγκεκριμένης θέσης δεν αφήνει κανέναν χώρο για την ψυχική ζωή του υποκειμένου και άρα ούτε και για την ευθύνη του. Με αυτή τη λογική, ό,τι λάθος κι αν κάνουμε, μπορούμε πάντα να το αποδίδουμε σε κάποιον κοινωνικό παράγοντα, μέσω μιας λιγότερο ή περισσότερο αληθοφανούς σύνδεσης. Ο Fisher φτάνει έτσι στο σημείο να βλέπει τους φοιτητές του ως πλάσματα με διασπασμένη προσοχή και ασθενή βούληση, τα οποία δεν μπορούν να φανταστούν ότι η λύση στο υπαρξιακό τους κενό θα μπορούσε να συνίσταται σε κάτι άλλο από το κυνήγι μιας άμεσης ηδονής ή απόλαυσης. Συνδέει αυτή την κατάσταση με τον σύγχρονο καπιταλισμό, δεν βλέπει όμως ότι και ο ίδιος συντελεί στην απίσχναση της βούλησης και τη διάσπαση της προσοχής, προσφέροντάς μας την τέλεια δικαιολογία προκειμένου να αρνηθούμε κάθε αξίωση καταλογισμού.
Φυσικά, τα πράγματα δεν χρειάζεται να είναι έτσι, ούτε να παρουσιάζονται τόσο δυϊστικά. Μπορούμε ταυτόχρονα να αναδεικνύουμε τις κοινωνικές δυναμικές εντός των οποίων είναι ήδη-πάντα τοποθετημένο το υποκείμενο και ταυτόχρονα να αντιλαμβανόμαστε ότι, όπως πολύ ωραία το θέτει το Judith Butler, οι κοινωνικές δομές –άλλοτε πιο καταναγκαστικές, άλλοτε πιο ελεύθερες– αποτελούν σε κάθε περίπτωση το πεδίο εντός του οποίου αναπτύσσεται η αυτενέργεια (το περίφημο agency) του υποκειμένου. Το Butler συναντά σε αυτό το σημείο την ηθική της ψυχανάλυσης, για την οποία στο συγκεκριμένο θέμα διατυπώνει μια μάλλον θετική (και μελετημένη) κρίση. Και για να δώσω ένα ακόμα παράδειγμα για το πώς μπορούμε να εννοιολογήσουμε θετικά την ευθύνη, να αναφέρω πως ο Καστοριάδης βλέπει στην άμεση δημοκρατία το καθεστώς του συλλογικού αυτοπεριορισμού, ερμηνεύοντάς την ως τρόπο να επωμιστούμε το γεγονός ότι δεν υπάρχει έσχατη (θεϊκή ή άλλη) εγγύηση για τους θεσμούς και τους νόμους μας. Συνεπώς, την ευθύνη για το νόημα και το περιεχόμενό τους πρέπει να την αναλάβουμε εμείς οι ίδιοι, συλλογικά αλλά και υποκειμενικά.
Ένα άλλο θέμα που τίθεται εξαιρετικά είναι πως δεν είναι δυνατή η εκπροσώπηση. Απαιτεί χρόνο, υπομονή, σύνθεση, σύγκρουση, επανάληψη, τελετουργία. Μια ψυχολογία ταυτόχρονα ακαριαίας γνώμης/γνώσης και αποφάσης, καλιμπραρισμένη χρονικά κατά το έθος των σοσιαλ μίντια και, παράλληλα, μια κουλτούρα antitoxic, κουλτούρα συναναστροφής μόνο με peers, κουλτούρα που παίζει καμιά φορά και ιδιαίτερα δόλια με την έννοια/ταυτότητα “θύμα” (Σκεφτείτε το βιβλίο του Giglioni) δημιουργεί το πλέγμα της αδυνατότητας εκπροσώπησης. Είναι αυστηρή αυτή η θέση, έχει κάτι από την κριτική του Christopher Lasch. Δεν φταίνε όμως και οι εκπρόσωποι; Δεν έχουν ποτίσει με εξουσία έτσι ώστε να γίνονται μισητοί; Ποια είναι η αναλογία στους λόγους της αδυνατότητας εκπροσώπησης, αυτή είναι η ερώτηση.
Γ.Κ.: Στο κείμενο που συνυπογράψαμε με τον Στέφανο για την περίφημη Gen Z, διατυπώνουμε πράγματι την κάπως ριψοκίνδυνη σκέψη ότι ορισμένες παλαιότερες διαμεσολαβήσεις, όπως τα πολιτικά κόμματα, τα συνδικάτα, αλλά και θεσμικές διαδικασίες ή εγγυήσεις όπως το τεκμήριο της αθωότητας μοιάζουν εν πολλοίς ακατανόητα για τα άτομα της γενιάς Z, καθώς απέχουν πολύ από τον τρόπο που βιώνουν τον κόσμο. Παραδοξολογούμε μάλιστα επίτηδες, λέγοντας ότι το τεκμήριο της αθωότητας απουσιάζει όχι τόσο νομικά, όσο κοινωνικά, δηλαδή στις καθημερινές κρίσεις και συναναστροφές. Λόγω της ιδιαίτερης σχέσης τους με την αμεσότητα και την άρση των φραγμών που χαρακτηρίζει το ίντερνετ, το οποίο ήταν εδραιωμένο ήδη κατά την πρώιμη παιδική τους ηλικία, πολλοί και πολλές Zoomers φαίνεται να μην έχουν τον χρόνο ή την υπομονή για τις κλασικού τύπου ενδιάμεσες βαθμίδες. Έτσι, όπως γράφουμε κάπως σχηματικά στο άρθρο μας, οι αριστεροί Zoomers κάνουν cancel, διαγράφουν δηλαδή το πρόβλημα συνολικά, ενώ οι δεξιοί ψηφίζουν Trump, τον πρόεδρο που θέλει να τεθεί υπεράνω νομικών και γραφειοκρατικών μεσεύσεων.
Είναι σαφές ότι αυτή η διάγνωση περί γενεών είναι πολύ μερική και μπορεί να αποκτήσει τη χρησιμότητά της μόνο στη διασταύρωσή της με αναλύσεις για άλλες δυναμικές του σύγχρονου κόσμου, όπως το φύλο, η φυλή, η τάξη κ.λπ., κάτι που επεσήμανε ήδη ο Karl Mannheim, ένας από τους πρώτους μελετητές του γενεακού φαινομένου. Την ίδια στιγμή, κάθε λόγος περί γενιάς που αρθρώνεται από μεγαλύτερους και αφορά μικρότερους έχει τον κίνδυνο να αποκτήσει μια ορισμένη συντηρητική χροιά, και ενδεχομένως γι’ αυτό ακριβώς σου ήρθε στο μυαλό ο Cristopher Lash, σπουδαίος δημόσιος διανοούμενος με συντηρητικές στιγμές, παρότι γενικά ταγμένος στο στρατόπεδο της ελευθερίας. Εμείς επιχειρήσαμε να αποφύγουμε αυτό τον κίνδυνο δείχνοντας ότι δεν υπάρχουν αυστηρά στεγανά ανάμεσα στις γενιές και ότι στην Gen Z συναντά κανείς παροξυμένες τάσεις οι οποίες ωστόσο χαρακτηρίζουν κι εμάς, τους Millenials.
Κι αυτό με φέρνει και στο τελευταίο σημείο της ερώτησης. Αφού πράγματι οι γενιές δεν είναι στεγανοποιημένες και αφού, όπως σημειώνει ο Mannheim, και οι νεότεροι επιδρούν στους μεγαλύτερους, ιδίως σε συνθήκες «δυναμικής (απο)σταθεροποίησης» –δηλαδή συνοχής της κοινωνίας μέσω διαρκούς κινητικότητας, σύμφωνα με έναν όρο που αρχικά είχαμε συναντήσει με τον Στέφανο στο έργο του Hartmut Rosa που εκδώσαμε, τελικά όμως είδαμε ότι υπάρχει και στον Mannheim–, τότε το ερώτημα περί της (α)δυνατότητας των διαμεσολαβήσεων αφορά στην πραγματικότητα όλη τη σημερινή κοινωνία και σχετίζεται πράγματι και με την κρίση της εκπροσώπησης.
Σε αυτό το πλαίσιο, είναι για μένα σαφές ότι η ευθύνη που βαραίνει τους κρατούντες είναι πολύ μεγαλύτερη από εκείνη που βαραίνει έναν απλό πολίτη – αρκεί αυτό να επισημαίνεται στο πλαίσιο μιας έντιμης διάγνωσης και να μη χρησιμοποιείται ως δικαιολογία για τα δικά μας κακώς κείμενα. Επανερχόμαστε δηλαδή με έναν τρόπο στη συζήτηση περί υποκειμενικής ευθύνης και δομικών καθορισμών. Υφίστανται πάντοτε και τα δύο, με το βάρος να πέφτει στις δομές αλλά όχι τελείως, και με τον προσδιορισμό της αναλογίας σε κάθε συγκεκριμένη ιστορική περίπτωση να μπορεί να γίνει μόνο ad hoc.
