Πρόβες Κάντο Χενεράλ με Φαραντούρη και Νερούδα (Παρίσι 1972)
Στις 2 Σεπτεμβρίου κλείνουν τέσσερα χρόνια από τον θάνατο του Μίκη Θεοδωράκη και ο ελληνικός λαός δεν έχει πάψει να συγκινείται από τη μουσική του. Το έδειξε φέτος, εκατό χρόνια από τη γέννησή του, η μεγάλη συμμετοχή σε διάφορες μουσικές και άλλες εκδηλώσεις παρουσίασης του έργου του, με αποκορύφωμα την εντυπωσιακή προσέλευση κόσμου στη «συναυλία-αφιέρωμα» που διοργάνωσε το ΚΚΕ στο Καλλιμάρμαρο, στις 25 Ιουνίου. Η εφημερίδα μας, τιμώντας και αυτή τη μνήμη του κορυφαίου έλληνα δημιουργού, με την παγκόσμια απήχηση, ζήτησε από τον Ανδρέα Μαράτο, διδάκτορα φιλοσοφίας, ζωγράφο και συγγραφέα του βιβλίου Ουτοπία κρυμμένη στο σώμα της πόλης: ο μουσικός κόσμος του Μίκη Θεοδωράκη και η εποχή του (Ιανός, 2014) να μας γράψει μια κριτική αποτίμηση του έργου του Μίκη. Ο φίλος μας ανταποκρίθηκε πρόθυμα στο αίτημά μας και μας έστειλε ένα κείμενο που, λαμβάνοντας υπόψη τον περιορισμένο χώρο που μια εφημερίδα διαθέτει για τέτοιου είδους εγχειρήματα, ξεπέρασε κατά πολύ τις υψηλές προσδοκίες μας. Σας ευχόμαστε καλή ανάγνωση και καλό καλοκαίρι.
Χ.Γο.
Κηδεία Σωτήρη Πέτρουλα, 23 Ιουλίου 1965
Ο Μίκης Θεοδωράκης έχτισε το μουσικό του σύμπαν στη βάση ενός πυρετώδους οράματος, αξεδιάλυτα πολιτικού και αισθητικού. Τη δημιουργία μιας τέχνης που, χωρίς να υποβιβάζει την πρώτη της ύλη, να μπορεί να μιλά στην καρδιά και να φωλιάζει στον νου των απλών ανθρώπων, να δίνει δύναμη και φωνή στα μεγάλα ακροατήρια. Με την πεποίθηση της ηθικής υπεροχής της ιδεολογίας του, τον δημιουργικό του οίστρο και τη στέρεη μουσική του παιδεία υποστήριξε σθεναρά πως το τραγούδι μπορούσε να εμπνεύσει, να ενώσει και να αφυπνίσει τον ελληνικό λαό, να λειτουργήσει ως φορέας συλλογικής μνήμης, αντίστασης και μέθεξης. Θεωρούσε αξεπέραστο στην ιστορία της μουσικής τον ρόλο της μελωδίας. «Ο άνθρωπος έχει ανάγκη να τραγουδάει». Είχε στο οπλοστάσιό του τις μακρόχρονες σπουδές του και την αγάπη του για τη βυζαντινή και τη συμφωνική μουσική. Γοητευμένος κι από τον τρόπο με τον οποίο ο Μάνος Χατζιδάκις, με διαφορετικά κίνητρα, προσέγγισε το λαϊκό και το ρεμπέτικο τραγούδι και την απήχηση που είχε, έστρεψε την προσοχή του –όχι επιφανειακά αλλά μέσα στη μουσική αρχιτεκτονική των έργων του– στην παράδοση, σε αυτή τη θάλασσα, όπως έλεγε, από την οποία «έμεινε τ’ αλάτι».
Έτσι, εισέβαλε ορμητικά στο προσκήνιο της ιστορίας με το έντεχνο λαϊκό τραγούδι. Τη διαλεκτική σύζευξη, δηλαδή, του δυτικού μουσικού κανόνα με τη λαϊκή παράδοση –όπως μαρτυρά η δομική αντίφαση του όρου– και τη συνάντησή τους με την ποίηση στη φόρμα του τραγουδιού. Το εγχείρημα ήταν ρηξικέλευθο και πολυδιάστατο και αποκάλυπτε τον προγραμματικό στόχο του εμπνευστή του, που δεν ήταν άλλος από την ακύρωση στην πράξη του διλήμματος τέχνη για την τέχνη ή τέχνη για τον λαό με την αισθητική αυταξία της δικής του τέχνης. Η αρχή έγινε με τη μελοποίηση του Επιτάφιου του Γιάννη Ρίτσου και την κυκλοφορία της ηχογράφησής του με τη φωνή του Γρηγόρη Μπιθικώτση και το μπουζούκι του Μανώλη Χιώτη το 1960.
Τίποτα δεν προεξοφλούσε την επιτυχία του εγχειρήματος, κι όμως αυτό δεν μεταμόρφωσε μόνο το ελληνικό τραγούδι αλλά σφράγισε με τη δυναμική του την κινηματική ανάταση και την πολιτιστική Άνοιξη της δεκαετίας του ’60, που ακολούθησαν, ανέβασε τον πήχη των προσδοκιών. Μια αστάθμητη συνάντηση που έγινε αληθινό συμβάν αν αναλογιστούμε τις διαδρομές που συνέκλιναν σε αυτό.
Μια ανυπότακτη Ρωμιοσύνη
Ο Μίκης μετείχε ψυχή τε και σώματι στην τραγική περιπέτεια της ελληνικής Αριστεράς από την Αντίσταση στη γερμανική και ιταλική Κατοχή μέσα από τις γραμμές του ΚΚΕ και του ΕΛΑΣ και τις μάχες των Δεκεμβριανών, μέχρι τις διώξεις, την παρανομία, τις συγκρούσεις με τις δυνάμεις του κράτους και των παρακρατικών μηχανισμών του, με τους δωσίλογους και τους ταγματασφαλίτες, τις εξορίες –στην Ικαρία και τη Μακρόνησο– και τα βασανιστήρια. Από την υψηλόφρονη μέθεξη και τη συντροφικότητα στον αγώνα για ελευθερία και κοινωνική δικαιοσύνη στην άνιση μάχη, την προδοσία, την ταπείνωση και τη ματαίωση των πιο άγρυπνων συλλογικών ονείρων. Στην ανεξέλεγκτη βία των νικητών και τους χιλιάδες εκτελεσμένους, γυναίκες και άντρες, από έκτακτα στρατοδικεία με την αδιανόητη κατηγορία της προδοσίας του έθνους. Το πιο βαθύ συλλογικό τραύμα.
Καταφύγιό του είχε πάντοτε τη μουσική του, μέσα από αυτήν κατανοούσε και ερμήνευε τον κόσμο. Το 1954, κατόρθωσε να φύγει στο Παρίσι με μουσική υποτροφία του ΙΚΥ.Έγραφε συμφωνικά έργα, έργα μουσικής δωματίου, μουσική για το μπαλέτο και τον κινηματογράφο. Το 1957, στο Παγκόσμιο Φεστιβάλ Νέων Συνθετών της Μόσχας, η επιτροπή, με πρόεδρο τον Σοστακόβιτς και τον Άισλερ μεταξύ των μελών της, του απένειμε το πρώτο βραβείο για τη «Σουίτα Νο1 για πιάνο και ορχήστρα». Το 1959, πήρε το αμερικανικό βραβείο Κόπλεϊ ως ο καλύτερος νέος ευρωπαίος συνθέτης.
Την ίδια χρονιά ανέβηκε στο Κόβεντ Γκάρντεν του Λονδίνου το μπαλέτο του «Αντιγόνη» το οποίο απέσπασε διθυραμβικές κριτικές από τον βρετανικό τύπο και αγαπήθηκε από το κοινό. Κι όμως εκείνη ακριβώς τη στιγμή, συνειδητοποιούσε πως το κοινό των συναυλιών του–απολύτως αδιάφορο για τις τύχες της χώρας του και το βάρος των προσωπικών του βιωμάτων– δεν τον αφορούσε. Αναρωτήθηκε ποιος θέλει να είναι, για ποιον θέλει να γράφει μουσική. Έτσι, προχώρησε στον συνειδητό πειραματισμό του Επιτάφιου. Έναν δεκαπεντασύλλαβο ύμνο στους αγώνες της εργατικής τάξης, μια λειτουργία χρέους και μνήμης για τους αδικοχαμένους συντρόφους στα ματωμένα χρόνια, έναν κύκλο τραγουδιών χαρμολύπης και ηθικής δικαίωσης, με λαϊκό ψάλτη τον Μπιθικώτση. Πρώτη φορά έφτασε ο ποιητικός λόγος τραγουδιστός στα χείλη τόσων ανθρώπων, και μάλιστα ποιητικός λόγος απαγορευμένος για πάνω από είκοσι χρόνια. Τους συνάντησε μέσα στην καθημερινότητά τους, παρά τις απαγορεύσεις στα ραδιόφωνα και την αρχική αμηχανία της επίσημης Αριστεράς για τη χρήση του μπουζουκιού, έδωσε φωνή σε όσους επιβεβλημένα ή αυτολογοκριτικά σιωπούσαν, έδωσε καινούργιο σχήμα στους πολιτικούς αγώνες, τους αγώνες των εργαζομένων και της νεολαίας. «Γλυκέ μου, εσύ δε χάθηκες, μέσα στις φλέβες μου είσαι/ Γιέ μου, στις φλέβες ολουνών, έμπα βαθιά και ζήσε». Ο στοχαστικός μουσικός λυρισμός που διαπέρασε διαχρονικά το έργο του τότε κατοχύρωνε την ταυτότητά του στη συνείδηση του κόσμου. Οι μελωδίες του βρήκαν το κοινωνικό και ιστορικό πεδίο έκφρασης για να εκβάλουν με ορμή.
«Για να γράψω αυτή τη μουσική έπρεπε να ζήσω αυτά τα γεγονότα», έλεγε χρόνια αργότερα ο ίδιος. Και πράγματι, ο μουσικός κόσμος που οικοδομούσε αποτέλεσε το μουσικό ανάλογο της γενεαλογίας μιας ανυπότακτης Ρωμιοσύνης, όπως την ανιχνεύουμε όχι μόνο στην ποίηση του Ρίτσου αλλά και στο ιδρυτικό κείμενο του Γληνού για το «Τι είναι και τι θέλει το ΕΑΜ», στην ιστορική ομιλία του Άρη Βελουχιώτη στη Λαμία το 1944, στα κείμενα του Ζέβγου και του Σβορώνου για το ελληνικό έθνος. Σε αυτόν τον κόσμο συνυπάρχουν η συμφωνική μουσική, τα ορατόρια, τα αρχαία χορικά, ο παιάνας, η βυζαντινή υμνωδία, το δημοτικό τραγούδι, οι λαϊκοί δρόμοι, τα επαναστατικά τραγούδια, το κλασικό και το λυρικό τραγούδι, η μπαλάντα, σε ένα καινοτόμο αμάλγαμα που συναντιέται ισότιμα με τον ποιητικό λόγο και τον αναδημιουργεί ερμηνεύοντάς τον μουσικά. Πρώτη φορά μάλλον στη νεότερη ιστορία τραγουδήθηκε με τόση αγάπη, σεβασμό και ευρεία αποδοχή ο λόγος των ποιητών.
Τα Επιφάνια του Σεφέρη με την πικρή Άρνηση και το ιερατικό Κράτησα τη ζωή μου, οι Πολιτείες, το Αρχιπέλαγος, οι Μικρές Κυκλάδες, οι Λιποτάχτες ενέγραψαν με τους ποιητικούς τους τόπους το ουτοπικό τους φορτίο στο σώμα της πόλης, συνέλαβαν τον βαθύ αναστεναγμό της. Δεν θα μπορούσαμε να σκεφτούμε την κινηματική δυναμική της νεολαίας Λαμπράκη ξέχωρα από το Γελαστό παιδί, τον Καημό και τη Δραπετσώνα. Το τραγούδι του Νεκρού Αδελφού –με τα αλληγορικά του Περιβόλια ως ύστατο πεδίο μάχης και το Δοξαστικό με την προτροπή «Ενωθείτε»- και πρωτίστως το εμβληματικό λαϊκό ορατόριο Άξιον Εστί, αποτέλεσαν κίνηση ηγεμονική, με όρους γκραμσιανούς, μέσα σε συνθήκες πολιτικής έντασης και ανωμαλίας, καθώς εμπεριείχαν το μαξιμαλιστικό προσωπικό αίτημα του Θεοδωράκη να αγκαλιάσει με τη μουσική του όλο τον κόσμο, να μεταδώσει μία αίσθηση συμπαντικής αρμονίας που ένιωθε να διαπερνά και τον ίδιο, να διαφυλάξει τον ουτοπικό σπινθήρα των μετέωρων αιτημάτων του καιρού του.
Το Ηρώδειο ήταν απαγορευμένο για το έργο ενός κομμουνιστή, όμως αυτό τραγουδήθηκε σε λαϊκές συναυλίες σε όλη τη χώρα, σε θέατρα, μπουάτ, και κινηματογράφους· ξεχύθηκε σε γειτονιές, ακάλυπτους και αυλές μέσα από τους δίσκους και τα ραδιόφωνα, σε δρόμους διαδηλώσεων και σε πολιτικές συγκεντρώσεις, σε γήπεδα και σε πλατείες, με κορυφαία στιγμή την ιστορική συναυλία στο γήπεδο της ΑΕΚ για την παρουσίαση της Ρωμιοσύνης και του Μαουτχάουζεν το 1966, παρά την έντονη αστυνομική παρουσία, το χαφιεδισμό και τις απαγορεύσεις. Ακόμη και τη διακοπή ρεύματος επιστράτευσε το καθεστώς για να την εμποδίσει.
Διαδήλωση για τη δεύτερη επέτειο του Μάη ’68 (Παρίσι 1970)
Από την απομόνωση της Μπουμπουλίνας στις γειτονιές του κόσμου
Στη δικτατορία, σε μια μοναδικής έντασης διαλεκτική υπέρβαση που μόνο η τέχνη μπορεί να καταστήσει εφικτή, ο Μίκης μετέτρεψε τους τόπους εγκλεισμού και εξορίας σε χώρους δημιουργίας, σε χαραμάδες φωτός μέσα στο σκοτάδι των κελιών και των βασανιστηρίων. Ήλιος και Χρόνος στην απομόνωση της Μπουμπουλίνας, Μυθιστόρημα του Σεφέρη και Επιφάνια-Αβέρωφ -Το Κράτησα τη ζωή μου ως λειτουργία- στις Φυλακές Αβέρωφ, Κατάσταση Πολιορκίας στον κατ’ οίκον περιορισμό στο Βραχάτι, οι Αρκαδίες στην εξορία της Ζάτουνας, τα Τραγούδια του Αγώνα στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Ωρωπού. Κύκλοι τραγουδιών, τραγούδια-ποταμοί, καντάτες, ορατόρια. Έργα που φυγαδεύτηκαν με τρόπους ευφάνταστους στο εξωτερικό ως πολύτιμοι ταξιδιώτες του ανυπότακτου πνεύματος στα χρόνια της δικτατορίας, για να τα τραγουδούν η Φαραντούρη κι ο Καλογιάννης. Τα μάθαιναν φυλακισμένοι κι εξόριστοι, τα τραγουδούσαν άνθρωποι σε μακρινές πολιτείες του κόσμου. Και δεν είναι μόνο αυτό το γεγονός η απόδειξη πως ο μουσικός του κόσμος δεν υπήρξε περίκλειστος και αυτοαναφορικός. Αλλά τα έργα τα ίδια. Τα τραγούδια από το θεατρικό έργο του Μπρένταν Μπίαν Ένας Όμηρος, που ανέδειξαν την αλληλεγγύη στον απελευθερωτικό αγώνα του ιρλανδικού λαού ενάντια στην αγγλική κατοχή, με όλες τις εσωτερικές του εντάσεις και τα αδιέξοδά του, το κοινό των βιωμάτων. Και εξακόντισαν το Γελαστό παιδί ως διαχρονικό σύμβολο των νέων ανθρώπων που αγωνίζονται για έναν καλύτερο κόσμο. Η Μπαλάντα του Μαουτχάουζεν, σε ποίηση του Ιάκωβου Καμπανέλλη, το πρώτο έργο που έγραψε ο Μίκης ειδικά για τη φωνή της Μαρίας Φαραντούρη. Καμπάνες πένθιμες ανοίγουν και δοξαστικές της ανάστασης κλείνουν τον ελεγειακό κύκλο που μιλά για τη χωρική εφιαλτική συμπύκνωση των ναζιστικών στρατοπέδων συγκέντρωσης, το έσχατο όριο της ανθρώπινης ιστορίας, μέσα από το βλέμμα δυο κρατουμένων, ενός άντρα και μιας γυναίκας, που τους χωρίζουν τα συρματοπλέγματα, η ταπείνωση της ύπαρξης και ο θάνατος μέχρι να αφανιστεί από τον έρωτα η σκιά του. Το Romancero Gitano του Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα, που έχει φυλάξει μέσα στα επτά τραγούδια του την εξεγερσιακή μελαγχολία και τη μυθική αλληγορία του ποιητή, τη βαθιά αγάπη για τον τόπο του και τη ζοφερή μνήμη του Ισπανικού Εμφυλίου. «Σ’ αυτή τη δραματική στιγμή του κόσμου, ο καλλιτέχνης πρέπει να κλαίει και να γελάει με το λαό του[…] Ο πόνος του ανθρώπου και η σταθερή αδικία που βασιλεύει στον κόσμο μ’ εμποδίζουν να μεταφέρω το σπίτι μου στ’ άστρα» έγραφε ο Λόρκα, αποτυπώνοντας σε χρόνο ανύποπτο τον κοινό τόπο της «συνάντησής» τους. Το Canto General του Πάμπλο Νερούδα, η επαναστατική βίβλος της νοτιοαμερικανικής ηπείρου, και μάλιστα στη γλώσσα που γράφτηκε. Έργο μεγαλειώδες, εξαιρετικής δύναμης και ομορφιάς, πολυρρυθμικό και πολυδιάστατο, με εντυπωσιακά χορωδιακά μέρη, οργιαστικά κρουστά και συγκλονιστικές ερμηνείες. Έργο, που αιχμαλώτισε μέσα του το ουτοπικό πλεόνασμα του εγχειρήματος ειρηνικού κοινωνικού μετασχηματισμού της Χιλής από την κυβέρνηση Λαϊκής Ενότητας του Αλιέντε και τραγουδιέται μέχρι σήμερα σε όλο τον κόσμο. Και ο Ύμνος των Παλαιστινίων. Η Βουλή τους στη Βηρυτό τον άκουσε από μαγνητόφωνο, το 1982, και τα μέλη της αποφάσισαν, δίνοντάς του τον τίτλο «Πορεία προς την Ιερουσαλήμ», να αποτελέσει τον επίσημο ύμνο του Παλαιστινιακού Κράτους όταν επιτευχθεί η ίδρυσή του. Ο διεθνισμός της κατέστησε λοιπόν, εξαρχής, οικουμενική, αυτή τη μουσική ανυπότακτη Ρωμιοσύνη. Το τοπικό με το παγκόσμιο σε αδιάσπαστη ενότητα.
Οι μεγαλειώδεις συναυλίες σε όλο τον κόσμο, και στην Ελλάδα με τη μεταπολίτευση, και η μαζική συμμετοχή του κοινού σε αυτές, οι στιγμές μέθεξης, η διεθνής αναγνωρισιμότητά του, δικαίωναν το αρχικό του όραμα. Κι εκείνος συνέχιζε να συνθέτει κύκλους τραγουδιών: Μπαλάντες του Αναγνωστάκη, Λυρικά του Λειβαδίτη, Χαιρετισμοί, Ραντάρ και Επιβάτης με τους καίριους στίχους του Τριπολίτη, ο αναστοχαστικός αυτοβιογραφικός Διόνυσος σαράντα χρόνια μετά τον Δεκέμβρη του ’44, η τρυφερή Φαίδρα. Όμως οι καιροί άλλαζαν, άλλα τραγούδια άρχισαν να φωλιάζουν στις καρδιές των ανθρώπων. Η μάχη των δισκογραφικών εταιριών να μεταφέρουν το κέντρο της μουσικής δημιουργίας από το αισθητικό όραμα των συνθετών στα πρόσωπα των ερμηνευτών σηματοδοτούσε στο χώρο της μουσικής βαθύτερους μετασχηματισμούς της ελληνικής κοινωνίας. Το 1986, ο Μίκης δήλωνε πως ο ιστορικός κύκλος του έντεχνου λαϊκού είχε κλείσει. Επέστρεψε στο συμφωνικό του έργο, τη μουσική δωματίου και την όπερα, χωρίς όμως να σταματήσει να γράφει τραγούδια. Ούτε να νιώσει αποστρατευμένος. Γι’ αυτό, άλλωστε, πιστεύω πως στο τέλος της ζωής του, την «ώρα των μεγάλων απολογισμών», με το αισχύλειο επίγραμμα «Πολέμησε τον Δεκέμβρη του ‘44» που ζήτησε να μπει στον τάφο του, και την πολιτική του διαθήκη, την επιστολή του στο ΚΚΕ, διεκδίκησε μέσα στην πολλή συνάφεια του κόσμου να διαφυλάξει τα τιμαλφή της ζωής του: Έλληνας, κομμουνιστής, μουσουργός.
«Για να λάβουν τα όνειρα εκδίκηση»
Το έργο του θεωρείται πλέον κλασικό, εγγεγραμμένο στη συλλογική μνήμη της ανθρωπότητας. Αρκεί να δει κανείς τα αφιερώματα που τού γίνονται διεθνώς. Και η σχέση του με το κοινό δεν έχει καθόλου διαρραγεί. Αντιθέτως. Το διαπιστώνει κανείς σε κάθε συναυλία. Έχω βρεθεί, όμως, αρκετές φορές αντιμέτωπος με την άποψη πως μιλάμε για τραγούδια αλλοτινών καιρών, των καιρών των μεγάλων αφηγήσεων που πέθαναν μαζί με τα μεγάλα τους σύμβολα και τη βαριά σκιά τους. Δεν θα αποφύγω το περιεχόμενο της ένστασης. Η ήττα του κομμουνιστικού και του χειραφετητικού εγχειρήματος έχει σημαδέψει και έχει καθορίσει και τη δική μου ζωή με πολλούς τρόπους. Κι όμως, όλες οι μεγάλες αφηγήσεις είναι εδώ. Ο καπιταλισμός ως ο καλύτερος δυνατός κόσμος, ως τέλος της ιστορίας και δεύτερη φύση. Οι μεγάλες θρησκείες με τους τιμωρούς θεούς τους και οι εθνικισμοί με την παραπλανητική μισαλλοδοξία τους, παριστάνοντας μάλιστα τα αντίβαρα στη βαθιά κρίση του συστήματος. Ερήμην πάντα της ανάγκης κοινότητας των αλληλέγγυων ανθρώπων. Όλες οι μεγάλες αφηγήσεις είναι εδώ, πλην μιας. Αυτής που τόλμησε να ονειρευτεί για όλη την ανθρωπότητα, χωρίς διακρίσεις και σύνορα, μια καλύτερη ζωή, έναν καλύτερο κόσμο. Αυτής της αφήγησης κρατάει ζωντανό το ουτοπικό φορτίο ο μουσικός κόσμος του Μίκη Θεοδωράκη ακόμα κι ως σπίθα τρεμόσβηστη, ως κρυφό ηλιοτροπισμό της. Κι αυτό δεν αφορά μόνο τα άγρυπνα όνειρα της δικής του γενιάς, που απέμειναν αδικαίωτα, συχνά συκοφαντημένα, και μετέωρα στον ιστορικό χρόνο, αλλά και κάθε γενιάς περασμένης και μελλοντικής που τόλμησε και θα ξανατολμήσει να κρατήσει ανοιχτό και μαχητό τον κοινωνικό και ιστορικό ορίζοντα. «Για να λάβουν τα όνειρα εκδίκηση».
* Οι φωτογραφίες έχουν παραχωρηθεί στον Α. Μαράτο από το αρχείο Μίκη Θεοδωράκη.
