Το φετινό συνέδριο Historical Materialism που πραγματοποιήθηκε στο Λονδίνο, στο School of Oriental and African Studies, ήταν το μεγαλύτερο μέχρι τώρα, με πάνω από 1.000 εισηγήσεις σε τέσσερις μέρες και συνολικά πάνω από 1.400 συμμετέχοντες. Όμως, η επιτυχία του συνεδρίου δεν περιορίζεται στο μέγεθος. Αυτό που ήταν ακόμη πιο σημαντικό, ήταν η ιδιαίτερη αίσθηση συνοχής του συνεδρίου, το γεγονός ότι παρά το μεγάλο μέγεθός του ήταν ένα συνέδριο που απέπνεε την αίσθηση μιας κοινότητας, μιας συλλογικότητας. Κάτι που το καθιστά διαφορετικό από τον αρκετά πιο εξατομικευμένο χαρακτήρα που έχουν τα συνέδρια των μεγάλων mainstream επιστημονικών ενώσεων, που μπορεί να συγκεντρώνουν μεγάλο συνολικό αριθμό συμμετεχόντων, αλλά σε κανένα βαθμό δεν έχουν την ίδια συνοχή.
Αντίδραση σε αναγέννηση
H κεντρική θεματική του συνεδρίου φέτος αποτυπωνόταν στον τίτλο του: Resurgent Reaction: Marxist Strategies at the End of the Liberal Order (Αντίδραση σε αναγέννηση: Μαρξιστικές στρατηγικές στο τέλος της φιλελεύθερης τάξης). Στο επίκεντρο ήταν όλες οι μορφές μιας δεξιάς, αντιδραστικής πολιτικής στροφής σε διάφορες παραλλαγές παγκοσμίως, αλλά και το πώς μπορούμε να απαντήσουμε. Όπως έγραφε το κάλεσμα του συνεδρίου: «Πώς μπορούμε να κατανοήσουμε τις βαθύτερες λογικές και πολυπλοκότητες πίσω από έναν καπιταλισμό που φαίνεται να στέκεται μπροστά μας απογυμνωμένος από κάθε ψευδαίσθηση και τεχνασμό; Πώς μπορούμε να χαρτογραφήσουμε τις νέες διαμορφώσεις της φυλετικοποίησης, της μετανάστευσης και του ιμπεριαλισμού; Σε ποιο βαθμό είμαστε μάρτυρες της γέννησης νέων καθεστώτων συσσώρευσης – και πώς αυτά αλλάζουν την ίδια τη φύση του καπιταλισμού; Πώς μπορούμε να χαρτογραφήσουμε τα μεταβαλλόμενα πρότυπα του ορυκτού καπιταλισμού και της καταστροφής του πλανήτη; Και, πάνω απ’ όλα, πώς μπορούμε να αξιοποιήσουμε αυτή την κατανόηση στην υπηρεσία του επαναστατικού μετασχηματισμού, των νέων στρατηγικών και τακτικών για τον αγώνα, την οργάνωση και την οικοδόμηση εναλλακτικών λύσεων στη βαρβαρότητα που μας περιβάλλει;».
Ο ιδιαίτερος χαρακτήρας του συνεδρίου
Η επιτυχία του συνεδρίου έχει να κάνει σε μεγάλο βαθμό με τον ιδιαίτερο χαρακτήρα που έχουν κατοχυρώσει τα συνέδρια Historical Materialism, ήδη από το 2004 όταν ξεκίνησαν. Οι αρχές παραμένουν οι ίδιες και είναι απλές: τα συνέδρια δεν ταυτίζονται με κάποιο ιδιαίτερο πολιτικό ρεύμα, ούτε με κάποια ιδιαίτερη παράδοση μέσα στην ιστορία του μαρξισμού. Αντιθέτως, επιμένουν στη δυνατότητα να υπάρξει ένας ουσιαστικός διάλογος ανάμεσα στις διαφορετικές παραδόσεις του μαρξισμού, με όρους συντροφικότητας, σε αντίθεση με όλες τις παραλλαγές παράλληλων μονολόγων. Επιπλέον, τα συνέδρια είναι ουσιωδώς εξισωτικά: σε αντίθεση με την πεπατημένη των περισσότερων συνεδρίων, συμπεριλαμβανομένων των μαρξιστικών, δεν στηρίζονται στη διάκριση ανάμεσα σε κάποια «ονόματα» ή «θεωρητικούς σταρ», που κυρίως προορίζονται για τις ολομελειακές συνεδρίες, και τους απλούς συνέδρους. Αντιθέτως, όλες και όλοι οι σύνεδροι κρίνονται με τα ίδια κριτήρια, δηλαδή πολύ απλά το να έχουν κάτι να πουν, για όλες και όλους υπάρχει η ίδια απαίτηση, δηλαδή να είναι εκεί σε όλη τη διάρκεια του συνεδρίου και όχι απλώς την ώρα που παρουσιάζουν, και βεβαίως δεν υπάρχει κανενός είδους «ειδικής μεταχείρισης»: Κυριακή πρωί, μπορεί κανείς να δει στο πρόγραμμα από μεταπτυχιακούς φοιτητές έως ανθρώπους που θεωρούνται κορυφαίοι στον κλάδο τους.
Τα συνέδρια Historical Materialism αποτελούν τμήμα μιας συνολικότερης θεωρητικής προσπάθειας που στον πυρήνα της έχει το περιοδικό Historical Materialism. Research in Critical Marxist Theory. Το περιοδικό, που ήδη μετράει 28 χρόνια ζωής καθώς το πρώτο τεύχος κυκλοφόρησε το 1997, είναι αυτή τη στιγμή ένα από τα υψηλότερου κύρος ακραιφνώς μαρξιστικά θεωρητικά περιοδικά. Κυκλοφορεί τέσσερις φορές τον χρόνο και συνολικά προσφέρει ετησίως 1.500 σελίδες μαρξιστικής θεωρίας. Όπως και τα συνέδρια είναι από θέση αρχής διεπιστημονικό και επίσης αντιμετωπίζει όλα τα κείμενα, είτε από καταξιωμένους συγγραφείς, είτε από νέες ερευνήτριες και ερευνητές με τον ίδιο τρόπο: στη βάση της πρωτοτυπίας και της ποιότητας. Το περιοδικό έχει μία από τις πιο αυστηρές και συνάμα δημιουργικές διαδικασίες κρίσης άρθρων παγκοσμίως, που μπορεί κάποιες φορές να έχει ως αποτέλεσμα κάποιες καθυστερήσεις μέχρι την τελική αποδοχή ενός άρθρου, όμως την ίδια στιγμή δίνει τη δυνατότητα ένα άρθρο πραγματικά να βελτιωθεί.
Δίπλα στο περιοδικό υπάρχει η Historical Materialism Book Series, που αυτή τη στιγμή αποτελεί το πιο φιλόδοξο εκδοτικό πρόγραμμα μαρξιστικής θεωρίας παγκοσμίως, έχοντας ήδη φτάσει τους 368 τίτλους. Περιλαμβάνει νέους τίτλους, μεταφράσεις από μαρξιστικές παραδόσεις που δεν είναι γνωστές στον αγγλόφωνο κόσμο, αλλά και νέες εκδόσεις κλασικών κειμένων. Παρότι οι πρώτες εκδόσεις κάθε τίτλου είναι από τον εκδοτικό οίκο Brill και είναι ακριβές, καθώς είναι δερματόδετες και απευθύνονται πρωτίστως σε βιβλιοθήκες, κάθε τίτλος κυκλοφορεί 12 μήνες μετά από τον εκδοτικό οίκο Haymarket σε πολύ προσιτές χαρτόδετες εκδόσεις.
Επιπλέον, πλάι στο περιοδικό υπάρχει και η ιστοσελίδα historicalmaterialism.org που φιλοξενεί βιβλιοκριτικές, ενημερώσεις, άρθρα, παρεμβάσεις, καθώς και βιογραφίες σημαντικών μορφών από τη μαρξιστική παράδοση, λειτουργώντας επίσης ως σημείο αναφοράς μιας ευρύτερης μαρξιστικής κοινότητας.
Και βέβαια υπάρχει το διεθνές δίκτυο των συνεδρίων Historical Materialism. Εδώ και αρκετά χρόνια οργανώνονται συνέδρια, πάντα με την ίδια φιλοσοφία, δηλαδή την ανοιχτή, συντροφική και αντιιεραρχική συζήτηση, χωρίς περιορισμούς αλλά και χωρίς αποκλεισμούς, σε διάφορα σημεία του πλανήτη. Αρκεί να αναλογιστούμε ότι συνέδρια Historical Materialism οργανώνονται τακτικά στο Μόντρεαλ, την Κωνσταντινούπολη, την Αθήνα, τη Βαρκελώνη, το Κλουζ, στη Ν.Α. Ασία, ενώ πλέον οργανώνονται στο Παρίσι και προγραμματίζονται για τη Βραζιλία, τη Νέα Υόρκη, τη Βενετία.
Ευρύτερη κοινωνικο-πολιτική συμβολή
Όλα αυτά διαμορφώνουν τους όρους για μια ιδιαίτερα δυναμική διεθνή μαρξιστική κοινότητα, που σε μεγάλο βαθμό στελεχώνεται από μια νέα γενιά ερευνητριών και ερευνητών. Και παρότι θα μπορούσε κανείς να παρατηρήσει ότι είναι μια μαρξιστική θεωρητική παραγωγή που κατεξοχήν λαμβάνει χώρα εντός πανεπιστημιακών χώρων, με όρους τους περιορισμούς που αυτό συνεπάγεται, εντούτοις θα ήταν λάθος να θεωρήσουμε ότι είναι αποκομμένη από πολιτικές και κοινωνικές διεργασίες. Αντιθέτως, συχνά οι συμμετέχοντες έχουν και κοινωνική και πολιτική δράστη στις χώρες τους.
Σε τελική ανάλυση μέσα από αυτά τα συνέδρια τις τελευταίες δεκαετίες έχουν αναδειχθεί μερικές από τις σημαντικότερες πρόσφατες μαρξιστικές συζητήσεις. Ενδεικτικά αναφέρω: τη συζήτηση για τη θεωρία της κοινωνικής αναπαραγωγής (social reproduction theory) που σε μεγάλο βαθμό συζητήθηκε εντός συνεδρίων Historical Materialism, τη συζήτηση για τη παγκόσμια κρίση του 2008 και τη χρηματιστικοποίηση της οικονομίας, τις αντιπαραθέσεις γύρω από το ρεύμα του «πολιτικού μαρξισμού», τη δυνατότητα μαρξιστικών παρεμβάσεων στα ζητήματα της «πολιτικής των ταυτοτήτων», τις μεγάλες συζητήσεις γύρω από την κλιματική καταστροφή και μια μαρξιστική οικοσοσιαλιστική θεωρία, την όλη συζήτηση γύρω από την αξιακή μορφή και τη νέα έκδοση των κειμένων των Μαρξ και Ένγκελς MEGA2, τις συζητήσεις για την τεχνολογία και τις αλλαγές που φέρνει η τεχνητή νοημοσύνη.
*Ο Παναγιώτης Σωτήρης είναι επίκουρος καθηγητής Πολιτικής και Κοινωνικής Φιλοσοφίας στο τμήμα Κοινωνιολογίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου και μέλος της συντακτικής επιτροπής του περιοδικού Historical Materialism και της Historical Materialism Book Series.
