Ο συγγραφέας, μεταφραστής και κινηματογραφιστής Αχιλλέας Κυριακίδης συνομιλεί με την Τιτίκα Δημητρούλια για την τελευταία του συλλογή Το κερί του Καρτέσιου, αλλά και όλη τη διαδρομή του στον λόγο και τις τέχνες.
Ας ξεκινήσουμε με το τελευταίο σου έργο, τη συλλογή Το κερί του Καρτέσιου. Γιατί ο Καρτέσιος και γιατί το κερί;
Βρήκα συγκλονιστικό το παράδειγμα του κεριού (με όλες τις συνδηλώσεις του) που λιώνει, σώνεται και πάει, και που το χρησιμοποιεί ο Καρτέσιος για να δείξει ότι η γνώση δεν βασίζεται μόνο στις αισθήσεις, αλλά και στην ικανότητα του νου να κατανοεί την ουσία των πραγμάτων. Σώμα, αισθήσεις και θνητότητα από τη μια μεριά, πνεύμα προφανώς από την άλλη… Βέβαια, δεν κάνω ούτε φιλοσοφία ούτε εκλογοτεχνισμό της. Να, τώρα θυμάμαι και μια αλληγορία των Σούφι: Ένα παιδί περπατάει μ’ ένα κερί, και κάποιος το ρωτάει: «Από πού ήρθε το φως σου;». Το παιδί σβήνει αμέσως το κερί και απαντά: «Αν μου πεις πού πήγε τώρα, τότε θα σου πω από πού ήρθε». Να πω επίσης, εδώ, για πρώτη φορά, ότι η συλλογή θα μπορούσε να έχει τίτλο Σταντάλ, αφού το γνωστό σύνδρομο δεν είναι άλλο από την ίδια εκστατική εμπειρία όλων μας μπροστά στο μυστήριο της ζωής και της τέχνης, οι οποίες, τα ’χουμε πει αυτά, είναι το ίδιο. Όπως και να ’χει, μου είναι πολύ δύσκολο, μάλλον άβολο, να μιλώ για τα βιβλία μου. Πάντα φοβάμαι μην καπελώσω ερμηνείες και περιορίσω τις αναγνωστικές ελευθερίες στις οποίες πιστεύω. Οι προθέσεις του συγγραφέα είναι, ούτως ή άλλως, εγγεγραμμένες στο κείμενο, πώς αλλιώς, αλλά δεν είναι σε καμία περίπτωση δεσμευτικές. Όπως γράφω σ’ ένα παλαιότερο διήγημά μου, «Τα έργα τέχνης ζουν, αλλά ζουν μέσα από μας, κλέβουν σφυγμό από μας, παρασιτεύουν στα μάτια μας, στ’ αυτιά μας, στην καρδιά μας». Θέλω να πω ότι, αν ξαναδώ σήμερα την Έναστρη νύχτα του Βαν Γκογκ, θα δω έναν πίνακα διαφορετικό απ’ αυτόν που μπορεί να είδα χθες ακόμα. Όχι γιατί άλλαξε τίποτα στον πίνακα – δεν αλλάζουν οι πίνακες, δεν αλλάζουν τα βιβλία, οι μουσικές. Εμείς αλλάζουμε. Από χρόνο σε χρόνο, από μήνα σε μήνα, ακόμα κι από μέρα σε μέρα.
Πώς εντάσσεται Το κερί του Καρτέσιου στη διαδρομή σου στην τέχνη του λόγου; Ποια είναι τα μονοπάτια της διαδρομής αυτής, όπου συναντάς τους άλλους με τους οποίους συνομιλείς ξαναγράφοντας αριστοτεχνικά τα κείμενά τους στη γλώσσα μας· τα πρόσωπα που δημιουργούν στα κείμενά τους· αλλά και άλλα πρόσωπα, δικά σου δημιουργήματα από το παρελθόν αν όχι και το μέλλον;
Το κερί του Καρτέσιου συνεχίζει πράγματι ένα νήμα που ξεκίνησε, τουλάχιστον, με τη νουβέλα Σώμα (2017) και συνεχίστηκε με το Έλγκαρ: Είκοσι τέσσερις παραλλαγές (2021), ακόμα και, κατά κάποιον τρόπο, με το Μουσείο των τύψεων (2018). Κάποιος κριτικός μίλησε για μιαν άτυπη τετραλογία με κεντρικό θέμα την «υπαρξιακή αγωνία». Δεν θα διαφωνήσω, αν και, τόσο θεματικά όσο και μορφολογικά, τα κείμενα αυτής της συλλογής ανήκουν στη γνωστή φόρμα του μικροδιηγήματος, στην οποία επιστρέφω κάθε τόσο από την εποχή των Διεστραμμένων ιστοριών (1988) και της Μουσικής (1995) και μετά, και η οποία μ’ ενδιαφέρει ιδιαίτερα για την υποβλητική δύναμη της ακαριαίας συμπύκνωσης και τη συνομιλία με τον μύθο και την παραβολή, την αλληγορία και το παράλογο ή το φανταστικό.
Η αλήθεια είναι ότι αυτό, η ακραία συμπύκνωση δηλαδή, με ενδιέφερε πάντα, από τις πρώτες, κρυμμένες σε συρτάρια ποιητικές προσπάθειες, ως τα πρώτα μου δημοσιευμένα διηγήματα στα μέσα της δεκαετίας του 1970, όταν και ήρθα σε επαφή με το μπορχεσιανό σύμπαν και τις σύντομες και παράξενες δικές του ιστορίες, όπου η πραγματικότητα αποδεικνύεται μια «θεσπέσια οργανωμένη μυθοπλασία». Προφανώς ήταν μια αποκάλυψη! Να ο τρόπος να μιλήσεις, με έναν ολιστικό τρόπο, για τον χαοτικό, παράλογο και ανερμάτιστο κόσμο που μας περιβάλλει, διατηρώντας, ωστόσο, όπως κι ο Κάφκα, πονηρές εκδοχές του χιούμορ και του κωμικού, ως αντίδοτο και ξόρκι φυσικά. Έκτοτε κύλησε πολύ νερό στο αυλάκι… Νέες γνωριμίες με συγγραφείς που με σημάδεψαν και οδήγησαν και τη δική μου λογοτεχνική εξέλιξη: η ακρίβεια και η ταχύτητα του Καλβίνο, το φανταστικό του Κορτάσαρ που εισέρχεται καμαρωτά κι από την πόρτα στον κόσμο του, και η θαυμαστή παρέα του OuLiPo για την οποία η λογοτεχνία είναι ένα σοβαρό παιχνίδι, για τον απλούστατο λόγο ότι, όπως έχω πει σ’ έναν (εξ ορισμού ακραίο) αφορισμό μου: «Αν η λογοτεχνία δεν είναι παιχνίδι, την έχουμε όλοι πολύ άσχημα».
Θέλεις να μας πεις τι είναι για σένα η μετάφραση, την οποία με τέτοιο πάθος υπηρετείς;
Δεν είμαι θεωρητικός, αλλά πιστεύω ότι η μετάφραση είναι αποτέλεσμα επίπονης γυμναστικής. Η μετάφραση είναι αντινομική εκ φύσεως, κάτι που δεν μπορεί, αλλά πρέπει να γίνει, και προκαλεί αντικρουόμενα αισθήματα: αγωνία και ευφορία ταυτόχρονα. Πρόκειται για μια πάλη μέχρι τελικής πτώσεως με τα όρια της γλώσσας, που συνδυάζει απόλαυση και μεγάλη προσπάθεια. Επιχείρησα με διαφορετικές αφορμές να περιγράψω την προσωπική μου εμπειρία από τη μακροχρόνια τριβή μου με τα ξένα κείμενα. Με βάση το μπορχεσιανό corpus μίλησα για τη βαριά ευθύνη και το άγχος της μετάφρασης στο Ο Χόρχε Λουίς Μπόρχες και η αγωνία της μετάφρασης (2019), με βάση τα κείμενα του Εργαστηρίου Δυνητικής Λογοτεχνίας [Το OuLiPo και η ευφορία της μετάφρασης (2021)] για την παιγνιώδη φύση κάθε μεταφραστικού εγχειρήματος, για τη μετάφραση ως ουλιπιανό παιχνίδι επανάληψης με παραλλαγές, ένα χώρο μεταξύ των δεσμεύσεων του πρωτοτύπου και των ελευθεριών της φαντασίας. Όσο για τον μεταφραστή, δεν είναι παρά ένας «δημιουργικός αναγνώστης», όπως είναι (ή θα ’πρεπε να είναι) κάθε ώριμος ή επίδοξος συγγραφέας.
Αλλά δεν είναι μόνο η ανάγνωση και/ή η μετάφραση, είναι και οι άλλες τέχνες που αγαπάς και/ή θεραπεύεις, κι αυτή η συνάντηση, η συναίρεση, ορίζει τη γραφή σου.
Προφανώς! Όλοι μας είμαστε ―εκτός από το φυσικό μας σώμα και τις εμπειρίες (τη μνήμη και τη φαντασία μας)― οι μουσικές που ακούσαμε, τα βιβλία που διαβάσαμε, οι πίνακες ζωγραφικής που μελετήσαμε, οι ταινίες που είδαμε… και η σειρά δεν είναι τυχαία! Πάντα θα βάζω πρώτη, ανάμεσα στις τέχνες, τη μουσική. Είναι η πιο αφηρημένη, η μόνη που προσομοιάζει με ό,τι πιο ευλογημένο διαθέτει ο άνθρωπος: τη σκέψη. Η μουσική δεν περιγράφεται, ούτε περιγράφει. Η μουσική δεν έχει «νόημα». Η μουσική δεν απαιτεί να διαγνώσεις την πρόθεση του δημιουργού. Η μουσική δεν αποτυπώνει, ούτε διατυπώνει μηνύματα. Η μουσική είναι. Η μουσική εκφράζει τη μουσική. Ζηλεύω όσους ξέρουν να γράφουν μουσική και δεν θα μπορούσα να συμφωνήσω περισσότερο με τον Πέιτερ («Όλες οι τέχνες τείνουν προς τη μουσική»), ούτε ν’ αντισταθώ στον πειρασμό να διατυπώσω, με την εγγενή υπερβολή των αφορισμών: «Αν όλοι οι άνθρωποι από καταβολής κόσμου ήξεραν να γράφουν μουσική, δε θα υπήρχε ανάγκη για λογοτεχνία». Γράφω ακούγοντας ή φανταζόμενος ότι ακούω μουσική, καθώς πιστεύω ότι η μουσική και ο ρυθμός υπάρχουν παντού, και προσπαθώ να τα αφουγκραστώ γύρω μου. Γι’ αυτό και μ’ αρέσει να φαντάζομαι τα βιβλία μου ως μια μουσική συμφωνία εν προόδω, καθώς και ως μια κινηματογραφική αλληλουχία, με κεντρικό θέμα «όλη αυτή τη θαυμάσια περιπέτεια που λέγεται ανθρώπινη ζωή». Εννοείται ότι η θητεία μου στον κινηματογράφο (κινηματογραφικός κριτικός, σεναριογράφος, μικρομηκάς σκηνοθέτης) με σημάδεψε επίσης. Άλλη μεγάλη τέχνη, με άλλους κώδικες και αφηγηματικούς τρόπους, κι όμως… να το ξαναπώ; Όταν γράφω σκέφτομαι με εικόνες· κι όταν κινηματογραφώ, με λέξεις.
Η ιστορία κι ο τίτλος της, οι ιστορίες κι η διάρθρωσή τους: στοιχεία σημαντικά στη δημιουργία σου. Γιατί και πώς;
Λατρεύω τους έξυπνους, ταυτόχρονα κρυπτικούς και οδηγητικούς για τον αναγνώστη τίτλους, σέβομαι τον αναγνωστικό μόχθο και γι’ αυτό προσθέτω σημειώσεις και επιγραφές, προσπαθώντας να κάνω τον αναγνώστη κοινωνό στις δικές μου αγωνίες, αναζητώ τη δομή που ταιριάζει σε κάθε αφήγηση, και, προφανώς, επιζητώ την τελική κορύφωση ή την ανατροπή, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν μπορεί να σβήνει ένα διήγημα στην καταλλαγή ή την απεραντοσύνη… Όσο περνούν τα χρόνια, δεν σβήνω πια, δεν υπάρχουν πια προσχέδια ή πρόχειρα, πρώτες εκδοχές και ξαναγράψιμο. Το διήγημα στοιχειοθετείται ιδέα-ιδέα, εύρημα-εύρημα στο μυαλό μου όσο κυκλοφορώ στους δρόμους ή πίνω τον καφέ μου σε φιλόξενα cafés, ανάμεσα σε οικείους άγνωστους ανθρώπους που τους αγαπώ και τους «κλέβω». Το word ανοίγει μόνο όταν το διήγημα έχει σχεδόν αποκρυσταλλωθεί στο μυαλό μου, και η τελική εκδοχή είναι σχεδόν πάντα αυτή. Οι ιστορίες μου γράφονται, δηλαδή, όταν είναι έτοιμες· δεν τις κυνηγώ ποτέ. Με βρίσκουν μόνες τους. Αντλώ έμπνευση από την πιο καθημερινή πραγματικότητα, από τον κόσμο γύρω μας… ούτως ή άλλως, τα υπόλοιπα ―διαβάσματα, ακούσματα, θεάματα― τα κουβαλάμε πάντα μαζί μας. Γι’ αυτό γράφω ανάμεσα στο για μένα… επώνυμο, πλήθος, κι ίσως γι’ αυτό μου ’χει κοστίσει τόσο ο εγκλεισμός των δύο τελευταίων μηνών λόγω ενός κατάγματος. Ελπίζω ο «πλανόδιος συγγραφέας» να περάσει σύντομα κι από τη γειτονιά σας.
Έχεις ποτέ στον νου σου τον αναγνώστη, τον σημερινό και τον αυριανό; Ή είναι απλώς ένας άγνωστος χ ακόμη στην εξίσωση;
Πιστεύω ότι, όλοι μας, γράφουμε έχοντας κατά νου έναν ιδεώδη αναγνώστη που τα καταλαβαίνει όλα, τα εκτιμά όλα, τα συγχωρεί όλα. Κατά μία άποψη, αυτός ο ιδεώδης αναγνώστης είναι και ο πληρέστερος χαρακτήρας που μπορεί να πλάσει ένας πεζογράφος. Κακά τα ψέματα, όμως: αγχώνομαι όταν σκέφτομαι πως κάπου, κάποτε, αυτός ο άγνωστος θα είναι με σάρκα και οστά, θα έχει πρόσωπο και συγκεκριμένα χαρακτηριστικά, γούστα και ευαισθησίες, και θ’ ανοίξει ένα βιβλίο μου να το διαβάσει.
Κάποιες φορές, ωστόσο (κι αυτό, νομίζω, συμβαίνει σε όλους τους συγγραφείς), υπάρχουν πράγματα που φοβάσαι ότι θα καταλάβουν μόνο κάποιοι μύστες, και τότε προσπαθείς να δώσεις στον αναγνώστη κάποιες βακτηρίες κατανόησης, χωρίς αυτή, η κατανόηση δηλαδή, να είναι το βασικό συστατικό τής τυχόν απόλαυσης του κειμένου. Για παράδειγμα, δεν έχει τόσο μεγάλη σημασία αν ο αναγνώστης καταλάβει ή όχι ότι το διήγημα «Ο ρυθμός του κόσμου» είναι εμπνευσμένο από τις τελευταίες μέρες του Βιζυηνού στο ψυχιατρείο, κι ας είναι ο τίτλος του στίχος του Βιζυηνού.
Αν παίζαμε ένα παιχνίδι και σου ζητούσα μία και μόνη λέξη για την αντίληψή σου του ανθρώπου, του κόσμου, της γραφής, ποια θα ήταν αυτή; Και πώς θα την όριζες;
Ψάχνουμε τη «Λέξη των Λέξεων», λοιπόν; Την τρομερή εικόνα της Μιας και Μόνης Λέξης που, εκτός πάσης λογικής, περικλείει ή ερμηνεύει τα θαύματα του Σύμπαντος; Στα μπορχεσιανά κείμενα είναι η λέξη της «Παραβολής του παλατιού», η λέξη-ποίημα στο «Ο καθρέφτης και το προσωπείο», η λέξη «Undr» κ.λπ. Μου θύμισες κι ένα παλιό μου διήγημα («Αλκμήνη ή: Η αυτόχειρος επιστολή») και τη χαμένη «σαρκοβόρο λέξη με τη χωρητικότητα μιας ανθρώπινης ζωής, δηλαδή την υπερφυσική χωρητικότητα του σύμπαντος», που ένας συγγραφέας με το όνομα του πρωτομάρτυρα Στέφανου ξεστομίζει πριν πεθάνει…
Κακά τα ψέματα, γράφουμε για πολλούς λόγους, αλλά κυρίως για να μην τρελαθούμε, γράφουμε γιατί ακούμε «μουγκρητά μέσα μας», όπως έλεγε ο Γονατάς, γράφουμε υπό τη δαμόκλειο σπάθη του πιο μεγάλου, αν όχι του μοναδικού φιλοσοφικού ερωτήματος. Θυμίζω το διήγημα «Φινάλε αυτοβιογραφίας με spoiler» το οποίο ολοκληρώνεται με μια φράση-σφαίρα που έρχεται να σε βρει κατάστηθα: «Θα πεθάνω».
