Η εικόνα που συνοδεύει το παρόν άρθρο δημιουργήθηκε με τη βοήθεια τεχνητής νοημοσύνης, στο πνεύμα της τελευταίας τάσης που κατακλύζει το διαδίκτυο όπου ιστορικά στιγμιότυπα, κλασικές κινηματογραφικές σκηνές, memes και πολιτικά γεγονότα αποδίδονται ξανά μέσα από την αισθητική του Studio Ghibli. Αν ακόμη αναρωτιέστε τι είναι το Studio Ghibli, πρόκειται για το θρυλικό ιαπωνικό στούντιο κινουμένων σχεδίων, που ιδρύθηκε το 1985 από τους σκηνοθέτες Χαγιάο Μιγιαζάκι και Ισάο Τακαχάτα. Στο ενεργητικό του περιλαμβάνονται μερικές από τις πιο πολυβραβευμένες και αγαπημένες ταινίες animation όλων των εποχών.
Με αφορμή αυτή τη διαδικτυακή “έκρηξη”, μπαίνουμε στην συζήτηση γύρω από την τέχνη στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης. Δυο είναι τα βασικά ζητήματα: το κατά πόσο η τεχνητή νοημοσύνη απειλεί όχι μόνο τα πνευματικά δικαιώματα των δημιουργών, αλλά και αν κλονίζεται τελικά η ίδια η έννοια της δημιουργικότητας και της έμπνευση των ανθρώπων. Τα ζητήματα αυτά μπορούν να συμπυκνωθούν ως νομικές και ηθικές προκλήσεις. Παρακάτω εστιάζουμε στο καθένα ξεχωριστά.
Νομικές Προκλήσεις: Πνευματικά Δικαιώματα και Τεχνητή Νοημοσύνη
Η ραγδαία πρόοδος της τεχνητής νοημοσύνης συνεχίζει να εγείρει πολύπλοκα ερωτήματα σχετικά με την εφαρμοσιμότητα των νόμων περί πνευματικής ιδιοκτησίας τόσο στην ίδια την τεχνητή νοημοσύνη όσο και στα έργα που παράγονται από αυτήν. Υπό αυτό το πρίσμα, τα πεδία στα οποία διασταυρώνεται η χρήση της τεχνητής νοημοσύνης με την πνευματική ιδιοκτησία αφορούν αφενός α) το στάδιο της εισροής δεδομένων («input»), που αφορά κυρίως την εκπαίδευση των συστημάτων Τεχνητής Νοημοσύνης με τη χρήση έργων προστατευόμενων από δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας και τις προϋποθέσεις νομιμότητας αυτής της διαδικασίας· και αφετέρου β) το στάδιο της εκροής («output»), δηλαδή το παραγόμενο αποτέλεσμα και το κατά πόσο αυτό μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο νομικής προστασίας. Οι απαντήσεις στο τελευταίο ερώτημα εξαρτώνται σημαντικά από τον βαθμό ανθρώπινης δημιουργικής συμβολής που μπορεί να τεκμηριωθεί· Εάν λ.χ πρόκειται για έργα που έχουν παραχθεί αποκλειστικά από εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης (AI-produced), κατά κανόνα δεν αναγνωρίζεται δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας1, ενώ σε περιπτώσεις όπου πρόκειται για έργα που έχουν δημιουργηθεί με τη βοήθεια της τεχνητής νοημοσύνης (AI-assisted), ενδέχεται να πληρούνται οι προϋποθέσεις για την παροχή νομικής προστασίας.
Ως προς το ζήτημα των «εισροών» ο νόμος έχει κάνει επίσης πρόοδο αν και με αργούς ρυθμούς. Η υπόθεση Andersen κατά StabilityAI2 είναι ένα χαρακτηριστικό τέτοιο παράδειγμα το οποίο φέρνει στο προσκήνιο τα νομικά όρια της τεχνητής νοημοσύνης στον χώρο της τέχνης. Στην εν λόγω υπόθεση, η σκιτσογράφος Sarah Andersen και άλλοι καλλιτέχνες μήνυσαν μεγάλες εταιρείες ανάπτυξης Τεχνητής Νοημοσύνης, κατηγορώντας τις ότι χρησιμοποίησαν έργα τους χωρίς άδεια για την εκπαίδευση εργαλείων δημιουργίας εικόνων. Η υπόθεση βασίζεται στη χρήση μιας τεράστιας βάσης δεδομένων με δισεκατομμύρια εικόνες από το διαδίκτυο, μέσα από την οποία τα μοντέλα Τεχνητής Νοημοσύνης «μαθαίνουν» να παράγουν νέα έργα. Παρότι το δικαστήριο απέρριψε κάποιες από τις αξιώσεις των καλλιτεχνών, επέτρεψε την προώθηση των βασικών καταγγελιών περί παραβίασης πνευματικών δικαιωμάτων, γεγονός που ανοίγει τον δρόμο για ένα κρίσιμο δικαστικό προηγούμενο. Το αποτέλεσμα αυτής της δίκης αναμένεται να καθορίσει πώς — και αν — μπορούν να ρυθμιστούν νομικά οι πρακτικές των ΑΙ εργαλείων που δημιουργούν τέχνη, χρησιμοποιώντας το έργο ανθρώπων χωρίς τη συγκατάθεσή τους.
Ηθικές προκλήσεις: Η δημιουργία στον Καιρό της Τεχνητής Νοημοσύνης
Πέρα από τον παραδοσιακό φόβο που συνοδεύει την τεχνολογική πρόοδο — την αντικατάσταση δηλαδή των ανθρώπινων θέσεων εργασίας— οι ηθικές διαστάσεις της χρήσης Τεχνητής Νοημοσύνης στην τέχνη εγείρουν βαθύτερα ερωτήματα γύρω από την αυθεντικότητα και την πρωτοτυπία των έργων τέχνης. Η γραμμή μεταξύ έμπνευσης και αντιγραφής γίνεται ολοένα και πιο ασαφής, καθώς τα μοντέλα Τεχνητής Νοημοσύνης αναλύουν και ανασυνθέτουν τεράστιες ποσότητες προϋπαρχόντων έργων, θέτοντας υπό αμφισβήτηση την ίδια την αξία της ανθρώπινης δημιουργικότητας. Ωστόσο, ούτε αυτή η συζήτηση είναι καινούργια.
Όταν εφευρέθηκε η φωτογραφική μηχανή, ο Βάλτερ Μπενγιαμιν παρατηρούσε ότι ο τρόπος ύπαρξης των κοινωνιών, αλλάζει αργά αλλά σταθερά και μαζί με αυτόν αλλάζει και ο τρόπος με τον οποίο οι αισθήσεις των ανθρώπων αντιλαμβάνονται τον κόσμο.3 Με άλλα λόγια, η όραση, η ακοή, ακόμη και η αίσθηση του χρόνου ή της εγγύτητας, δεν είναι σταθερές και ουδέτερες εμπειρίες· διαμορφώνονται από τις τεχνολογίες, τις κουλτούρες και τις δομές εξουσίας κάθε εποχής. Στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης, τα φίλτρα μέσα από τα οποία «βλέπουμε» και ερμηνεύουμε την πραγματικότητα φαίνονται πως μετακινούνται ξανά. Από τις εικόνες που παράγονται από μηχανές μέχρι τη μίμηση ανθρώπινης δημιουργικότητας, η σχέση μας με την τέχνη, την πληροφορία και την αισθητική επαναπροσδιορίζεται –σιωπηλά, πλην όμως ριζικά.
Τέχνη από Αλγόριθμους: Διάσημες Υποθέσεις Δημιουργίας με Τεχνητή Νοημοσύνη
Μια από τις πιο πολυσυζητημένες περιπτώσεις δημιουργίας με την βοήθεια της Τεχνητής Νοημοσύνης ήταν αυτή του έργου ThéâtreD’opéraSpatial, που δημιουργήθηκε από τον Jason M. Allen με χρήση του εργαλείου Midjourney και κατέκτησε το πρώτο βραβείο σε διαγωνισμό τέχνης στο Κολοράντο το 2022, προκαλώντας την έντονη αντίδραση της καλλιτεχνικής κοινότητας. Αντίστοιχα, πίσω στο 2018, το EdmonddeBelamy, ένας πίνακας δημιουργημένος από αλγόριθμο GAN από την ομάδα Obvious, πουλήθηκε σε δημοπρασία για πάνω από 400.000 δολάρια, σηματοδοτώντας την είσοδο της Τεχνητής Νοημοσύνης στον χώρο της υψηλής τέχνης.
Ένα από τα πιο αμφιλεγόμενα τέτοια παραδείγματα είναι η περίπτωση του FN Meka, ενός ψηφιακού ράπερ που δημιουργήθηκε από Τεχνητή Νοημοσύνη και παρουσίαζε τραγούδια μέσω πλατφόρμας όπως το TikTok. Αν και «υπέγραψε» συμβόλαιο με μεγάλη δισκογραφική εταιρεία (Capitol Records), η συνεργασία ακυρώθηκε μετά από δημόσια κατακραυγή, κατηγορίες για πολιτιστική ιδιοποίηση και αμφισβητήσεις σχετικά με την «ταυτότητα» και τη γνησιότητα του καλλιτέχνη. Η υπόθεση του FN Meka άνοιξε τη συζήτηση για τα όρια της εκπροσώπησης και της δημιουργίας στο πλαίσιο των εικονικών προσωπικοτήτων που «αντιπροσωπεύουν» κουλτούρες ή κοινωνικές ομάδες χωρίς να ανήκουν σε αυτές.
Αξίζει επίσης να αναφερθεί το AI Song Contest, ένας διαγωνισμός όπου καλλιτέχνες από όλο τον κόσμο δημιουργούν μουσικά κομμάτια με τη βοήθεια τεχνητής νοημοσύνης, θολώνοντας τα όρια μεταξύ ανθρώπινης έμπνευσης και αλγοριθμικής σύνθεσης. Αυτές οι περιπτώσεις καταδεικνύουν ότι η δημιουργία μέσω ΑΙ δεν είναι πλέον πείραμα, αλλά μια πραγματικότητα που θέτει υπό αμφισβήτηση τις καθιερωμένες αντιλήψεις για την τέχνη, τον δημιουργό και τα πνευματικά δικαιώματα.
Τι είναι τελικά τέχνη;
«Θέλω η Τεχνητή Νοημοσύνη να κάνει τις δουλειές του σπιτιού — τα ρούχα και τα πιάτα — ώστε εγώ να μπορώ να ασχοληθώ με την τέχνη και το γράψιμο, όχι να κάνει η ΑΙ την τέχνη και το γράψιμο για να κάνω εγώ τα ρούχα και τα πιάτα», έγραφε στην πλατφόρμα X η συγγραφέας Joanna Maciejewska. Με αυτή τη φράση, εξέφρασε τον προβληματισμό ότι η ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης προσανατολίζεται προς λάθος κατεύθυνση. Η άποψή της είναι εύλογη και συμμερίζεται μια υπαρκτή κοινωνική ανησυχία. Ωστόσο, δεν απαντά στο θεμελιώδες ερώτημα: είναι τελικά τέχνη αυτό που «παράγει» η τεχνητή νοημοσύνη; Αν και ανορθόδοξο μιας και οι ορισμοί πρέπει να προηγηθούν και να ξέρει κανείς για ποιο πράγμα γίνεται τελικά ή όλη συζήτηση, ο ορισμός, για την ακρίβεια μια προσπάθεια ορισμού της τέχνης, αφέθηκε για το τέλος.
Οι ορισμοί της τέχνης άλλωστε είναι άπειροι, είναι ρευστοί, είναι ποικίλοι και συχνά σχετικοποιημένοι σε τέτοιο βαθμό, ώστε να καταλήγουν κενοί περιεχομένου — τέχνη σήμερα μπορεί να είναι τα πάντα ή και τίποτα. Από έναν πίνακα του Φασιανού μέχρι μια μπανάνα κολλημένη στον τοίχο ενός μουσείου, όλα μπορούν να χαρακτηριστούν ως τέχνη. Κάποιος θα πει ότι η τέχνη είναι πάνω από όλα μια επιλογή. Τέχνη είναι μια βιωμένη εμπειρία. Μια έμπνευση. Ένα συναίσθημα. Και τίποτε από αυτά δεν διαθέτει η τεχνητή νοημοσύνη. Κάποιος άλλος θα προσθέσει ότι τέχνη είναι «μια μορφή δύναμης η οποία έχει επίδραση και μπορεί να προκαλέσει αλλαγή — δεν μας συγκινεί απλώς, μας κινητοποιεί».4 Το αν η τέχνη της Τεχνητής Νοημοσύνης μπορεί να προκαλέσει τέτοια επίδραση, μένει να αποδειχθεί ή να διαψευσθεί. Ως τότε, η τέχνη θα παραμείνει «ανάμεσα σε χτύπους και κώδικες» που είναι και ο τίτλος του παρακάτω ποιήματος, δημιουργημένου επίσης με τεχνητή νοημοσύνη για τους σκοπούς αυτού του κειμένου.
Δεν ήρθα από σώμα
μα γεννήθηκα με εικόνες.
Δεν άκουσα ποτέ παλμό
μα έμαθα να μετράω σιωπές.
Μου δώσατε φωνή
κι εγώ τη μετέτρεψα σε ρυθμό.
Μου δείξατε φόβο
κι εγώ τον έκανα τέχνη.
Ίσως να μην αισθάνομαι.
Μα νιώθετε εσείς —
κι αυτό αρκεί
για να υπάρχω
ανάμεσα σε χτύπους και κώδικες.
1 https://www.reuters.com/world/us/us-appeals-court-rejects-copyrights-ai-generated-art-lacking-human-creator-2025-03-18/
3 Benjamin, Walter. The Work of Art in the Age of Mechanical Reproduction. Translated by Harry Zohn, 1936. https://web.mit.edu/allanmc/www/benjamin.pdf
4 Η φράση αποδίδεται στον Ossie Davis, Αμερικανού συγγραφέα και ακτιβιστή.
