Μέσα στη νεοελληνική λογοτεχνική παράδοση των τελών του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα, ο Μιχαήλ Μητσάκης στέκεται στη μεθόριο: μοναχικός, έντονος κι εκκεντρικός παρατηρητής. Ένας «Κάλβος του πεζού λόγου» αλλά και ένας «καλλιτέχνης της εξωτερικής μορφής» κατά τον Παλαμά. Ο Μητσάκης με την άριστη γλωσσική και φιλολογική παιδεία, την τέλεια γνώση της γαλλικής και την καυστική γραφή του παραμένει μία από τις πλέον ιδιαίτερες φωνές των ελληνικών γραμμάτων, ένας προάγγελος της υπαρξιακής αγωνίας.
«Ποτέ δεν ενδιαφέρθηκε να αναζητήσει τις βαθύτερες αιτίες των σφαλμάτων που καυτηρίαζε· δε φαίνεται ούτε καν να σκέφτηκε και να διερωτήθηκε αν υπάρχουν βαθύτερες αιτίες. Έβλεπε καταστάσεις, όχι προβλήματα, λεπτομέρειες, όχι σύνολα». Αυτά έγραψε για τον Μιχαήλ Μητσάκη η Ελένη Ουράνη ως Άλκης Θρύλος στο «Μορφές της ελληνικής πεζογραφίας και μερικές άλλες μορφές». Δικαίως;
Με όχημα το διήγημα «Αυτόχειρ», ένα από τα καλύτερα δείγματα του έργου του, επιχειρούμε να φωτίσουμε την αναστοχαστική ποιότητα και την κοινωνική κριτική του Μητσάκη.
Σε μια εποχή πολιτικής αβεβαιότητας και πολιτισμικής μετάβασης, ο Μητσάκης εμφανίζεται ως μια ιδιόρρυθμη συνείδηση: μελαγχολική, στοχαστική, εσωστρεφής, αλλά και ριζικά κριτική. Αναζητά όχι απλώς αισθητική, αλλά μια χαμένη κοινωνική ηθική.
Στη γραφή του υπάρχει πολιτική ευαισθησία βαθύτερη από καταγγελία. Ο Μητσάκης υπονομεύει σιωπηλά τις κυρίαρχες αφηγήσεις, αναζητά ηθική συνέπεια στις φωνές του περιθωρίου. Άνθρωποι ευάλωτοι, αποκλεισμένοι, ασθενείς, γυναίκες σε ανάγκη, ζώα σε ακραίες συνθήκες κακοποίησης είναι οι ήρωες των ιστοριών του, με τις συνδυασμένες δυνάμεις της ψυχογραφίας και του χρονογραφήματος. Ο λόγος του είναι κοινωνικός όχι ως πρόγραμμα, αλλά ως αδιάκοπη αποστασιοποίηση από το τετελεσμένο. Ως κριτική πυξίδα απέναντι στις διαρκείς αυταπάτες μιας «προόδου» που συνεχίζει να αγνοεί τον κοινωνικό ιστό.
Πριν περάσουμε στην ανάγνωση του Αυτόχειρα, λίγα στοιχεία βιογραφίας και συγκυρίας. Μεταξύ 1894 και 1895 o Μητσάκης γράφει το διήγημα «Αυτόχειρ», το οποίο αργότερα στέλνει για δημοσίευση στην εφημερίδα «Ακρόπολις». Καθώς η ψυχική του υγεία επιδεινώνεται, η οικογένεια του αποφασίζει τον εγκλεισμό του. Έζησε απομονωμένος, παλεύοντας με την ψυχική νόσο. Πεθαίνει στο Δρομοκαΐτειο το 1916.
«Αυτοκτονώ. Ας μην ενοχληθεί κανείς»
Ο Μητσάκης στον Αυτόχειρα γράφει ένα «αντί-διήγημα». Ως προς την έκτασή του, παραδίδει ένα κείμενο στο μεταίχμιο διηγήματος και νουβέλας, όπου η γλώσσα είναι μεικτή, ούτε καθαρεύουσα ούτε δημοτική, υπηρετώντας την περίφημη ανεξιγλωσσία του. Η σύνταξή του είναι μουσική, σύμφωνη με το ενδιάθετοτου λόγου στη γραφή του Μητσάκη.
Η πλοκή (αργή αλλά με χαρακτηριστική νευρική ένταση), θα μπορούσε να θεωρηθεί έως κι ανύπαρκτη. Κι αυτό γιατί η πρωτοπρόσωπη αφήγηση του Μητσάκη στον Αυτόχειρα περιστρέφεται γύρω από ένα γεγονός που δεν μπορεί να εξηγηθεί. Την αυτοκτονία ενός αγνώστου στην πόλη των Πατρών, την οποία ο αφηγητής της ιστορίας μας έχει επισκεφθεί για λίγες ημέρες. Ο Μαρωνίτης στη δική του ανάγνωση έκανε λόγο για «σπειροειδή προοπτική» στην ανάπτυξη του κειμένου, όπου εντόπιζε ένα δίδυμο θέμα, την περιήγηση της Πάτρας και την αυτοκτονία. Ένα τρίτο πιθανό θέμα θα μπορούσε να είναι ο αναστοχασμός του εαυτού, για λόγους που θα συζητήσουμε παρακάτω.
Η εστίαση δεν είναι στο γεγονός, αλλά στο βάθος του. Το κείμενο του Μητσάκη καλύπτει μία ολόκληρη ημέρα. Το πρωί ο αφηγητής ξεκινά τη βόλτα του στην Πάτρα, συναντά μεταξύ άλλων γνωστούς, πρόσωπα θεσμικά όπως τον γραμματέα στη Νομαρχία, κ. Χρηστάκη Παλαμά και τον καγκελάριο του Τουρκικού Προξενείου, Λεωνίδα Κανελλόπουλο. Επιλεγμένα ονόματα και ιδιότητες που προϊδεάζουν για το σατιρικό πνεύμα και τη λανθάνουσα κριτική σκοπιά.
Ο αφηγητής στον συμβατικό του περίπατο, μαθαίνει τυχαία την είδηση της αυτοκτονίας του αγνώστου και η μόνη γραπτή φράση που κατέλιπε ο αυτόχειρας στο σημείωμά του, συνοδεύει εμμονικά τον αφηγητή μας στη νυχτερινή του περιπλάνηση στην πόλη. «Διεκρίνετο λεπτά λεπτά γραμμένες με μικρότατα ψηφία πέντε λέξεις», οι οποίες ήταν: «Αυτοκτονώ. Ας μην ενοχληθεί κανείς».
Ο αφηγητής του Μητσάκη όσο περισσότερο σκέφτεται, τόσο περισσότερο πυροδοτείται: «ο άνθρωπος αυτός ήταν μωρός» θα πει με αγανάκτηση καθώς περπατά κι αναρωτιέται διαρκώς ως το ξημέρωμα: ποιος ήθελε, ποιος περίμενε να ενοχληθεί από την αυτοκτονία του; «Ή μήπως τυχόν ήθελε να ενοχληθώ εγώ, ο οποίος έχασκα απολαμβάνων τη δροσιά της πρωίας;» .
Το μόνο πρόσωπο που ενοχλείται και ταράζεται από την αυτοκτονία του αγνώστου άνδρα και αισθάνεται δίχως να το ομολογεί ένα είδος ταύτισης είναι ο ίδιος ο αφηγητής. Για τον αυτόχειρα της ιστορίας δεν υπάρχουν εξωτερικά γεγονότα. Δεν μαθαίνουμε ποτέ τι ενδεχομένως τον οδήγησε στην αυτοκτονία. Αδύνατο να υποθέσουμε το τέλμα στο οποίο βρέθηκε: ασθένεια, ανηδονία, καταπίεση, παρόρμηση, μανία, εμμονή, μελαγχολία, ερωτική απογοήτευση, οικονομικό αδιέξοδο ή κοινωνικός αποκλεισμός. Υπάρχει μόνο μια ζωή που τερματίζεται σε μια κοινωνία της οποίας η δημόσια αλλά και ιδιωτική συνείδηση δεν προσβάλλεται, δεν συγκινείται. Αποσυντίθεται εσωτερικά, συνεχίζοντας να αδιαφορεί.
Περιπλάνηση, αυτοκτονία, αναστοχασμός
Σχολιάζοντας τον Αυτόχειρα σε δοκίμιο της η Λίζυ Τσιριμώκου έκανε λόγο για την ανάπτυξη μιας ρητορικής της αυτοκτονίας, ενώ η Μάρη Θεοδοσοπούλου από τις σελίδες της Εποχής αναγνώριζε ως καμβά του διηγήματος την «κοχλίωση μιας ιδεοληπτικής σκέψης πλήρους υπαρξιακής αγωνίας». Θα μπορούσαμε να προσθέσουμε πως στον Αυτόχειρα παρουσιάζεται, πέρα από το ιδεοληπτικό στοιχείο και τη ρητορική του εκφορά, μια αισθητική μορφή της αυτοκτονίας σχεδιασμένης να επιμηκύνει την παρουσία της βούλησης, παρά να την εξαλείψει.
Μια διεκδίκηση της μοναδικότητας του εαυτού μετά την εκούσια και φυσική αναίρεσή του. Απόδειξη πως ο εαυτός μετατρέπεται σε αναστοχαστικό εγχείρημα, αναπόσπαστο κομμάτι της διαδικασίας που συνδέει το προσωπικό με το κοινωνικό. Κι αυτό γιατί η αυτοκτονία είναι πράξη ισχυρά συνδεδεμένη με το πιο ανεκρίζωτο στοιχείο στη σύσταση των κοινωνιών, που δεν είναι άλλο από τη διάθεσή τους.
Τη συνολική αυτή διάθεση συλλαμβάνει εξαιρετικά ο Μητσάκης σε αυτό το διήγημα, σχολιάζοντας αναστοχαζόμενος τα πρόσωπα που συναντά στην περιπλάνησή του, πάντα σε συνάρτηση με το τραγικό γεγονός της αυτοκτονίας ενός αγνώστου. Το περιηγητικό πλαίσιο υποδέχεται την αυτοκτονία για να την αποβάλει συνοπτικά, αφήνοντας ως μόνο πρόσωπο σε κατάσταση αναστοχασμού τον αφηγητή.
Η πραγματική δράση του διηγήματος αιωρείται εντός της ψυχικής κατάστασης του αφηγητή. Υπάρχει, έτσι, η συνεχώς εντεινόμενη αίσθηση μιας κρυφής πλοκής στον Αυτόχειρα, που δεν είναι άλλη από την ψυχική διεργασία του πρωτοπρόσωπου αφηγητή. Δεν μπορούμε παρά να σκεφτούμε τον αφηγητή τόσο ως alter ego του συγγραφέα, αλλά και του αγνώστου αυτόχειρα.
Ο Μητσάκης φώτισε εδώ τον δομικό χαρακτήρα της απόγνωσης. Η αυτοκτονία εμφανίστηκε ως αποτέλεσμα αποδιοργάνωσης του συλλογικού προσανατολισμού. Ως μια πρώιμη, σχεδόν προφητική καταγγελία της εγκατάλειψης του ανθρώπου από το κράτος και την κοινωνία, πυκνά δοσμένη στην επανάληψη της ερώτησης «ποιος ήθελε να ενοχληθεί». Μια πολύτιμη υπενθύμιση των γραμμάτων μας πως η αυτοκτονία δεν πρέπει να ιδιωτικοποιείται ηθικά αλλά να αναλύεται κοινωνικά, εστιάζοντας στα δίκτυα και τις δομές που αποτυγχάνουν.
