Χαιρετούμε με μεγάλη θλίψη τον Διονύση Σαββόπουλο. Ευρηματικός και ανατρεπτικός τραγουδοποιός, σφράγισε με εμβληματικά τραγούδια την πολιτιστική ζωή της χώρας και επηρέασε καταλυτικά όλα τα ρεύματα και τις μουσικές τάσεις.
Ο θεσσαλονικιός τραγουδοποιός Διονύσης Σαββόπουλος γεννήθηκε στις 2 Δεκεμβρίου 1944 και πέθανε στις 21 Οκτωβρίου 2025, σε ηλικία 81 ετών.
Στην Αθήνα κατεβαίνει την άνοιξη του 1963 και δίνει το στίγμα του αμέσως καθώς η μουσική του γκρέμιζε τους φράκτες ανάμεσα στην παράδοση, το λαϊκό, το ρεμπέτικο και το έντεχνο ελληνικό τραγούδι. Το ίδιο και ο ποιητικός στίχος αντλεί και εμπνέεται από σπουδαίους έλληνες και ξένους τραγουδοποιούς και ποιητές φέρνοντας τον άνεμο της αμφισβήτησης και της διαμαρτυρίας.
Το μεράκι του
Το ξεκίνημα της μεγάλης διαδρομής του έγινε με το «Φορτηγό» του, το 1965. Ο συνθέτης Νίκος Μαμαγκάκης, ήταν ο άνθρωπος που τον πίστεψε και πρότεινε να τον ακούσει ο Αλέξανδρος Πατσιφάς στη Lyra. Έτσι έγινε το βάπτισμά του στη δισκογραφία. Ο 22χρονος τότε Σαββόπουλος μιλώντας για τα συγκεκριμένα τραγούδια του δίσκου έλεγε: «Να τώρα σ’ αυτόν τον δίσκο τέσσερα από τα πρώτα τραγούδια μου. Δεν είναι παρά εικόνες και άνθρωποι από τη Σαλονίκη και την Αθήνα. Το Μπαχτσέ-Τσιφλίκι, η Καλαμαριά και φυσικά όλοι οι φίλοι. Σ’ αυτόν τον δίσκο πολλά πράγματα θυμίζουν Ζακ Πρεβέρ, Χριστιανόπουλο, Θεοδωράκη, Χατζιδάκι, Μπρασσένς ή Ρωμανό Μελωδό. Σ’ όλα αυτά προστίθεται η προσωπική μου ομιλία, το μεράκι μου να πούμε. Έτσι κάπως, με χίλιους επηρεασμούς, φτιάχνεται το καινούργιο τραγούδι. Είναι ζεστό, οικείο, ολοζώντανο. Έχει έναν κόμπο χαράς κι έναν κόμπο θλίψης. Πολλή πίστη και πολλή ελπίδα. Είναι τόσο μικρό όσο να χωράει ένα φιλί, και τόσο μεγάλο όσο να χωράει μια επανάσταση. Σ’ αυτό το τραγούδι, κτήμα του λαού, πιστεύω κι εγώ». Ο τροβαδούρος με την ελαφρά βραχνή φωνή και με μόνο μία κιθάρα πρωτοπορεί και εμπνέει μια νέα σχολή τραγουδοποιών. Είναι λυρικός, ρομαντικός, υπαινικτικός και διαθέτει το σπάνιο ταλέντο να εκφράζει κοινές αγωνίες και να μιλά στην ψυχή του καθενός μας ξεχωριστά .
Στον δίσκο περιέχονται σπουδαία τραγούδια διαμαρτυρίας, όπως τα «Βιετνάμ γιε-γιε», «Ήλιε, ήλιε αρχηγέ», «Τα πουλιά της δυστυχίας» και οι «Παλιοί μας φίλοι», αλλά και το ερωτικό σκίρτημα, με τη «Συννεφούλα», το «Μη μιλάς άλλο γι’ αγάπη» και άλλα που μεταφέρουν φρέσκες και συγκλονιστικές εικόνες, όπως «Οι μάγοι», «Η Ζωζώ», «Η μαϊμού», «Το μπουλούκι».
Η απόφασή του να μιλήσει για πράγματα φλέγοντα μέσα στη ζοφερή ατμόσφαιρα της χούντας τον οδήγησε να αναπτύξει μία εκπληκτική ικανότητα συμβολικής έκφρασης. Στη δεκαετία του ’60 είναι ένας ενεργός και ευαίσθητος πολίτης, δραστηριοποιείται στην ΕΔΑ, συμμετέχει στην ίδρυση της ΕΦΕΕ και στο Σύνδεσμο Νέων δια τον Πυρηνικόν Αφοπλισμόν “Bertrand Russell”. Συλλαμβάνεται στην πρώτη Μαραθώνια Πορεία, καθώς είναι κοντά με τους Λαμπράκηδες. Παίζει στις μπουάτ (Στοά, Συμπόσιο, Καρνάγιο των Σπετσών, Ρουλότα, Παράγκα και αλλού) και κάνει διάφορα επαγγέλματα για να ζήσει.
Στο πραξικόπημα της 21ης Απριλίου, συλλαμβάνεται και βασανίζεται στην Μπουμπουλίνας (Αύγουστος-Σεπτέμβριος 1967). Βγαίνει από τη φυλακή, παντρεύεται την Άσπα και φεύγουν μαζί για το Παρίσι.
Στην επιστροφή του κυκλοφορεί ο δεύτερος δίσκος του, πάλι από τη Lyra το 1969 :«Το Περιβόλι του Τρελλού». Τραγούδια εμβληματικά με ροκ διάθεση: «Η θεία Μάρω» και «Σαν ρεμπέτικο παλιό», αλλά και το αριστουργηματικό η «Ωδή στον Γεώργιο Καραϊσκάκη»
Στις αρχές του ‘70 έρχεται ο «Μπάλλος» που ουσιαστικά ξεκινάει το ροκ στην Ελλάδα. Εδώ να μιλήσουμε για το Rodeo, όπου μαζί του συμμετέχουν κατά καιρούς οι Μαρίζα Κωχ, Διόσκουροι (Βασίλης Ζαρούλιας-Βαγγέλης Γερμανός), Θανάσης Γκαϊφύλλιας, Λήδα, Περικλής Χαρβάς, Δόμνα Σαμίου κ.ά. Ο Σαββόπουλος δένει ροκ, με Βαλκάνια και ελληνική παράδοση, ο «Μπάλλος», το «Κιλελέρ» και «Ο παλιάτσος κι ο ληστής» (Bob Dylan) είναι συγκλονιστικά κομμάτια, κόντρα στη χούντα. Ακολουθεί μία ακόμα σπουδαία δουλειά το «Βρώμικο Ψωμί», με παλιά και καινούρια τραγούδια ενώνει ξανά ροκ με δημοτικό: «Η Δημοσθένους λέξις», «Μαύρη Θάλασσα» και με ρεμπέτικο-λαϊκό τραγούδι «Ζεϊμπέκικο» με τον «Άγγελο εξάγγελο».
Μια νέα φάση
Μια δεκαετία μετά τον πρώτο του δίσκο, το «Φορτηγό» και αφού εκτοξεύτηκε στα ουράνια με τον «Μπάλλο» και το «Βρώμικό ψωμί» εκδίδει τον δίσκο «10 χρόνια κομμάτια» (Φεβρουάριος 1975, Lyra). Ο δίσκος περιέχει τραγούδια σταθμούς όπως την «Παράγκα», το «Στη συγκέντρωση (της Ε.Φ.Ε.Ε.)» και πάνω απ’ όλα την «Θανάσιμη μοναξιά του Αλέξη Ασλάνη». Δίσκος εμβληματικός που έχει ως πυρήνα του την ουσία της δημιουργικής αναζήτησης του Διονύση Σαββόπουλου στην ποίηση και στην μουσική. Είναι η εποχή που με τον ερχομό της Μεταπολίτευσης ο Σαββόπουλος αποκτά ακόμη μεγαλύτερο στάτους, δίνοντας συνεχώς συνεντεύξεις, παρεμβαίνοντας με δίσκους, δίνοντας συναυλίες, συμμετέχοντας σε άλμπουμ «τρίτων», γράφοντας μουσική για τον κινηματογράφο κ.λπ. Στα τραγούδια της μεταπολίτευσης ανήκει ένα από τα διαχρονικά ωραιότερα τραγούδια του, το «Σαν τον Καραγκιόζη» καθώς και ο «Πολιτευτής». Ένα πολιτικό τραγούδι, που ασκεί κριτική στην αριστερή συμπεριφορά. Πολιτικός και αριστερός είναι ο επόμενος δίσκος του με το σάουντρακ για την ταινία του Παντελή Βούλγαρη “Happy Day” (Σεπτέμβριος 1976), ένα προσκύνημα στον ιερό χώρο της Μακρονήσου και τους κομμουνιστές που βασανίστηκαν. Ακολουθούν οι αριστοφανικοί «Αχαρνής» (1977, Lyra), μετά από παραγγελία του Θεάτρου Τέχνης. Η «Ρεζέρβα», ο νέος διπλός αυτή τη φορά δίσκος του Διονύση Σαββόπουλου, κυκλοφορεί τον Οκτώβριο του 1979. Πρόκειται για τον τελευταίο σπουδαίο δίσκο του, σύμφωνα πάντα με κριτικούς. Η «Ρεζέρβα» με τραγούδια, όπως το «Γεννήθηκα στη Σαλονίκη» και το «Μακρύ ζεϊμπέκικο για τον Νίκο» θυμίζει τον Σαββόπουλο του 1960 και του 1970. Τραγούδια που συντηρούν, στο έπακρο, τον μύθο του Σαββόπουλου.
Το 1983 είναι η χρονιά ενός νέου δίσκου, μετά από τέσσερα χρόνια, του πασίγνωστου «Τραπεζάκια Έξω» από τη Lyra. Ο δίσκος καταγράφει μια νέα φάση του Σαββόπουλου, που τότε εντασσόταν ιδεολογικά στο νεο-ορθόδοξο ρεύμα, και η οποία είχε κριθεί ως συντηρητική (τουλάχιστον από τους παλιούς φίλους των τραγουδιών του). Τον Ιούλιο του ’83, ο Διονύσης Σαββόπουλος θα συμμετάσχει στο ιστορικό πάρτι του Λουκιανού Κηλαηδόνη, στη Βουλιαγμένη, ενώ η χρονιά θα ολοκληρωνόταν βασικά με την άκρως επιτυχημένη μεγάλη συναυλία του στο νέο τότε Ολυμπιακό Στάδιο της Αθήνας, στην Καλογρέζα (19 Σεπτεμβρίου 1983).
Ζήτω το ελληνικό τραγούδι
Το 1986 ο Διονύσης Σαββόπουλος συνεργάζεται με την ΕΡΤ, για την παραγωγή της εκπομπής «Ζήτω το ελληνικό τραγούδι» ίσως την ωραιότερη τηλεοπτική μουσική εκπομπή για το ελληνικό τραγούδι. Θα μεταδοθούν 30 επεισόδια και θα παρελάσουν από το στούντιο πάμπολλοι καλλιτέχνες και τα περισσότερα είδη του ελληνικού τραγουδιού. Έναν χρόνο αργότερα, το 1987 κυκλοφορεί και ο ομότιτλος δίσκος στην MINOS.
Το 1988, ο Σαββόπουλος εμφανίζεται στο Σείριο του Μάνου Χατζιδάκι, ενώ λίγο καιρό κυκλοφορεί ο αναμνηστικός δίσκος «Ο Κύριος Σαββόπουλος Ευχαριστεί τον Κύριο Χατζιδάκι Και Θάρθει Οπωσδήποτε», απο τον Sirius (1988).
Τα ρίσκα με «Το Κούρεμα»
Το 1989 κυκλοφορεί «Το Κούρεμα» [Polydor]. Ο Σαββόπουλος «σχεδόν 55 ετών / με μπλοκ επιταγών», όπως τραγουδάει στο «Εμείς του ’60», φοράει γραβάτα και κουρεύεται, για να φωτογραφηθεί στο εξώφυλλο. Η νέα εμφάνιση σημαίνει… παράδοση οπλισμού. Η χώρα ταλανίζεται από το σκάνδαλο Κοσκωτά, το κυβερνητικό ΠΑΣΟΚ σαπίζει εκ των έσω. Η κριτική ξεκινά από τον Ανδρέα Παπανδρέου, με χαρακτηρισμούς οξείς ή και απρεπείς («ένας μοιχός εβδομηντάρης»), αλλά ο θυμός και η οργή είναι εκείνα που διαπνέουν, γενικά, τα περισσότερα τραγούδια του δίσκου. Πρωτοφανές για τον Σαββόπουλο, που χρησιμοποιούσε πάντα τον υπαινικτικό λόγο και την ποιητικότητα, για να εκφραστεί.
Παίρνει πολλά ρίσκα με το «Κούρεμα», ξεκαθαρίζει δια παντός τη σχέση του με την Αριστερά, με τους συνοδοιπόρους του από το ’60 και το ’70 («Η αποτυχία της Αριστεράς»), περνώντας στην άλλη πλευρά, δίχως να προβάλλει κάποιο όραμα, ένα νέο πειστικό άλλοθι. Έτσι, η αποτυχία της κοινωνίας είναι συνολική, είναι οικτρή, καθώς παράγει μόνον μπάζα κι αποκαΐδια. «Mε ποιους να πάμε, μη ρωτάτε κι ούτε είναι το θέμα εκεί / χούντα περνάμε, πολεμάτε κι είναι πιο μαυριδερή», τραγουδάει κάπου αλλού. Πλήρης καταστροφή.
Και όμως αυτός ο τραχύς, ο οργισμένος και μουσικά ελάχιστα εμπνευσμένος δίσκος, κλείνει με το «Καλοκαίρι», ένα από τα πιο όμορφα τραγούδια του Διονύση Σαββόπουλου, με τις ποιητικές εικόνες να διαδέχονται η μία την άλλη, αφήνοντας εκεί, στο τέλος, μια χαραμάδα αισιοδοξίας…
Ό,τι κι αν ακολούθησε, ο Σαββόπουλος διάνυσε μία έντονη και δημιουργική πορεία που εμπλούτισε τον μουσικό μας πολιτισμό και ύψωσε το ελληνικό τραγούδι. Τραγούδησε την εποχή μας, την ιστορία, για όλους εμάς. Ευχαριστούμε γι’ αυτά τα δώρα.
Λιάνα Μαλανδρενιώτη
Πηγές: Ένθετα της δισκογραφικής Lyra. Περιοδικό Δίφωνο. Αφιέρωμα της Lifo
Εμείς του ’60 οι εκδρομείς
Το καλλιτεχνικό έργο του Διονύση Σαββόπουλου είναι τεράστιο όπως και τα συναισθήματα που συνεχίζει να μας προκαλεί. Ο καθένας μας το ξέρει πολύ καλά μέσα του.
Τεράστια είναι και η επιδραστικότητα του έργου του. Όχι μόνο διότι μύησε (συνέβαλε μαζί με άλλους) το ευρύ κοινό σε κάποια μοντέρνα δυτικά ρεύματα που ήρθαν καθυστερημένα στη χώρα μας. Ακόμη περισσότερο, γιατί είναι αυτός που περισσότερο από όλους έδωσε στην παραδοσιακή μουσική την ευκαιρία να επανασυστηθεί στους αστικούς πληθυσμούς και να αποκαθαρθεί από τη χουντική αισθητική. Η έκρηξη ενασχόλησης των νέων με την παραδοσιακή μουσική τα τελευταία 5-10 χρόνια εκεί έχει τις ρίζες της.
Ωστόσο, η «πολιτική διαδρομή» του Διονύση Σαββόπουλου (το περιεχόμενο και η αισθητική των στίχων του, καθώς και οι δημόσιες δηλώσεις του) δεν μας γεμίζει μόνο συγκίνηση, αλλά και μελαγχολία, ίσως και προβληματισμό. Από τα οράματα, τον ριζοσπαστισμό και τη σύγκρουση με την εξουσία, σε έναν ήπιο συντηρητισμό, μια τάση εφησυχασμού (βολέματος δηλαδή) και μια όσμωση με την εξουσία. Όπως, εξάλλου, η διαδρομή της Ελλάδας γενικότερα, με μια πολύ μεγάλη διαφορά ωστόσο. Από τέτοιους ανθρώπους θέλουμε να πηγαίνουν κόντρα στο ρεύμα και να μας στηρίζουν στα δύσκολα και όχι να γίνονται επιταχυντές του συρμού που πάει στη λάθος κατεύθυνση…
Δεδομένου ότι ο ίδιος δεν σταμάτησε ποτέ να υπερασπίζεται και να προβάλει τις απόψεις του, μάλιστα με αρκετά φρουτώδη και ενδιαφέροντα τρόπο ακόμη και για αυτούς που διαφωνούσαν μαζί του, δεν είναι ατυχές να επισημαίνεται αυτή η αλλαγή στην πορεία του, ακόμη και αυτές τις μέρες που τον χαιρετούμε. Αν δεν το κάναμε άλλωστε, θα ήταν σαν να προδίδουμε τον παλιό και νεανικό Σαββόπουλο, που ενδεχομένως να τσακώνονταν καθημερινά με τον Διονύση των επόμενων δεκαετιών! Αυτός ο διάλογος, ανάμεσα σ’ εμάς και σ’ εκείνον, δεν πρόκειται να στερέψει ποτέ.
Φοίβος Κλαυδιανός, δημοσιογράφος
